پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ جولداۋدا بانكتەرگە بوس قارجى قاڭتارىلماي, ەل ىسىنە جۇمسالسىن, ءوندىرىس پەن كاسىپ ءورىسىن كەڭەيتسىن دەپ سالەم جولدادى. بىراق بۇگىنگى بانكتەردىڭ قالىبى بولەك. ناقتى سەكتورعا نەسيە بەرۋدەن يمەنەدى. حالىقارالىق زەرتتەۋلەرگە ۇڭىلسەك, بۇل ماسەلە تىپتەن ايقىن كورىنەدى. دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ زەرتتەۋىندە ەلىمىز بانك كرەديتى كولەمى جاعىنان تابىسى ورتادان تومەن ەلدەردىڭ دەڭگەيىندە قالىپ وتىر. ماسەلەن, قىتايدا جەكە سەكتورعا بەرىلگەن نەسيە ءىجو-ءنىڭ 161%-ىنا تەڭ, مالايزيادا بۇل كورسەتكىش 120%-دان اسادى, تايلاندتا 116%-دى قۇرايدى. ال قازاقستان 178 ەلدىڭ ىشىندە نەبارى 116-ورىندا تۇر.
ءتورت كەزەڭنەن تۇرادى
ەكونوميست جاراس احمەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, ەلدەگى بانكتەردىڭ نەسيە بەرۋ تاريحىنا قاراساق, ونى ءتورت كەزەڭگە بولۋگە بولادى.
ء«بىرىنشى كەزەڭدە ترانسفورماتسيالىق رەفورمالار مەن ەكونوميكالىق قۇلدىراۋ قاتار ءجۇردى. ول كەزدە نەسيە كولەمى ءىجو-ءنىڭ بار بولعانى 5%-ىنا دەيىن تومەندەدى. ەكىنشى كەزەڭ 90-جىلداردىڭ سوڭىنداعى قايتا قالپىنا كەلۋ ۋاقىتى بولدى. ەكونوميكامەن بىرگە بانك نەسيەسى دە ءوستى, شارىقتاۋ شەگىندە 59%-عا جەتتى. ءۇشىنشى كەزەڭ جاھاندىق قارجى داعدارىسىنان كەيىن باستالدى. 2008 جىلدان سوڭ ەل ەكونوميكاسى بۇرىنعىداي جوعارى قارقىن كورسەتە المادى. الدىڭعى كەزەڭدە بانكتەر كوپتەگەن ساپاسىز قارىز بەرىپ قويعان ەدى, سالدارىنان بۇكىل سەكتور ۇزاق جىل بويى اۋىر ماسەلەلەردى شەشۋمەن اينالىستى. اقىرىندا جەكە سەكتورعا بەرىلگەن نەسيە ءىجو-ءنىڭ 21%-ىنا دەيىن تومەندەدى. ءتورتىنشى كەزەڭ جاڭا قازاقستان باستامالارىمەن تۇسپا-تۇس كەلدى. ەكونوميكانى جەدەلدەتۋ باعىتىندا جاڭا قادامدار جاسالىپ-اق جاتىر, بىراق نەسيەنىڭ ءوسۋ قارقىنى تىم باياۋ. قازىرگى كورسەتكىش – نەبارى 25% شاماسىندا», دەپ ءتۇسىندىردى ەكونوميست.
قالاي مۇددەلى ەتەمىز؟
ەكونوميست باۋىرجان ىسقاقتىڭ سوزىنشە, باس بانكتىڭ بازالىق مولشەرلەمەسى جوعارى دەڭگەيدە (16,5%) تۇرعان كەزدە بانكتەر ءۇشىن مەملەكەت شىعارعان باعالى قاعازداردى ساتىپ الۋ الدەقايدا ءتيىمدى. ويتكەنى تاۋەكەلى از, تابىسى تۇراقتى. ال زاۋىتتارعا نەمەسە وندىرىستىك جوبالارعا نەسيە بەرۋدىڭ تاۋەكەلى كوپ, قايتارىمى دا بەلگىسىز.
ەكىنشىدەن, نەسيە قايتپاي قالۋ قاۋپى بار. رەسمي دەرەكتەردە ۋشىققان كرەديتتەردىڭ ۇلەسى تومەن كورىنگەنىمەن, ءىس جۇزىندە كەشىگىپ جاتقان, قايتارىلماي جاتقان قارىز از ەمەس. ۇشىنشىدەن, حالىققا جەدەل نەسيە بەرۋ بانكتەرگە ىڭعايلى. قۇجاتى از ءھام كەپىلسىز, تابىسى تەز. ال كاسىپورىنعا نەسيە بەرسە, ونىڭ بيزنەس-جوسپارىن زەرتتەپ, كەپىلىن باعالاپ, ۇزاق كەلىسىمدەر جۇرگىزۋ قاجەت. كاسىپورىن العان قارىزىن قايتارماسا, كەپىلدى ءوندىرىپ الۋدىڭ ۇزاققا سوزىلاتىنى تاعى بار.
«ەڭ الدىمەن مەملەكەت تاۋەكەلدى بىرگە ءبولىسۋى كەرەك. «دامۋ» قورى ارقىلى كەپىلدىك بەرۋ – سونىڭ ءبىر جولى. ەگەر كاسىپورىن نەسيەسىن قايتارا الماسا, قارىزدىڭ ءبىر بولىگىن مەملەكەت وتەيدى. بۇل بانكتى باتىلىراق نەسيە بەرۋگە يتەرمەلەيدى. سوسىن ۇزاقمەرزىمدى ارزان قارجى بەرۋ دە ماڭىزدى. ۇلتتىق بانك نەمەسە دامۋ ينستيتۋتتارى ارقىلى اۋىل شارۋاشىلىعى مەن ءوندىرىس سالاسىنا جەڭىلدەتىلگەن نەسيە جەلىسى اشىلۋعا ءتيىس. قۇندى قاعازدار نارىعىن دامىتۋدى دا ەستەن شىعارماعانىمىز ابزال. زاۋىتتار مەن كومپانيالارعا وبليگاتسيا شىعارىپ, ءىرى ينۆەستورلاردان اقشا تارتۋعا مۇمكىندىك بەرۋ قاجەت. تاعى ءبىر قادام – تۇتىنۋشىلىق نەسيەگە شەكتەۋ قويۋ. حالىققا كرەديت بەرۋدى ازايتىپ, سونىڭ ەسەبىنەن بيزنەسكە نەسيە بەرۋدى ىنتالاندىرۋعا بولادى. سونىمەن قاتار كەپىلدى ءوندىرىپ الۋ مەن بانكروتتىق پروتسەدۋرالارىن جەڭىلدەتۋ ماڭىزدى. ەگەر زاڭ نەعۇرلىم ءتيىمدى بولسا, بانكتەر تاۋەكەلدەن قورىقپايدى. تاعى ءبىر تەتىك – باسەكەنى ارتتىرۋ. ەلگە شەتەلدىك بانكتەردىڭ كەلۋىن جەڭىلدەتۋ قاجەت. ولار كەلگەندە پايىزدىق مولشەرلەمە ءتۇسىپ, وتاندىق بانكتەر دە بيزنەسكە كوبىرەك نەسيە بەرۋگە ءماجبۇر بولادى», دەدى ساراپشى.
ەكونوميكادان تىس فاكتورلار
جاراس احمەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇل تۇيتكىلدىڭ ەكونوميكالىق فاكتوردان تىس, ينستيتۋتسيونالدىق كەمشىلىكتەرى دە بار. سولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ ماڭىزدىلارىنىڭ ءبىرى – زاڭ ۇستەمدىگى. «V-Dem» ينستيتۋتى ەسەپتەيتىن زاڭ ۇستەمدىگى يندەكسى زاڭداردىڭ قانشالىقتى ءادىل, اشىق, بولجامدى, تاۋەلسىز ءارى بىردەي قولدانىلاتىنىن كورسەتەدى. ەگەر زاڭدار ءادىل ورىندالماسا, مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ ارەكەتى زاڭعا ساي بولماسا, بانكتەرگە قوسىمشا تاۋەكەلدەر پايدا بولادى. مۇنداي جاعدايدا بانكتەر ۇزاقمەرزىمدى نەسيە بەرۋگە ق ۇلىقتى بولمايدى, سەبەبى بولاشاقتاعى بەلگىسىزدىكتىڭ باعاسى تىم جوعارى.
«دۇنيەجۇزى بويىنشا زاڭ ۇستەمدىگى يندەكسى مەن بانكتىك كرەديت كولەمىنىڭ اراسىندا جوعارى بايلانىس بار, كوررەلياتسيا كوەففيتسيەنتى 0,776-عا تەڭ. ەلىمىز تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا عانا الەمدىك ورتاشا دەڭگەيگە جاقىنداي الدى. كەيىن زاڭ ۇستەمدىگى السىرەي ءتۇستى. بۇل ءۇردىس 2018 جىلعا دەيىن جالعاستى. سوسىن قايتادان ورتاشا كورسەتكىشكە جاقىنداي باستادى. تاعى ءىرى فاكتور – جەكە بيلىكتىڭ شوعىرلانۋى. قانشالىقتى بيلىك تار شەڭبەردە شوعىرلانسا, سونشالىقتى نارىقتىق ينستيتۋتتار السىرەيدى», دەيدى ج.احمەتوۆ.
الەمدىك ستاتيستيكاعا سۇيەنسەك, جەكە بيلىكتىڭ شوعىرلانۋى مەن بانكتىك كرەديتتىڭ اراسىنداعى كوررەلياتسيا كوەففيتسيەنتى 0,803-ءتى قۇرايدى. ال بىزدە زاڭ ۇستەمدىگى يندەكسى مەن جەكە بيلىك يندەكسىنىڭ اراسىنداعى بايلانىس ءتىپتى كۇشتى, كوەففيتسيەنت -0,96 دەڭگەيىندە. بۇل بيلىك نەعۇرلىم شوعىرلانعان سايىن, زاڭ ۇستەمدىگى سوعۇرلىم السىرەيتىنىن ايقىن كورسەتەدى.
قاجەتتى قارجى قورى جوق پا؟
«2024 جىلى ەل بويىنشا نەگىزگى كاپيتالعا 19,4 ترلن تەڭگە ينۆەستيتسيا سالىنعان. ونىڭ باسىم بولىگى, ياعني 64%-ى – جەكە ينۆەستورلاردىڭ قارجىسى. 21% شاماسىندا قاراجاتتى مەملەكەت بولگەن. ال قارىزعا الىنعان قاراجاتتىڭ ۇلەسى نەبارى 10% بولدى. سونىڭ ىشىندە بانكتەردىڭ بەرگەنى بار بولعانى 3,8% عانا, ياعني 741 ملرد تەڭگە», دەيدى ءماجىلىس دەپۋتاتى دانيا ەسپاەۆا.
ەكونوميست ايبار ولجاي بولسا, بانكتەردىڭ بالانسىندا 2 ملرد دوللار شاماسىندا قاراجات بوس جاتىر دەگەن بولجامىن ايتادى.
«بۇل قاراجات بانكتەردىڭ قارجىلىق تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتىپ وتىر. بىراق ولار كوبىنە تەك ازاماتتارعا تۇتىنۋشىلىق كرەديت بەرۋگە عانا قولدانادى. ياعني حالىق نەسيە الىپ, تۇتىنۋىن ارتتىرىپ جاتىر, ال كەرىسىنشە, ەكونوميكا جوبالار ارقىلى اقشا تابا الماي, بيۋدجەتتەن قارىز الۋعا ءماجبۇر. وسىنداي جاعدايدا بانكتەردە 1 ترلن تەڭگەدەن استام قارجىنىڭ بوس جاتۋى ەكونوميكالىق تۇرعىدان العاندا ورىنسىز», دەيدى ول.