ەلدىڭ باس گازەتىندە ەڭبەك جولىن باستاپ, كۇنى بۇگىنگە دەيىن ۇزدىكسىز قالام تەربەپ كەلە جاتقانىنا جارتى عاسىردان اسقان ارداگەر جۋرناليست ماماديار جاقىپ بولمىسىنىڭ ايشىقتى بەدەرلەرى حاقىندا سىر-تولعانىس
فرانتسۋزدىڭ اتاقتى جاراتىلىستانۋشى عالىمى جورج بيۋففوننىڭ «ستيل – ادامنىڭ ءوزى» دەگەن قاناتتى ءسوزى ءبىزدىڭ ماماديار اعامىزعا قاراتىپ ايتىلعانداي بولادى دا تۇرادى. اعانىڭ الدىندا وزىنەن بۇرىن مىنەزى, بولمىسى, ەرەكشەلىگى جۇرەدى. قانداي دا ءبىر ادالدىق, اقكويلەكتىك, كەڭپەيىلدىلىك نەمەسە اينىماس ۇستانىم الدە ۇستامدىلىق كورسەك, سونى دەرەۋ «ماكەڭ سياقتى ەكەن» دەپ وسى كىسىگە ءتان قاسيەتتەرگە ۇقساتىپ جاتاتىنىمىز بار. ءوز پايىمداۋىمىزشا, مىنەز بايلىعى جاڭاعى ايتقان ستيل – ادامنىڭ, ناق وسى ارادا ماماديار-مانەردىڭ, كىسىلىك كەلبەتىنىڭ كىلتىندەي دەرلىك, باستى كورسەتكىشىن ايقىنداسا كەرەك. ءوز كەزەگىندە بۇل جايت مىنەز تۇراقتىلىعىن, بەلگىلى ءبىر ومىرلىك نەگىزگى ۇستانىمداردان قىرىق جىل قىرعىندا دا تايمايتىن تابان ءبۇرىن تانىتارى انىق. قالاي دەسەك تە, بۇرىنعى «سق» («سوتسياليستىك قازاقستان») مەن قازىرگى «ەگەمەندە» («ەگەمەن قازاقستان») ەلۋ جىل ەڭبەكتورىلىعىمەن ەرەكتەنىپ, قاراشاڭىراقتىڭ قالتقىسىز قادىرمەنىنە اينالعان مۇقىم قازاق ءباسپاسوزىنىڭ ارداگەرى ماماديار دىلدابەك ۇلى جاقىپتان الار ۇلگى مەن عيبرات كىم-كىمگە بولسىن از ەمەس. اسىرەسە, ۇلتتىق جۋرناليستيكانىڭ جەلكىلدەگەن جاس وركەنىنە.
وسى جاقىندا عانا, قاسيەتتى قوس جەتىنى تولتىرىپ, 77-گە كەلەر قارساڭدا ماكەڭ ءوزىنىڭ بالالىق شاعى تۋرالى تاماشا ومىرباياندىق ەسسە جازىپ ءبىتىرىپتى. كومپيۋتەرگە باسىلعان قولجازباسىنان قىزىعا وقىپ شىقتىم. دەرەكتى دەگەنىمىز بولماسا, تۇپ-تۋرا كوركەم حيكايات. اعانىڭ بالالىق شاعىنا ارمانسىز ساياحاتتادىم. سوعىس كەزىندەگى جاداۋ اۋىلدىڭ جابىرقاۋ جاي-كۇيى. اقىلمان اتا جاقىپ, كەڭقولتىق اكە دىلدابەك, اكەسىنىڭ ءىنىسى, ەس بىلگەندە ءوزىن بالا قىلىپ العان زۇلپىحار كوكەسى, ءتارتىبى قاتتى اياۋلى انا تاجىكۇل, جانىنان اقشۋاق توگىپ جۇرەر بويجەتكەن اپكەسى اينىقشا, تاي-ق ۇلىنداي تەبىسىپ وسكەن, ءبىر-ءبىرىن ەشبىر جاۋعا بەرمەس تەتەلەس اعا سماديار, باسقا ۇلتتىڭ بالاسى بولسا دا قيىن كەزدە باۋىرعا سالىپ, تۋعان باۋىر بوپ كەتكەن اعاسى قايىربەك... كورشىلەر... اعايىندار...
نەگىزگى اۋىلدى الىسقا, كانال قازۋعا كوشىرىپ اكەتكەن. ءسويتىپ, بايىرقۇمنىڭ ءۇش-اق ءۇيى قالعان. تىرلىك اسا جۇپىنى. بىراق جۇبانىش ەتەر جايلار دا جەتەرلىك. اشقۇرساق تا بولسا ادامي قۋانىش از ەمەس. سوعىس كەزىندە وتكەن بالالىق شاق. مۇندا مۇڭ ارالاسا شيەلەنىسكەن دراما دا بار, مۇراتقا جەتكىزگەن باقىتتى ءتۇيىن دە بار. كۇندەلىكتى ءومىر, قىمباتقا تۇسكەن تۇرمىس تالقانى تاربيەشى بولعانداي. شەبەر قالام سولاردى شىنايى سۋرەتتەپ شىققان. تۋعان جەرگە, سىرداريا مەن ارىسقا دەگەن تۇنىق ساعىنىشپەن بايانداعان. تەك اسىرەلەۋدەن اۋلاق, بوياۋىن جىلتىراتىپ اسپەتتەۋدەن ساق. كادىمگى كوزىمىزگە تانىس, جانىمىزعا جاقىن, جازۋدىڭ ماماديار-مانەرى.
تەك جازۋدا عانا ما ەكەن؟ ومىردە دە كوز جازدىرماس ءبىر تەمىرقازىق. ءومىرباياندىق ەسسەنى وقىعان ادام قاۋىمعا ءماشھۇر قالام يەسى ماماديار جاقىپ بولمىسىنىڭ بالالىق شاقتان, تۋعان ءۇيدىڭ تۇماسىنان باستاۋ العانىن بايىپتار ەدى. جاقىپ اتا اۋلەتىنەن ادامدى ادام قىلار كوپ عاجاپتار تابىلىپ جاتا-تىن. بارعا – قاناعات, جوققا – سالاۋات. قيىندىققا قارسى تۇرار قايرات, جاقسىلىقتان كۇدەر ۇزبەس سابىر, جاتتى سىيلاۋ, جاقىنعا مەيىرىم توگۋ ۇشقان ۇيادان دارىدى. بۇل اۋلەت السىزدەردى پانالاتتى, بالالارىن ادالدىق پەن ءادىلدىكتەن قيا باسپاۋعا, ەشكىمنىڭ الا ءجىبىن اتتاماۋعا, بىراق باسقانىڭ قيانات-ءزابىرىنە توزبەۋگە باۋلىدى. ءجاسوسپىرىم ماماديار باستاعان اۋىل بالالارى تەنتەك پەن تەلىنى تىيىپ, سودىردى جۋاسىتىپ, وزدەرى تيمۋر جانە ونىڭ كومانداسىنا ەلىكتەپ, كومەككە مۇقتاج شال-كەمپىر ىزدەپ جۇرەتىن دە جاستىق داۋرەن بولعان.
وسىنداي تەكتىلىك ءتالىمىن العان تالاپتى جاس قازاق ۋنيۆەرسيتەتىن بىتىرەر شاقتا-اق رەسپۋبليكاداعى اعا گازەتكە كوڭىلى قۇلاپ, كىندىگىمەن بايلانعانداي بولدى دا, اينىماستىعىنا باسىپ, بار ىجداعات-ىنتاسىن وسى باسىلىمعا سالعان-دى. قاراپ وتىرساق, قازىر «ەگەمەن» 95 جىلدىق تاريح كوشىن ارتقا تاستادى. ال ماكەڭ بولسا 1959 جىلى «سق»-نىڭ 40 جىلدىعىن اتاپ وتكەن سالتاناتتى جينالىسقا قاتىسقان ەكەن. قاسىندا كۋرستاس ءارى كەيىنگى جان اياسپاس اياۋلى دوسى زەينوللا سەرىكقاليەۆ بار. ەكەۋى وندىرىستىك تاعىلىمدامادان ءوتىپ, ۇجىمعا جاقىنىراق ءجۇرىپتى, ءتىپتى, وزدەرىن ونىڭ مۇشەسىندەي, ۇلكەن شاڭىراقتىڭ بالاسىنداي سەزىنىپتى. ولاي بولاتىن تاعى ءبىر سەبەبى, قولىنان جازۋ كەلىپ تۇرعان قابىلەتتى ستۋدەنتتەرگە ۇجىمنىڭ ۇلكەندەرى, اسىرەسە, گازەت باسشىسى قاسىم ءشارىپوۆ اسا ءبىر قامقورشىل مەيىرمەن, وڭ قاباقپەن قارايدى. 1960 جىلدىڭ 8 تامىزىنداعى №102 بۇيرىقپەن جۇمىسقا دا قابىلدانادى. اعالاردىڭ قامقور كوڭىلدەرى, ايالى الاقانى سول «سق»-عا سۇيىسپەنشىلىكتى باستاپ بەرەدى. بىراق, ءوزى ايتقانداي, ويدا-قىردا كۇتپەگەن جاعداي بولادى. ۋنيۆەرسيتەت تۇلەگىنىڭ جولداما العان جەرگە بارماعانىن ءبىلىپ قالعان ورتالىق كوميتەت ونى دەرەۋ شاقىرىپ الىپ, تەز ارادا سەمەيگە بارۋعا پارمەن بەرەدى. مۇنداي مىقتىنىڭ دۇمىنە قارسى تۇرار قايران قايدان بولسىن, ءسويتىپ, لاجسىزدان سەمەيگە اتتانىپ كەتە بارىپتى. نە دەيمىز, وبالى ماكەڭدى ايدىڭ-كۇننىڭ امانىندا ورتالىق كوميتەتكە «ۇستاپ» بەرگەن سول كەزدەگى پارتيا قىزمەتكەرى, ءوزىنىڭ جاقسى تانىسى پەتر پەتروۆيچ حرۋششەۆقا!
دەگەندە, ءومىرىنىڭ سەمەي كەزەڭىنە ماكەڭنىڭ وكپەلەيتىن رەتى جوقتاي كورىنەدى. وسى قاسيەتتى وڭىردە, اباي مەن شاكارىم ەلىندە اتتاي 10 جىل ەڭبەك ەتتى. العاشقى بەس جىلدا وبلىستىق گازەتتە, قالالىق كومسومول كوميتەتىندە جاس جالىنمەن قىزمەت اتقارىپ, ىسىلدى. ەل مەن جەرگە باۋىر باستى, كوپ دوس-جولداستار تاپتى, سولاردىڭ بىرازىمەن ءالى كۇنگە دەيىن ارالاس-قۇرالاستىعى ۇزىلمەگەن. سونىمەن بىرگە, ەڭ باستىسى دەيىكشى, اعامىز ومىرلىك جار-قوساعى نۇرسۇلۋ تاتەمىزدى دە وسى سەمەيدەن كەزىكتىرىپ, ءدام-تۇزىن جاراستىردى. بۇگىندە ولار ۇلكەن وردالى اۋلەتتىڭ ارداقتى اتاسى مەن اجەسى. ەندەشە, اۋەلى «احاۋ, سەمەي» دەپ اندەتسە, ءبىزدىڭ ماكەڭ اندەتسىن. ىشىندەگى تاعى ءبىر باستى ارمان-اڭسارى «سق»-عا جۇمىسقا تۇرۋ بولسا, ول تىلەككە دە وسى سەمەيدە جۇرگەندە كوپ ۇزاماي قول جەتىپ ەدى. وبلىستاعى مەنشىكتى ءتىلشى باسقا جاققا اۋىسقاندا رەداكتسيا باسشىلىعى بايلانىسىن ۇزبەگەن ماكەڭدى تاۋىپتى. ءسويتىپ, سول كەزدە ەڭ جاسى بولسا, قازىر ارامىزداعى ەڭ جاسى ۇلكەنىمىز, ەڭ ارداقتىمىز. الماتى بولىمشەسىندەگى ايبارىمىز, اقىلشىمىز.
سول كەزدەردە قولىنان كەلەتىن «مىقتى» مەنشىكتى تىلشىلەر جالعاندى جالپاعىنان باستى دەسەدى. سىيعا بەرەدى, سىيلاپ بەرەدى, اقىر بولماسا, سۇراپ الادى. ال ارعا كىرشىك جۇقتىرماۋ ءۇشىن الماۋ كەرەك. ءبىزدىڭ ماماديار اعامىز المايتىنداردىڭ قاتارىنان بولىپ شىقتى. الپىسىنشى جىلداردىڭ اياعىنا تامان, بىردە ىسساپارمەن «تاڭسىق» كەڭشارىنا كەلەدى. ديرەكتورى عالىم بايمۋرزين دەگەن جايساڭ ازامات. «بىزدەن دە كادە بولسىن» دەگەندەي ەمەۋرىن قىلادى. ارينە, ماكەڭ بىردەن-اق: «جوق» – دەپ شورت كەسەدى. اڭگىمە وسىمەن بىتكەندەي ەدى. بىراق قايتار جولدا اياگوزدەن اسىپ, اباي اۋدانىنا كىرە ءبىر كولدەن قۇس اتپاققا ايالداعاندا جۇكسالعىشتان باعانا الماي كەتكەن قويدىڭ ماڭىراعان داۋىسىن ەستىپ اڭ-تاڭ قالادى. دەرەۋ شوپىرى ساشا پاتالاحوۆتان ماڭىراعان داۋىستىڭ ءمانىسىن ءتۇسىندىرۋدى تالاپ ەتەدى. سويتسە, ماكەڭنىڭ «كەرەگى جوق» دەگەنىن سىپايىلىق ساقتاعان عوي دەپ ويلاعان ديرەكتور بىلدىرمەي, شوپىرىن وڭاشالاپ قانا ءبىر قويدى بۇكتەپ سالعىزىپ بەرگەن ەكەن. ءوزىن بۇلايشا سىرتىنان بيلەپ-توستەۋگە البىرت كەۋدە اشۋعا بۋلىعىپ كەلىسەر ەمەس. نە ىستەۋ كەرەك؟ «تاڭسىقتان» 180 شاقىرىم شىعىپ كەتكەن. بارىپ-قايتۋى 360 شاقىرىم. كىنانىڭ ءبىر ۇشى قويدى وزىنە ايتپاي سالىپ العان ساشادا جاتىر. نە كەرەك, سول ساشا پاتالاحوۆ ءالى دە كورەر جارىعى بار سول قويدى كەڭشارعا اپارىپ وتكىزىپ, وتكىزگەنىن راستاعان تىلدەي حات الىپ قايتىپ كەلگەنشە ماكەڭ كول باسىنداعى قۇس بازارىن تاماشالاپ التى ساعات بويى جالىقپاي كۇتىپ وتىرىپتى. «ۆوت تاكوي چەستنىي چەلوۆەك!» دەپ ودان سوڭ الەكساندر دا جۇرتقا جايىپ جىبەرەدى. ماكەڭدى قاتتى سىيلاپ, ماسكەۋدە وقىپ جۇرگەندە كانيكۋلعا كەلگەن سايىن مىندەتتى بولماسا دا, ءوزى قارسى الىپ ءجۇرىپتى.
«ەگەمەن قازاقستاننىڭ» سەمەي وڭىرىندەگى سوڭعى جيىرما جىل الەتىندەگى مەنشىكتى ءتىلشىسى بولعان بەلگىلى ارداگەر جۋرناليست داۋلەت سەيسەن ۇلىنىڭ ازىلگە سايىپ ايتقان ءبىر ءسوزى دە ەستە: «ءبىز العىمىز كەلەدى, بىراق ماكەڭنىڭ «وتكازىنان» كەيىن بارلىق جەردە «ەگەمەن» المايدى دەگەن پىكىر قالىپتاسىپ قالعان. سول ءۇشىن الماي تازا جۇرەمىز»... ءيا, ءازىل دە بولسا, بۇل ادەمى ءسوزدىڭ استارىندا اقيقات جاتىر. ەلىمىزدىڭ باس گازەتى جايلى وسىنداي وڭدى پىكىر قالىپتاستىرعان مەنشىكتى ءتىلشى ماماديار جاقىپتىڭ اقيقاتى...
ماكەڭنىڭ ءبىراز حوببيلارىنىڭ ءىشىندە سپورت دەسە ىشكەن اسىن جەرگە قوياتىن جانكۇيەرلىگى وزىنشە ءبىر جوسىن. سونىڭ ارقاسىندا سەمەي وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى كارپەنكومەن جاقسى سىيلاستىق ورنادى. ميحايل پانتەلەەۆيچ تە جانىپ تۇرعان جانكۇيەر. جوعارى لاۋازىمىنا قاراماي ماكەڭە: «ەسەپ قانشا بولدى؟» دەپ تاڭسارىدەن تەلەفون سوعادى. ويتكەنى, ءتىلشى حوككەيدى كورىپ تۇنىمەن وتىرا الادى. ال وبكوم ءبىرىنشىسىنىڭ ونداي مۇمكىندىگى جوق. بىراق ەرتەڭ ەرتەمەن ەسەپتى بىلمەسە بىردەڭەسىن جوعالتقانداي ەلەڭدەپ بەيمازا كۇي كەشەدى. «ءبىرىنشى» سۇراي قالسا ايتا قويماققا قام جاساپ, ەسەپتى تاڭ قاراڭعىسىنان ءبىلىپ الۋعا ناسيحات ءبولىمىنىڭ باستىعى ۆەرا نيلوۆنا رىندينا حانىم دا قۇشتار. ماكەڭ دە مۇندايدا دارقان. اسىرەسە, حوككەيدەن بىلمەيتىنى جوق, العا جايىپ قويعان انىقتامالىق دەرسىز. قاي ويىنشى قاي جىلى تۋدى؟ سالماعى, بويىنىڭ ۇزىندىعى قانداي؟ بۇعان دەيىن قانشا گول سوقتى؟ ءبارىن باسىندا ساقتايدى. كارپەنكو «سق»-نىڭ تىلشىسىمەن شۇيىركەلەسە سويلەسۋگە بەيىلدى. «ۆوت تى كاكوي!..» دەپ ماكەڭنىڭ بىلگىرلىگىنە تانتىلىكپەن تاڭدانار ەدى. «تى مولودەتس, جاكىپوۆ!» دەپ رازىلىعىن دا پاش ەتە جۇرەدى. وبلىس باسشىسىنىڭ قاراپايىم جاس جۋرناليسكە دەگەن وسىنداي قۇرمەتى, ارينە, بىلايعى جۇرتتىڭ نازارىنان تىس قالمايدى. بۇل شىن مانىندە ونىڭ زامانعا ساي جاڭاشىل بولمىسىنا, ءوز ۋاقىتىمەن ۇندەسكەن ۇلگىلى مانەرىنە ارنالعان قۇرمەت بولاتىن. مۇنىڭ سىرتىنداعى مۇنتازداي جيناقى مادەنيەتتىلىگى ءبىر بولەك. ونىڭ ۇستىنە قايسىبىر قاسقالارداي اراققا ءۇيىر ەمەس. بىراق عايباتشىل پالەقورلارعا داۋا جوق قوي. سولار «جاقىپوۆ ىشكىش» دەپ وبكومعا دومالاق ارىز ءتۇسىرىپتى. ال حوككەي-فۋتبولدىڭ سەمەيدەگى ءنومىر ءبىرىنشى جانكۇيەرى جاقىپوۆتىڭ سالاماتتى ءومىر سيپاتى كارپەنكونىڭ وزىنە ايان. بىرقىدىرۋ ۋاقىت وتە وبكوم ءبىرىنشىسى مەن «سق»-نىڭ سەمەيلىك ءتىلشىسى شۇبارتاۋدا كەزدەسىپ قالادى, قوناقاسىدا داستارقانداس بولادى. ماكەڭ ىشپەيدى. سوندا كارپەنكو: «ەسلي تى نە بۋدەش پيت, جاكىپوۆ, يا زاستاۆليۋ تۆويح كلياۋزنيكوۆ ەششە راز ناپيسات جالوبۋ نا تەبيا!» دەپ ازىلدەي وتىرىپ, اققا قارا جۇقپايتىنىن مەڭزەپتى.
ماكەڭنىڭ ءجۇرىس-تۇرىسىندا عانا ەمەس, جالپى, جان دۇنيەسىندە وسىنداي ءبىر اققا قارا جۇقتىرمايتىن تاۋداي تازالىق اۋەلدەن بارىن اڭعاراتىن سياقتىمىز. جەلتوقسان وقيعاسى كەزىندە ءوزى رەداكتورلىق ەتكەن «جەتىسۋ» گازەتىندە جاريالانعان سۋرەت ءۇشىن جازىقسىز جاپا شەگىپ, قيانات كورگەن كۇندەردە دە وسى ءبىر جان تازالىعىنا كىرشىك تۇسىرمەگەنىن, ءوز ءادىلدىگى ءۇشىن ىشتەي دە بولسا مويىماي كۇرەسىپ باققانىن بايقايمىز. سول وقيعالار تۋرالى كولەمدى ەستەلىگىندە ماكەڭ جەلتوقسان قارساڭىندا جالپى قوعامدا الدەبىر سەنىمسىزدىك, ۇرەي احۋالى قالىپتاسقانىن جازادى. وسى ارادا بولماشى نارسە كورىنگەنمەن, استارىندا ۇلكەن دوق جاتقان ءبىر جايدى ايتا كەتەيىك. ارىپتەس جۋرناليست تالعات ءسۇيىنباي كۋالىك ەتكەن ءبىر مىسال. ماماديار جاقىپ ايگىلى جەلتوقساننان ءبىر جىلداي بۇرىن «سق»-داعى جاۋاپتى حاتشىلىقتان «جەتىسۋ» گازەتىنە رەداكتور بولىپ كەلەدى. بىراق كەلەسى كۇندەردە-اق ءبىر وقىس جاعدايدان كوڭىلىنە كىربىڭ الادى. جىگىتتەردى ءبىر جاققا جۇمساسا, ولار رەداكتسيا جۇرگىزۋشىسىنە ءبىر جاپىراق حات جازىپ بەرۋىن وتىنەدى. ولاي بولماسا, جاي ايتقانعا سەنبەيدى. وسىنداي ءتارتىپ قالىپتاسقان كورىنەدى. «ءبىر ۇجىمنىڭ ادامدارى ءبىر-ءبىرىنىڭ ايتقانىنا سەنبەيتىن بۇل نە سۇمدىق!؟» دەپ ماكەڭ سول ارادا قاتتى كۇيىنەدى. الگى ءتارتىپتى دە تاس-تالقان ەتەدى. قاعاز كورسەتپەسەڭ ادامدار ايتقان سوزگە ولسەڭ دە سەنبەيتىن وسى ءبىر تىمىرسىق جاعدايدى الاستاماسا, بولمىسى سوعان قارسى ب ۇلىك شىعارماسا ول ءوزىنىڭ جان تازالىعىن, ءوز ادىلدىگىن قورعاي الماس ەدى. ال ماماديار جاقىپ جەلتوقسان كوتەرىلىسى كۇندەرىندە ورتالىق كوميتەت بولىمىندە: «الاڭعا شىققان جاستار – قازاق بالالارى. ولاردى جاۋ قىلىپ كورسەتسەك نە بولادى؟ وتتى كەروسينمەن وشىرمەيدى» دەپ ويىن دايەكتەپ جالتاقسىز ايتا العان ادام. قازاق رۋحىن تۇقىرتقىسى كەلگەندەردىڭ الدىندا بۇگەجەكتەمەي, ۇتىمدى ءۋاج ايتىپ, ءسويتىپ, ورتالىق كوميتەتكە وقيعانى جازىپ كورسەتۋدىڭ نەعۇرلىم ۇستامدى ءوز نۇسقاسىن وتكىزگەن ادام.
وسى الاعاي-بۇلاعاي كەزدە كولبيننىڭ زىركىلىنەن كەيىن پارتيادان شىعارىلۋىن, جۇمىستان قۋىلۋىن, الماتىدان سايا تاپپاي قاسكەلەڭدە ءبىرشاما ۋاقىت كوررەكتور بولۋىن قازىر ماماديار جاقىپقا بەرىلگەن ماراپاتتاي كورەتىنىمىز بار. بىراق ونىڭ سول كەزدەگى وتباسىنا تۇسكەن قيىندىعى مەن كۇيىنىشى, ازامات تارتقان جان ازابىن ەسكەرمەي قالاتىن سياقتىمىز. ءوزىمىزدى سول ورىنعا قويىپ كورەيىكشى. وتە الار ما ەدىك سول سىننان؟ جەڭە الار ما ەدىك سول قيىندىقتى؟ ماكەڭ جەڭدى! ەڭسەردى قيىندىقتى. سوققىنى سەسكەنبەي قابىلداعان قايسار جۇرەگى سىر بەرسە دە سىنبادى, قاجىسا دا بار اۋىرتپالىقتى قاسقايىپ كوتەردى. سوندىقتان دا, جەلتوقسان ونىڭ ءومىرىندەگى قيىن ءارى كۇيىنىشتى بولسا دا, جارقىن كەزەڭ بولىپ قالدى.
جۋرناليست ماماديار جاقىپ ءومىرىندەگى ۇلكەن ءبىر ونەگە « ۇلىلىققا تاعزىم» دەگەن اتپەن جەلىسىن ۇزبەي توعىز مارتە وتكەن جاياۋ ساپارلار ەكەنى انىق. ماكەڭنىڭ ءبىر ءحوببيى ارا-تۇرا اساي-مۇسەيلەرىن ارتىنىپ جولداس-جورالارمەن بىرگە قونالقالاپ تاۋعا شىعۋ بولاتىن. تاۋجورىقتاعى سەرىكتەستەرى نۇرعوجا جۇبانوۆ, ءابىلماجىن جۇماباەۆ, بۇركىتباي ايدارحانوۆ سياقتى زيالى اقساقالدار, ادەبيەتشى دوسى زەينوللا سەرىكقاليەۆ, تاعى باسقالارى. جاياۋ ساپار تۋرالى وي تاۋعا ءتان تۇنىق تازالىقپەن تاۋدا جۇرگەندە تۋدى. ۇلتىمىزدىڭ ۇلى تۇلعالارى جاتقان جەرلەرگە ەكى ءجۇز-ءۇش ءجۇز شاقىرىمنان جاياۋلاپ بارىپ, دانىشپان بابالاردىڭ ارۋاعىنا ءتاۋ ەتۋ ابايدان باستالدى. كەلەسى جىلدارى جامبىل, اۋەزوۆ, ساتباەۆ رۋحتارىنا تاعزىم ەتىلدى. بەسىنشى جاياۋ جورىق قاسيەتتى تۇركىستان شاھارىنىڭ 1500 جىلدىعىمەن ورايلاستىرىلدى. ودان سوڭ مۇسىرەپوۆ, ماحامبەت, شاكارىمگە, يادرولىق قارۋعا قارسى كۇرەستىڭ 20 جىلدىعىنا ارنالعان جاياۋجورىقتار « ۇلىلىققا تاعزىم» ساپارلارىن ءداستۇرگە ەندىرىپ, جالپى, جۇرتىمىزدىڭ رۋحىن بيىكتەتۋگە ۇلەس قوستى. وسى جىلداردا نەگىزگى ۇيىتقى قولداۋشىسى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى بولعان بۇل ىزگىلىكتى اكتسيا قازىرگى قازاق مادەنيەتىنىڭ ءبولىنبەس ءبىر بولشەگىنە اينالدى دەسەك تە بولار ەدى. سونىڭ ءبىر ايعاعىنداي, وسى كوكتەمدە مەرەيلى 70-ءىن اتاپ وتكەن كورنەكتى جازۋشىمىز, جاياۋجورىقتارعا قاتىسۋشىلاردىڭ ءبىرى مارحابات بايعۇت اعامىز شىمكەنتتەن تۋعان اۋىلى شۇبايقىزىلعا 70 شاقىرىم جولدى جاياۋ ءجۇرىپ بارىپ پەرزەنتتىك قۇرمەتىن كورسەتتى. ابزال ءىنىنىڭ كوپشىلىككە ۇلگى تاستاعان ونەگەلى ىسىنە ماكەڭ قۋانىپ وتىر, تەك «پاتەنتتى» پايدالانىپ كەتكەنى بولماسا... دەپ, ماماديار-مانەرلى ءايبات كۇلكىمەن ميىعىنان جۇمساقتاپ قانا ك ۇلىپ قويادى. اماندىق بولىپ, بۇيىرتسا, ونىنشى ساپار جىر ءپىرى ءسۇيىنبايدىڭ 200 جىلدىعىنىڭ ورايىنا ءدوپ كەلىپ تۇرعانىن دا اڭداتىپ قالدى اعامىز.
ال ەندى وسىناۋ ساپارلاردىڭ عيبراتى مەن ءتالىمى بولەك اڭگىمە. كەزىندە «ەگەمەندە», باسقا گازەتتەردە دە ەلەۋلى وقيعا رەتىندە كەڭىنەن جازىلدى. ونى بىلەم دەگەن كىسى سول ساپارلاردان جۇرگىزىلگەن رەپورتاج ىسپەتتەس ماماديار جاقىپتىڭ «جەتى ساپار» كىتابىنان عاجاپ اسەرگە بولەنىپ, ءبىر جەلپىنەرى, ۇلىلىق الەمىنە ءۇڭىلىپ, جان سارايىن زياتتاندىرا تازارتارى ءسوزسىز. ماكەڭنىڭ 57 جاسىندا باستالعان وسىناۋ جاياۋ ساپارلاردىڭ جيىرما جىل بويى تولاستاماي, جالعاسىپ جاتقانىن رۋحاني ەرلىككە بالاعانىمىز ءجون سياقتى. قالاي بولعاندا دا, ساتىمەن ىسكە اسقان يدەيانىڭ ۇلتتىق يگىلىككە اينالىپ وتىرعانى ءومىر شىندىعى.
ماماديار اعامىز ومىردە نە نارسەگە ادال دەسەك, ايرىقشا دوستىققا ادال. وشاقتىڭ ءۇش بۇتىنداي بولعان جان دوستارى, ۇلكەن ادەبيەتشى عالىم زەينوللا سەرىكقاليەۆ پەن قازاقتىڭ تاماشا اقىنى ساكەن يماناسوۆ سىندى تەكتى ازاماتتاردىڭ باقي ساپارىنا ەرتەرەك اتتانىپ كەتكەنىنە كوڭىلى قاپالى. ارۋاقتارىن ريزا قىلىپ جۇرەدى. جاڭاعى جاياۋ ساپارلاردىڭ شاراپاتىمەن تاپقان ءبىر اعا دوسى, بۇرىنعى اسا لاۋازىمدى پارتيا قىزمەتكەرى ورازاي باتىربەكوۆ بولاتىن. ول كىسى سوعىس ۋاقىتىنداعى بالا كەزىندە «سوتسياليستىك قازاقستاندا» كۋرەر بولعانىن ماقتان ەتەتىن. اتاسى قانىش ساتباەۆتىڭ رۋحىنا قۇرمەت كورسەتۋگە ۇيىتقى بولعان ماكەڭدى جاقسى كورىپ, دوس بولىپ كەتەدى. ءوزىنىڭ جۇرگەن جەرى ءازىل-قالجىڭ. قانەكەڭنىڭ باسىنان يمانتاي اقساقالدىڭ قابىرىنە سالۋ ءۇشىن قوس ۋىس توپىراق الىپ, ۇيدەن ارنايى شەلپەك ءپىسىرتىپ اپارىپ, رەداكتسيا قىزمەتكەرى وڭعار ومىربەكوۆ قۇران وقىسا كەرەك. سونى ورەكەڭ ارتىنان: «ەگەمەن قازاقستان» شتاتنىي مولدا دا ۇستايتىن بولعان با؟» دەپ قالجىڭ قىلاتىن كورىنەدى. وسى كىسى ماكەڭنىڭ ىقپالىمەن جازۋشىلىق سونارعا ءبىراز ات ءىزىن سالدى. قانەكەڭ, ءوزىن تاربيەلەپ جەتكىزگەن اپاسى قاتيرا, ومىرلىك قوساعى ءشامشيابانۋ اپاي تۋرالى جاقسى ەستەلىكتەر جاريالاپ, كىتاپ ەتىپ شىعاردى. سودان ورەكەڭ دوسى تۇرسىنبەك كاكىشەۆكە: «مىنە, كوردىڭ بە, مەن سەن سياقتى جازۋشى بولا الامىن, ال سەن مەن سياقتى پارتيا قىزمەتكەرى بولا المايسىڭ. سەنىڭ نانىڭدى تارتىپ جەپ وتىرمىن» دەپ قالجىڭدايدى. ماكەڭ ورازاي اعانىڭ وسىنداي قىلىقتارىن ەلدى ءماز ەتىپ ايتا جۇرەدى. ول كىسىنىڭ رۋحىن شات قىلىپ كولدەي ماقالا دا جازدى.
ال ەندى اعا دوسىن ادەبي كومەگىمەن وسىلاي جازۋشى قىلعان ماكەڭنىڭ ءوز جازۋشىلىعىنا قۇنتى بولىڭقىراماپتى, ءوز قابىلەتىن ءوزى باعالاماپتى. رەداكتورى ساپار بايجانوۆ: «ماماديار-اۋ, سەن مىناداي قابىلەتپەن نەگە كوركەم دۇنيە جازبايسىڭ, وسى؟» دەپ بىرنەشە ەسكەرتسە دە, جازۋشىلىققا ءمان بەرمەدى. ءتىپتى, جازعاندارىنىڭ ءوزىن جينامادى. ءمان بەرسە, مۇمكىندىگى بارىن تاعى ءبىر ءوزىن جاقسى كورگەن اعا دوسى ءازىلحان نۇرشايىقوۆ تا بايقاعان. وزىنە ايتقان. جازۋشىلار وداعىنا وتۋگە ۇگىتتەپ, ءبىر كەپىلدەمەنى ءوزى جازىپ بەرمەكشى بولعان. اقىرىندا ازاعاڭ: «جازۋشىلار وداعىنا وتپەيمىن دەيتىن ادامدى ءبىرىنشى رەت كورىپ تۇرمىن» دەپ تاڭعالعان.
سول كەزدەردە مارقۇم, دارىندى قالامگەر ءراشيت راحىمبەكوۆتىڭ قامشىلاۋىمەن «ابىروي» جانە «ۇستاز» اتتى العاشقى اڭگىمەلەر جيناقتارى دا شىعىپ ۇلگەرگەن-ءدى. ماكەڭنىڭ مەرگەنبايىنىڭ تەرەڭ ءماندى قاعىتپا ءازىلدەرى ادەبيەتىمىزگە تاعى ءبىر ايتقىش قوجاناسىردى الىپ كەلگەندەي-ءدى. وسىنى اڭعارعان زەينوللا دوسى: «سەن شىعارماساڭ, ءبىز شىعارامىز. جەتەر, ەندى!» دەپ ساتيريكتەردىڭ قامشىگەرى تەمىربەك قوجاكەەۆپەن ەكەۋلەپ كوندىرىپ, «مەرگەنباي ايتقان ەكەن» دەگەن كىتابىن ءوزىنىڭ «راريتەت» باسپاسىنان ادەمىلەپ شىعارىپ بەرگەن-ءدى. سول مەرگەنباي ادەبي پەرسوناج رەتىندە جۇرتتىڭ ساناسىندا ءوز بەتىنشە ءومىر ءسۇرىپ كەتتى. ءتۇپتىڭ-تۇبىندە, ىشتەن شىققان ءتول پەرزەنتى مەرگەنباي ماكەڭنىڭ دە كوركەم ادەبيەتكە دەگەن كوڭىلىن جىبىتكەندەي. بۇل كۇندەردە مەرگەنبايدىڭ ايتقاندارىنىڭ ەكىنشى كىتابى دايىن تۇر. ماكەڭنىڭ مەرگەنبايشىلاپ ايتۋىنا قاراعاندا, ەكى-ءۇش جىلدا بايقاۋسىزدا قۇداي وڭداپ 80-گە كەلىپ قالار بولسا, وندا «مەرگەنبايدىڭ مىڭ ايتقانىن» قاۋىمعا قاستەرلەپ ۇسىنباق. وسىدان سوڭ اعامىز سۋىرتپاقتاپ شىنىن دا ايتىڭقىراعانداي: ءومىردى قايتا باستاسام, كوركەم شىعارماعا كوبىرەك كوڭىل اۋدارار ەدىم دەيدى. بىراق, تاپ قازىر ەكىنشى تىنىس اشىلىپ تۇرعاندا ەكىنشى ءومىردىڭ دە قاجەتى بار ما. قازاقتا جۇيرىك جۋرناليست كوپ بولسا دا, جۋرناليست ءومىرىن كەڭىنەن تولعاعان كەلىستى شىعارما جوق. قالامگەر ماماديار جاقىپ سول ولقىنىڭ ورنىن تولتىرماققا سونداي ءبىر جاڭا دۇنيەنى باستاپ كەتكەن سياقتى بولىپ كورىنەدى بىزگە.
«ەگەمەن»-«سق»-نىڭ 12 باسشىسىمەن قىزمەتتەس بولعان ماكەڭ جاسىندا جاقسىلىعىن كورگەن العاشقى رەداكتورى قاسىم ءشارىپوۆتى ەرەكشە قۇرمەت تۇتادى. بەلگىلى ءباسپاسوز قايراتكەرىنىڭ ارتىنداعى ىزدەۋشىسىنە اينالعانداي. كەيبىر بىلمەي ايتىلعان جالالى سوزدەردەن دە قورعاي جۇرەدى. كەلىنى ءناديا شارىپوۆامەن بىرلەسىپ زامانداستار ەستەلىكتەرىن قوسىپ ق.ءشارىپوۆتىڭ 100 جىلدىعىنا ورايلاس قوس توم كىتابىن شىعارۋعا مۇرىندىق بولدى. ايتەۋىر, ماكەڭ وسىنداي ءبىر جاقسىلىقتاردى, ىزگىلىكتى ىستەردى جاساپ جۇرەدى. «ەگەمەندە» ەڭبەك ەتكەن ەلۋ جىلدا تەك ۇجىم بىرلىگىنىڭ ۇستىنى بولعان. كەلىسپەيتىن جەرى بولسا قاي-قاي باسشىعا دا ورنىمەن ورنىقتى پىكىرىن ايتىپ وتىرعان. سوعان قاراماستان بالعابەك قىدىربەك ۇلى «اينالايىن ماماديار» دەگەن. شەراعاڭ – شەرحان مۇرتازانىڭ ماكەڭە ىقىلاسى بولەكتىگىن بىلەمىز. كەيىنگى باسشىلاردىڭ دەنى ءوزىنىڭ ءتاربيە-ءتالىمىن كورگەن شاكىرتتەرى. ولار دا الدىن قيىپ وتكەن ەمەس. بۇل قۇرمەتتىڭ سىرى نەدە دەسەك, قىزمەتكەر ماماديار جاقىپ جۇمىس بابىندا ءاردايىم ءوز ۇستانىمىندا قالا بىلگەن, ءوز پىكىرىندە تۇرا بىلگەن, ادامي تۇرعىدا ادىلدىكتەن قيا باسپاعان, جان تازالىعىن ساقتاعان. سونىسى ارقاشان ماڭايىنا جاقسى ۇلگى بولىپ شاشىلىپ وتىرعان.
ۇجىمىمىزدىڭ باسشىسى ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ بىلاي دەيدى: «ماكەڭ حوككەي, فۋتبول دەسە ىشكەن اسىن جەرگە قويادى. ءبىز دە قۇمارمىز. ول كەزدە جاس قىزمەتكەرمىز, پاتەردە تۇرامىز. كانادادا حوككەيدەن الەم چەمپيوناتى وتكەندە تىكەلەي ترانسلياتسيا تاڭعا جاقىن كورسەتىلەتىن. تۇندە تەلەۆيزور قوسۋعا پاتەر يەسى رۇقسات ەتپەيدى. سونى بىلەتىن ماكەڭ ۇيىنە شاقىرادى. ءابدىمۇتال ەكەۋمىز ء(ابدىمۇتال الىبەكوۆ – ساۋىتبەكتىڭ كلاستاس دوسى, قازىر پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ جاۋاپتى قىزمەتكەرى – ق.ا.) جۇمىستان كەيىن ماكەڭنىڭ ۇيىنە بارامىز. كەشكى تاماقتان كەيىن زالداعى ديۆاندى جايىپ جىبەرىپ, ۇيقىعا كىرىسەمىز, قۇددى ناعاشىمىزدىڭ ۇيىنە كەلگەندەي بولىپ. حوككەي باستالاردا ماكەڭ وياتادى, نۇرسۇلۋ جەڭگەيدىڭ ءسۇت قاتقان قويۋ ءشايىن ءىشىپ وتىرىپ, تاڭعى 7-8-گە دەيىن حوككەي كورەمىز. تاڭەرتەڭ جۇمىسقا ماكەڭمەن بىرگە بارامىز». بۇل ايتىلعاندى قوسىمشا ءتۇسىندىرىپ جاتۋ قاجەت بولماس.
ءيا, «ەگەمەن» ءۇشىن ءبارىن قيعان, ءبارىن بەرگەن ادام. جاقسىلىعىنا ءاردايىم قۋانىپ, وعاشتاۋ نارسەگە قىنجىلعان. «ەگەمەن» استاناعا كوشكەندە سەرت ەتىپ, ۇجىمدا العاش دۇنيەگە كەلگەن ءۇش نارەستەگە ءۇش ايلىق جالاقىسىن بەرۋىنىڭ ءوزى ماماديار-مانەرلى مەيىرىمدى كورسەتپەي مە. 2000 جىلى زەينەتاقىسىن زاڭداستىرعان سوڭ ماكەڭ باسشىلارعا حات جازىپتى. جاس كەلگەننەن كەيىن ءۇن-ءتۇنسىز قىزمەتتە جۇرە بەرۋدى لايىق كورمەگەن. سول حاتتىڭ ءبىر جەرىندە مىناداي سوزدەر بار: «ءوزىڭىز ءبىلىڭىز» دەگەن وتە ءبىر قۇرمەتتى ۇسىنىس بار. ماعان سونداي ۇسىنىس جاسالعاندا, مەن ءبىرجولا زەينەتكەرلىككە شىقپاقپىن». وسى حاتقا قانداي جاۋاپ الدى دەسەڭىز, باسىلىمنىڭ سول كەزدەگى باسشىسى ەرجۇمان سمايىل استانادان تەلەفون شالىپ, بىلاي دەپتى: «ماكە, ءسىز بىلمەيتىن بولدىڭىز. ءبىز بىلەتىن بولدىق». ودان بەرى دە 16 جىل ءوتىپتى. اپتانىڭ ءار جۇماسىندا «ەگەمەننەن» «دۇبىرگە تولى دۇنيە» ايدارىنىڭ مايەكتى ماقالالارىمەن جۇزدەسەتىن وقىرمان وسى ءسوزدىڭ ءالى دە ورنىندا ەكەنىن اڭعارار بولار. تەك باز-بازىندا سىرتقى ساياساتتا پۋتينمەن كەلىسىڭكىرەمەي قالاتىنى بولماسا, ويدا-قىردا ءبارى جاقسى. ال ءبىزدىڭ ءوز تاراپىمىزدان اعاعا ايتارىمىز تومەندەگىدەي:
اعا, ءسىزدى قۇرمەتتەيمىن كوپ كورىم,
الدىڭىزدان كەسىپ, ءسىرا, وتپەدىم.
سيرەكتەردىڭ قاتارىندا ءوزىڭىز,
جوعالتپاعان كوڭىلىنىڭ كوكتەمىن.
اعا, ءسىزدىڭ ءومىرىڭىز ەرتەگى,
تولاعايسىز تالماي تارتقان دەرتەنى.
وزگەلەرگە بولسىن دەيسىز كوبىرەك,
وزىڭىزگە تارتپايسىز-اۋ كورپەنى.
اعا, ءسىزدىڭ داۋرەنىڭىز ءبىر ءداۋىر,
ۇلاعاتتىڭ ۇلكەنى عوي بۇل دا ءبىر.
ءسىزدىڭ تىلەك ورىندالسا,
دۇنيەدە
بارلىق ادام بولار ەدى-اۋ ءبىر باۋىر.
قاتتى بولۋ, قاتال بولۋ سىزگە جات,
بولا المايسىز كۇرەڭ كوڭىل, كۇز قاباق.
اعا, سىزگە جۇرمەيدى تەك جالعاندىق,
جىلتىراقپەن قاپتاسا دا ءجۇز قابات.
ءار كۇنىڭىز ونەگەگە جالعايدى,
نەمەرەمەن ويىنىڭىز قانبايدى.
بالا بولىپ كەتكىڭىز كەپ تۇرادى,
اعا, مەن دە ۇناتامىن سوندايدى.
اعا, سىزدە نە جوق دەسەم – ريا جوق,
اڭداۋسىزدا داق تۇسىرەر سيا جوق.
سىزگە سالسا, ءار ءتۇتىنى قازاقتىڭ
وتىرماس پا جىپ-جىلى ءبىر ۇيا بوپ.
وڭاي, كەيدە, ءتۇسىپ قالۋ الداۋعا,
الما-كەزەك قۇلدىراۋ دا, سامعاۋ دا.
اعا, سىزبەن,
الماعايىپ كۇن تۋسا,
ويلانباستان بارار ەدىم بارلاۋعا.
اعا, سىزدە مول ەكەنىن مەيىردىڭ,
اق ەكەنىن بىلەمىن-اۋ پەيىلدىڭ.
مەن دەگەندە ءسىز قالايسىز, اعاجان,
باۋىر ءىنى بولۋعا مەن بەيىلمىن.
قورعانبەك امانجول,
«ەگەمەن قازاقستان».
ەلدىڭ باس گازەتىندە ەڭبەك جولىن باستاپ, كۇنى بۇگىنگە دەيىن ۇزدىكسىز قالام تەربەپ كەلە جاتقانىنا جارتى عاسىردان اسقان ارداگەر جۋرناليست ماماديار جاقىپ بولمىسىنىڭ ايشىقتى بەدەرلەرى حاقىندا سىر-تولعانىس
فرانتسۋزدىڭ اتاقتى جاراتىلىستانۋشى عالىمى جورج بيۋففوننىڭ «ستيل – ادامنىڭ ءوزى» دەگەن قاناتتى ءسوزى ءبىزدىڭ ماماديار اعامىزعا قاراتىپ ايتىلعانداي بولادى دا تۇرادى. اعانىڭ الدىندا وزىنەن بۇرىن مىنەزى, بولمىسى, ەرەكشەلىگى جۇرەدى. قانداي دا ءبىر ادالدىق, اقكويلەكتىك, كەڭپەيىلدىلىك نەمەسە اينىماس ۇستانىم الدە ۇستامدىلىق كورسەك, سونى دەرەۋ «ماكەڭ سياقتى ەكەن» دەپ وسى كىسىگە ءتان قاسيەتتەرگە ۇقساتىپ جاتاتىنىمىز بار. ءوز پايىمداۋىمىزشا, مىنەز بايلىعى جاڭاعى ايتقان ستيل – ادامنىڭ, ناق وسى ارادا ماماديار-مانەردىڭ, كىسىلىك كەلبەتىنىڭ كىلتىندەي دەرلىك, باستى كورسەتكىشىن ايقىنداسا كەرەك. ءوز كەزەگىندە بۇل جايت مىنەز تۇراقتىلىعىن, بەلگىلى ءبىر ومىرلىك نەگىزگى ۇستانىمداردان قىرىق جىل قىرعىندا دا تايمايتىن تابان ءبۇرىن تانىتارى انىق. قالاي دەسەك تە, بۇرىنعى «سق» («سوتسياليستىك قازاقستان») مەن قازىرگى «ەگەمەندە» («ەگەمەن قازاقستان») ەلۋ جىل ەڭبەكتورىلىعىمەن ەرەكتەنىپ, قاراشاڭىراقتىڭ قالتقىسىز قادىرمەنىنە اينالعان مۇقىم قازاق ءباسپاسوزىنىڭ ارداگەرى ماماديار دىلدابەك ۇلى جاقىپتان الار ۇلگى مەن عيبرات كىم-كىمگە بولسىن از ەمەس. اسىرەسە, ۇلتتىق جۋرناليستيكانىڭ جەلكىلدەگەن جاس وركەنىنە.
وسى جاقىندا عانا, قاسيەتتى قوس جەتىنى تولتىرىپ, 77-گە كەلەر قارساڭدا ماكەڭ ءوزىنىڭ بالالىق شاعى تۋرالى تاماشا ومىرباياندىق ەسسە جازىپ ءبىتىرىپتى. كومپيۋتەرگە باسىلعان قولجازباسىنان قىزىعا وقىپ شىقتىم. دەرەكتى دەگەنىمىز بولماسا, تۇپ-تۋرا كوركەم حيكايات. اعانىڭ بالالىق شاعىنا ارمانسىز ساياحاتتادىم. سوعىس كەزىندەگى جاداۋ اۋىلدىڭ جابىرقاۋ جاي-كۇيى. اقىلمان اتا جاقىپ, كەڭقولتىق اكە دىلدابەك, اكەسىنىڭ ءىنىسى, ەس بىلگەندە ءوزىن بالا قىلىپ العان زۇلپىحار كوكەسى, ءتارتىبى قاتتى اياۋلى انا تاجىكۇل, جانىنان اقشۋاق توگىپ جۇرەر بويجەتكەن اپكەسى اينىقشا, تاي-ق ۇلىنداي تەبىسىپ وسكەن, ءبىر-ءبىرىن ەشبىر جاۋعا بەرمەس تەتەلەس اعا سماديار, باسقا ۇلتتىڭ بالاسى بولسا دا قيىن كەزدە باۋىرعا سالىپ, تۋعان باۋىر بوپ كەتكەن اعاسى قايىربەك... كورشىلەر... اعايىندار...
نەگىزگى اۋىلدى الىسقا, كانال قازۋعا كوشىرىپ اكەتكەن. ءسويتىپ, بايىرقۇمنىڭ ءۇش-اق ءۇيى قالعان. تىرلىك اسا جۇپىنى. بىراق جۇبانىش ەتەر جايلار دا جەتەرلىك. اشقۇرساق تا بولسا ادامي قۋانىش از ەمەس. سوعىس كەزىندە وتكەن بالالىق شاق. مۇندا مۇڭ ارالاسا شيەلەنىسكەن دراما دا بار, مۇراتقا جەتكىزگەن باقىتتى ءتۇيىن دە بار. كۇندەلىكتى ءومىر, قىمباتقا تۇسكەن تۇرمىس تالقانى تاربيەشى بولعانداي. شەبەر قالام سولاردى شىنايى سۋرەتتەپ شىققان. تۋعان جەرگە, سىرداريا مەن ارىسقا دەگەن تۇنىق ساعىنىشپەن بايانداعان. تەك اسىرەلەۋدەن اۋلاق, بوياۋىن جىلتىراتىپ اسپەتتەۋدەن ساق. كادىمگى كوزىمىزگە تانىس, جانىمىزعا جاقىن, جازۋدىڭ ماماديار-مانەرى.
تەك جازۋدا عانا ما ەكەن؟ ومىردە دە كوز جازدىرماس ءبىر تەمىرقازىق. ءومىرباياندىق ەسسەنى وقىعان ادام قاۋىمعا ءماشھۇر قالام يەسى ماماديار جاقىپ بولمىسىنىڭ بالالىق شاقتان, تۋعان ءۇيدىڭ تۇماسىنان باستاۋ العانىن بايىپتار ەدى. جاقىپ اتا اۋلەتىنەن ادامدى ادام قىلار كوپ عاجاپتار تابىلىپ جاتا-تىن. بارعا – قاناعات, جوققا – سالاۋات. قيىندىققا قارسى تۇرار قايرات, جاقسىلىقتان كۇدەر ۇزبەس سابىر, جاتتى سىيلاۋ, جاقىنعا مەيىرىم توگۋ ۇشقان ۇيادان دارىدى. بۇل اۋلەت السىزدەردى پانالاتتى, بالالارىن ادالدىق پەن ءادىلدىكتەن قيا باسپاۋعا, ەشكىمنىڭ الا ءجىبىن اتتاماۋعا, بىراق باسقانىڭ قيانات-ءزابىرىنە توزبەۋگە باۋلىدى. ءجاسوسپىرىم ماماديار باستاعان اۋىل بالالارى تەنتەك پەن تەلىنى تىيىپ, سودىردى جۋاسىتىپ, وزدەرى تيمۋر جانە ونىڭ كومانداسىنا ەلىكتەپ, كومەككە مۇقتاج شال-كەمپىر ىزدەپ جۇرەتىن دە جاستىق داۋرەن بولعان.
وسىنداي تەكتىلىك ءتالىمىن العان تالاپتى جاس قازاق ۋنيۆەرسيتەتىن بىتىرەر شاقتا-اق رەسپۋبليكاداعى اعا گازەتكە كوڭىلى قۇلاپ, كىندىگىمەن بايلانعانداي بولدى دا, اينىماستىعىنا باسىپ, بار ىجداعات-ىنتاسىن وسى باسىلىمعا سالعان-دى. قاراپ وتىرساق, قازىر «ەگەمەن» 95 جىلدىق تاريح كوشىن ارتقا تاستادى. ال ماكەڭ بولسا 1959 جىلى «سق»-نىڭ 40 جىلدىعىن اتاپ وتكەن سالتاناتتى جينالىسقا قاتىسقان ەكەن. قاسىندا كۋرستاس ءارى كەيىنگى جان اياسپاس اياۋلى دوسى زەينوللا سەرىكقاليەۆ بار. ەكەۋى وندىرىستىك تاعىلىمدامادان ءوتىپ, ۇجىمعا جاقىنىراق ءجۇرىپتى, ءتىپتى, وزدەرىن ونىڭ مۇشەسىندەي, ۇلكەن شاڭىراقتىڭ بالاسىنداي سەزىنىپتى. ولاي بولاتىن تاعى ءبىر سەبەبى, قولىنان جازۋ كەلىپ تۇرعان قابىلەتتى ستۋدەنتتەرگە ۇجىمنىڭ ۇلكەندەرى, اسىرەسە, گازەت باسشىسى قاسىم ءشارىپوۆ اسا ءبىر قامقورشىل مەيىرمەن, وڭ قاباقپەن قارايدى. 1960 جىلدىڭ 8 تامىزىنداعى №102 بۇيرىقپەن جۇمىسقا دا قابىلدانادى. اعالاردىڭ قامقور كوڭىلدەرى, ايالى الاقانى سول «سق»-عا سۇيىسپەنشىلىكتى باستاپ بەرەدى. بىراق, ءوزى ايتقانداي, ويدا-قىردا كۇتپەگەن جاعداي بولادى. ۋنيۆەرسيتەت تۇلەگىنىڭ جولداما العان جەرگە بارماعانىن ءبىلىپ قالعان ورتالىق كوميتەت ونى دەرەۋ شاقىرىپ الىپ, تەز ارادا سەمەيگە بارۋعا پارمەن بەرەدى. مۇنداي مىقتىنىڭ دۇمىنە قارسى تۇرار قايران قايدان بولسىن, ءسويتىپ, لاجسىزدان سەمەيگە اتتانىپ كەتە بارىپتى. نە دەيمىز, وبالى ماكەڭدى ايدىڭ-كۇننىڭ امانىندا ورتالىق كوميتەتكە «ۇستاپ» بەرگەن سول كەزدەگى پارتيا قىزمەتكەرى, ءوزىنىڭ جاقسى تانىسى پەتر پەتروۆيچ حرۋششەۆقا!
دەگەندە, ءومىرىنىڭ سەمەي كەزەڭىنە ماكەڭنىڭ وكپەلەيتىن رەتى جوقتاي كورىنەدى. وسى قاسيەتتى وڭىردە, اباي مەن شاكارىم ەلىندە اتتاي 10 جىل ەڭبەك ەتتى. العاشقى بەس جىلدا وبلىستىق گازەتتە, قالالىق كومسومول كوميتەتىندە جاس جالىنمەن قىزمەت اتقارىپ, ىسىلدى. ەل مەن جەرگە باۋىر باستى, كوپ دوس-جولداستار تاپتى, سولاردىڭ بىرازىمەن ءالى كۇنگە دەيىن ارالاس-قۇرالاستىعى ۇزىلمەگەن. سونىمەن بىرگە, ەڭ باستىسى دەيىكشى, اعامىز ومىرلىك جار-قوساعى نۇرسۇلۋ تاتەمىزدى دە وسى سەمەيدەن كەزىكتىرىپ, ءدام-تۇزىن جاراستىردى. بۇگىندە ولار ۇلكەن وردالى اۋلەتتىڭ ارداقتى اتاسى مەن اجەسى. ەندەشە, اۋەلى «احاۋ, سەمەي» دەپ اندەتسە, ءبىزدىڭ ماكەڭ اندەتسىن. ىشىندەگى تاعى ءبىر باستى ارمان-اڭسارى «سق»-عا جۇمىسقا تۇرۋ بولسا, ول تىلەككە دە وسى سەمەيدە جۇرگەندە كوپ ۇزاماي قول جەتىپ ەدى. وبلىستاعى مەنشىكتى ءتىلشى باسقا جاققا اۋىسقاندا رەداكتسيا باسشىلىعى بايلانىسىن ۇزبەگەن ماكەڭدى تاۋىپتى. ءسويتىپ, سول كەزدە ەڭ جاسى بولسا, قازىر ارامىزداعى ەڭ جاسى ۇلكەنىمىز, ەڭ ارداقتىمىز. الماتى بولىمشەسىندەگى ايبارىمىز, اقىلشىمىز.
سول كەزدەردە قولىنان كەلەتىن «مىقتى» مەنشىكتى تىلشىلەر جالعاندى جالپاعىنان باستى دەسەدى. سىيعا بەرەدى, سىيلاپ بەرەدى, اقىر بولماسا, سۇراپ الادى. ال ارعا كىرشىك جۇقتىرماۋ ءۇشىن الماۋ كەرەك. ءبىزدىڭ ماماديار اعامىز المايتىنداردىڭ قاتارىنان بولىپ شىقتى. الپىسىنشى جىلداردىڭ اياعىنا تامان, بىردە ىسساپارمەن «تاڭسىق» كەڭشارىنا كەلەدى. ديرەكتورى عالىم بايمۋرزين دەگەن جايساڭ ازامات. «بىزدەن دە كادە بولسىن» دەگەندەي ەمەۋرىن قىلادى. ارينە, ماكەڭ بىردەن-اق: «جوق» – دەپ شورت كەسەدى. اڭگىمە وسىمەن بىتكەندەي ەدى. بىراق قايتار جولدا اياگوزدەن اسىپ, اباي اۋدانىنا كىرە ءبىر كولدەن قۇس اتپاققا ايالداعاندا جۇكسالعىشتان باعانا الماي كەتكەن قويدىڭ ماڭىراعان داۋىسىن ەستىپ اڭ-تاڭ قالادى. دەرەۋ شوپىرى ساشا پاتالاحوۆتان ماڭىراعان داۋىستىڭ ءمانىسىن ءتۇسىندىرۋدى تالاپ ەتەدى. سويتسە, ماكەڭنىڭ «كەرەگى جوق» دەگەنىن سىپايىلىق ساقتاعان عوي دەپ ويلاعان ديرەكتور بىلدىرمەي, شوپىرىن وڭاشالاپ قانا ءبىر قويدى بۇكتەپ سالعىزىپ بەرگەن ەكەن. ءوزىن بۇلايشا سىرتىنان بيلەپ-توستەۋگە البىرت كەۋدە اشۋعا بۋلىعىپ كەلىسەر ەمەس. نە ىستەۋ كەرەك؟ «تاڭسىقتان» 180 شاقىرىم شىعىپ كەتكەن. بارىپ-قايتۋى 360 شاقىرىم. كىنانىڭ ءبىر ۇشى قويدى وزىنە ايتپاي سالىپ العان ساشادا جاتىر. نە كەرەك, سول ساشا پاتالاحوۆ ءالى دە كورەر جارىعى بار سول قويدى كەڭشارعا اپارىپ وتكىزىپ, وتكىزگەنىن راستاعان تىلدەي حات الىپ قايتىپ كەلگەنشە ماكەڭ كول باسىنداعى قۇس بازارىن تاماشالاپ التى ساعات بويى جالىقپاي كۇتىپ وتىرىپتى. «ۆوت تاكوي چەستنىي چەلوۆەك!» دەپ ودان سوڭ الەكساندر دا جۇرتقا جايىپ جىبەرەدى. ماكەڭدى قاتتى سىيلاپ, ماسكەۋدە وقىپ جۇرگەندە كانيكۋلعا كەلگەن سايىن مىندەتتى بولماسا دا, ءوزى قارسى الىپ ءجۇرىپتى.
«ەگەمەن قازاقستاننىڭ» سەمەي وڭىرىندەگى سوڭعى جيىرما جىل الەتىندەگى مەنشىكتى ءتىلشىسى بولعان بەلگىلى ارداگەر جۋرناليست داۋلەت سەيسەن ۇلىنىڭ ازىلگە سايىپ ايتقان ءبىر ءسوزى دە ەستە: «ءبىز العىمىز كەلەدى, بىراق ماكەڭنىڭ «وتكازىنان» كەيىن بارلىق جەردە «ەگەمەن» المايدى دەگەن پىكىر قالىپتاسىپ قالعان. سول ءۇشىن الماي تازا جۇرەمىز»... ءيا, ءازىل دە بولسا, بۇل ادەمى ءسوزدىڭ استارىندا اقيقات جاتىر. ەلىمىزدىڭ باس گازەتى جايلى وسىنداي وڭدى پىكىر قالىپتاستىرعان مەنشىكتى ءتىلشى ماماديار جاقىپتىڭ اقيقاتى...
ماكەڭنىڭ ءبىراز حوببيلارىنىڭ ءىشىندە سپورت دەسە ىشكەن اسىن جەرگە قوياتىن جانكۇيەرلىگى وزىنشە ءبىر جوسىن. سونىڭ ارقاسىندا سەمەي وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى كارپەنكومەن جاقسى سىيلاستىق ورنادى. ميحايل پانتەلەەۆيچ تە جانىپ تۇرعان جانكۇيەر. جوعارى لاۋازىمىنا قاراماي ماكەڭە: «ەسەپ قانشا بولدى؟» دەپ تاڭسارىدەن تەلەفون سوعادى. ويتكەنى, ءتىلشى حوككەيدى كورىپ تۇنىمەن وتىرا الادى. ال وبكوم ءبىرىنشىسىنىڭ ونداي مۇمكىندىگى جوق. بىراق ەرتەڭ ەرتەمەن ەسەپتى بىلمەسە بىردەڭەسىن جوعالتقانداي ەلەڭدەپ بەيمازا كۇي كەشەدى. «ءبىرىنشى» سۇراي قالسا ايتا قويماققا قام جاساپ, ەسەپتى تاڭ قاراڭعىسىنان ءبىلىپ الۋعا ناسيحات ءبولىمىنىڭ باستىعى ۆەرا نيلوۆنا رىندينا حانىم دا قۇشتار. ماكەڭ دە مۇندايدا دارقان. اسىرەسە, حوككەيدەن بىلمەيتىنى جوق, العا جايىپ قويعان انىقتامالىق دەرسىز. قاي ويىنشى قاي جىلى تۋدى؟ سالماعى, بويىنىڭ ۇزىندىعى قانداي؟ بۇعان دەيىن قانشا گول سوقتى؟ ءبارىن باسىندا ساقتايدى. كارپەنكو «سق»-نىڭ تىلشىسىمەن شۇيىركەلەسە سويلەسۋگە بەيىلدى. «ۆوت تى كاكوي!..» دەپ ماكەڭنىڭ بىلگىرلىگىنە تانتىلىكپەن تاڭدانار ەدى. «تى مولودەتس, جاكىپوۆ!» دەپ رازىلىعىن دا پاش ەتە جۇرەدى. وبلىس باسشىسىنىڭ قاراپايىم جاس جۋرناليسكە دەگەن وسىنداي قۇرمەتى, ارينە, بىلايعى جۇرتتىڭ نازارىنان تىس قالمايدى. بۇل شىن مانىندە ونىڭ زامانعا ساي جاڭاشىل بولمىسىنا, ءوز ۋاقىتىمەن ۇندەسكەن ۇلگىلى مانەرىنە ارنالعان قۇرمەت بولاتىن. مۇنىڭ سىرتىنداعى مۇنتازداي جيناقى مادەنيەتتىلىگى ءبىر بولەك. ونىڭ ۇستىنە قايسىبىر قاسقالارداي اراققا ءۇيىر ەمەس. بىراق عايباتشىل پالەقورلارعا داۋا جوق قوي. سولار «جاقىپوۆ ىشكىش» دەپ وبكومعا دومالاق ارىز ءتۇسىرىپتى. ال حوككەي-فۋتبولدىڭ سەمەيدەگى ءنومىر ءبىرىنشى جانكۇيەرى جاقىپوۆتىڭ سالاماتتى ءومىر سيپاتى كارپەنكونىڭ وزىنە ايان. بىرقىدىرۋ ۋاقىت وتە وبكوم ءبىرىنشىسى مەن «سق»-نىڭ سەمەيلىك ءتىلشىسى شۇبارتاۋدا كەزدەسىپ قالادى, قوناقاسىدا داستارقانداس بولادى. ماكەڭ ىشپەيدى. سوندا كارپەنكو: «ەسلي تى نە بۋدەش پيت, جاكىپوۆ, يا زاستاۆليۋ تۆويح كلياۋزنيكوۆ ەششە راز ناپيسات جالوبۋ نا تەبيا!» دەپ ازىلدەي وتىرىپ, اققا قارا جۇقپايتىنىن مەڭزەپتى.
ماكەڭنىڭ ءجۇرىس-تۇرىسىندا عانا ەمەس, جالپى, جان دۇنيەسىندە وسىنداي ءبىر اققا قارا جۇقتىرمايتىن تاۋداي تازالىق اۋەلدەن بارىن اڭعاراتىن سياقتىمىز. جەلتوقسان وقيعاسى كەزىندە ءوزى رەداكتورلىق ەتكەن «جەتىسۋ» گازەتىندە جاريالانعان سۋرەت ءۇشىن جازىقسىز جاپا شەگىپ, قيانات كورگەن كۇندەردە دە وسى ءبىر جان تازالىعىنا كىرشىك تۇسىرمەگەنىن, ءوز ءادىلدىگى ءۇشىن ىشتەي دە بولسا مويىماي كۇرەسىپ باققانىن بايقايمىز. سول وقيعالار تۋرالى كولەمدى ەستەلىگىندە ماكەڭ جەلتوقسان قارساڭىندا جالپى قوعامدا الدەبىر سەنىمسىزدىك, ۇرەي احۋالى قالىپتاسقانىن جازادى. وسى ارادا بولماشى نارسە كورىنگەنمەن, استارىندا ۇلكەن دوق جاتقان ءبىر جايدى ايتا كەتەيىك. ارىپتەس جۋرناليست تالعات ءسۇيىنباي كۋالىك ەتكەن ءبىر مىسال. ماماديار جاقىپ ايگىلى جەلتوقساننان ءبىر جىلداي بۇرىن «سق»-داعى جاۋاپتى حاتشىلىقتان «جەتىسۋ» گازەتىنە رەداكتور بولىپ كەلەدى. بىراق كەلەسى كۇندەردە-اق ءبىر وقىس جاعدايدان كوڭىلىنە كىربىڭ الادى. جىگىتتەردى ءبىر جاققا جۇمساسا, ولار رەداكتسيا جۇرگىزۋشىسىنە ءبىر جاپىراق حات جازىپ بەرۋىن وتىنەدى. ولاي بولماسا, جاي ايتقانعا سەنبەيدى. وسىنداي ءتارتىپ قالىپتاسقان كورىنەدى. «ءبىر ۇجىمنىڭ ادامدارى ءبىر-ءبىرىنىڭ ايتقانىنا سەنبەيتىن بۇل نە سۇمدىق!؟» دەپ ماكەڭ سول ارادا قاتتى كۇيىنەدى. الگى ءتارتىپتى دە تاس-تالقان ەتەدى. قاعاز كورسەتپەسەڭ ادامدار ايتقان سوزگە ولسەڭ دە سەنبەيتىن وسى ءبىر تىمىرسىق جاعدايدى الاستاماسا, بولمىسى سوعان قارسى ب ۇلىك شىعارماسا ول ءوزىنىڭ جان تازالىعىن, ءوز ادىلدىگىن قورعاي الماس ەدى. ال ماماديار جاقىپ جەلتوقسان كوتەرىلىسى كۇندەرىندە ورتالىق كوميتەت بولىمىندە: «الاڭعا شىققان جاستار – قازاق بالالارى. ولاردى جاۋ قىلىپ كورسەتسەك نە بولادى؟ وتتى كەروسينمەن وشىرمەيدى» دەپ ويىن دايەكتەپ جالتاقسىز ايتا العان ادام. قازاق رۋحىن تۇقىرتقىسى كەلگەندەردىڭ الدىندا بۇگەجەكتەمەي, ۇتىمدى ءۋاج ايتىپ, ءسويتىپ, ورتالىق كوميتەتكە وقيعانى جازىپ كورسەتۋدىڭ نەعۇرلىم ۇستامدى ءوز نۇسقاسىن وتكىزگەن ادام.
وسى الاعاي-بۇلاعاي كەزدە كولبيننىڭ زىركىلىنەن كەيىن پارتيادان شىعارىلۋىن, جۇمىستان قۋىلۋىن, الماتىدان سايا تاپپاي قاسكەلەڭدە ءبىرشاما ۋاقىت كوررەكتور بولۋىن قازىر ماماديار جاقىپقا بەرىلگەن ماراپاتتاي كورەتىنىمىز بار. بىراق ونىڭ سول كەزدەگى وتباسىنا تۇسكەن قيىندىعى مەن كۇيىنىشى, ازامات تارتقان جان ازابىن ەسكەرمەي قالاتىن سياقتىمىز. ءوزىمىزدى سول ورىنعا قويىپ كورەيىكشى. وتە الار ما ەدىك سول سىننان؟ جەڭە الار ما ەدىك سول قيىندىقتى؟ ماكەڭ جەڭدى! ەڭسەردى قيىندىقتى. سوققىنى سەسكەنبەي قابىلداعان قايسار جۇرەگى سىر بەرسە دە سىنبادى, قاجىسا دا بار اۋىرتپالىقتى قاسقايىپ كوتەردى. سوندىقتان دا, جەلتوقسان ونىڭ ءومىرىندەگى قيىن ءارى كۇيىنىشتى بولسا دا, جارقىن كەزەڭ بولىپ قالدى.
جۋرناليست ماماديار جاقىپ ءومىرىندەگى ۇلكەن ءبىر ونەگە « ۇلىلىققا تاعزىم» دەگەن اتپەن جەلىسىن ۇزبەي توعىز مارتە وتكەن جاياۋ ساپارلار ەكەنى انىق. ماكەڭنىڭ ءبىر ءحوببيى ارا-تۇرا اساي-مۇسەيلەرىن ارتىنىپ جولداس-جورالارمەن بىرگە قونالقالاپ تاۋعا شىعۋ بولاتىن. تاۋجورىقتاعى سەرىكتەستەرى نۇرعوجا جۇبانوۆ, ءابىلماجىن جۇماباەۆ, بۇركىتباي ايدارحانوۆ سياقتى زيالى اقساقالدار, ادەبيەتشى دوسى زەينوللا سەرىكقاليەۆ, تاعى باسقالارى. جاياۋ ساپار تۋرالى وي تاۋعا ءتان تۇنىق تازالىقپەن تاۋدا جۇرگەندە تۋدى. ۇلتىمىزدىڭ ۇلى تۇلعالارى جاتقان جەرلەرگە ەكى ءجۇز-ءۇش ءجۇز شاقىرىمنان جاياۋلاپ بارىپ, دانىشپان بابالاردىڭ ارۋاعىنا ءتاۋ ەتۋ ابايدان باستالدى. كەلەسى جىلدارى جامبىل, اۋەزوۆ, ساتباەۆ رۋحتارىنا تاعزىم ەتىلدى. بەسىنشى جاياۋ جورىق قاسيەتتى تۇركىستان شاھارىنىڭ 1500 جىلدىعىمەن ورايلاستىرىلدى. ودان سوڭ مۇسىرەپوۆ, ماحامبەت, شاكارىمگە, يادرولىق قارۋعا قارسى كۇرەستىڭ 20 جىلدىعىنا ارنالعان جاياۋجورىقتار « ۇلىلىققا تاعزىم» ساپارلارىن ءداستۇرگە ەندىرىپ, جالپى, جۇرتىمىزدىڭ رۋحىن بيىكتەتۋگە ۇلەس قوستى. وسى جىلداردا نەگىزگى ۇيىتقى قولداۋشىسى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى بولعان بۇل ىزگىلىكتى اكتسيا قازىرگى قازاق مادەنيەتىنىڭ ءبولىنبەس ءبىر بولشەگىنە اينا