وتكەن كۇندە بەلگى بار...

الماتىداعى شەت تىلدەر ينس­تي­تۋتى (1941), شىمكەنتتەگى تەح­نو­­لوگيالىق ينستيتۋت (1943), الماتىداعى قىزدار پەداگوگيكالىق ينستيتۋتى (1944) مەن قۇرمانعازى اتىن­­داعى مەملەكەتتىك كونسەرۆاتوريا (1944) – سول جىلداردىڭ جەمىسى.

قاندى قىرعىن, جاپپاي سوعىس ءجۇرىپ جاتقاندا كسرو باسشىلارىنىڭ قازاق­ستاندا وسىنشا جوعارى وقۋ ورىندا­رىن اشۋىنىڭ سىرى نەدە دەسەڭىز, ول – جۇزدە­گەن جوعارى ساناتتى پروفەسسورلىق-ۇستاز­دىق قۇرام مەن عىلىمي ورتالىقتار­دىڭ الماتىعا ەۆاكۋاتسيالانۋ ناتيجەسى. وسىن­شا عالىمدار مەن بىلىكتى ۇس­تازداردى ءتيىمدى پايدالانۋ ءۇشىن وكىمەت ولارعا جوعارى وقۋ ورنىن اشۋعا ءماجبۇر بولعان. «سونىڭ ارقاسىندا 1945–1946 جىلدارداعى وقۋ جىلىندا قازاقستاندا بارلىعى 24 جوو جۇمىس ىستەپ, ولاردا 15,1 مىڭ ستۋدەنت وقىپتى. 1946 جىلى عانا ولار جوعارى ءبىلىمدى 1399 پەداگوگ, دارىگەر, ين­جەنەر, اگرونوم جانە باسقا دا مامان­دار دايارلاپ شىعارعان», دەپ جازادى م.لومونوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەم­لەكەتتىك ۋنيۆەرسي­تەتى قازاقستان في­ليا­لىنىڭ پروفەسسورى جاراس ەرمەكباي.

وڭىرىمىزگە بەلگىلى ونەرپاز, ولكەتانۋشى داستەن بايمۇقانوۆ ەلىمىزدە ونەركاسىپ­تىڭ العا باسۋى سوعىستىڭ پايداسىنان بولدى دەپ وتىر... سوعىس جىلدارى قازاقستانعا زاۋىتتار مەن فابريكالار ەۆاكۋاتسيالاندى. سوعىستان كەيىن ولاردى قايتا اكەتۋ­دىڭ مۇمكىندىگى بولماي, قالىپ قويدى. سو­نىڭ ارقاسىندا قازاقستان ونەركاسىبى العا باستى», دەيدى ول. ءسوزىنىڭ جانى بار, ءبىر پەتروپاۆل قالاسىنىڭ وزىندە كوزگە كورىنىپ, ءونىمى شىعىپ تۇرعان التى زاۋىت ەۆاكۋاتسيامەن كەلگەن. ەلىمىزدى شيكىزات بازاسى قىلىپ ۇستاعىسى كەل­گەن كسرو-نىڭ ساياساتى ءتۇرلى سىلتاۋ تاۋىپ جوعارى تەحنولو­گيا­لى مۇنداي زاۋىت­تار سالۋدى كەشەۋىل­دەتە بەرەرى حاق ەدى.

جوعارىدا اتالعان ەڭبەگىندە جاراس ەرمەكباي قازاقستاننىڭ ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ تاريحىنا دا توقتالىپ, ونىڭ ىرگەتاسى العاش رەت 1932 جىلى كسرو عا وتاندىق بازاسى نەگىزىندە قالانعانىن جازادى. ول 1938 جىلى عانا اكادەميانىڭ قازاقستاندىق فيليالى بولىپ وزگەرتىلەدى. سوعىس قارساڭىندا وندا 100 شاقتى عالىم جۇمىس ىستەيدى, سونىڭ 3-ەۋى عىلىم دوكتورى, 14 عىلىم كانديداتى ەكەن.

قازاق كسر عا اشىلۋىنا قانىش ساتباەۆتىڭ ەڭبەگى زور ەكەنى بەلگىلى. ول الدىمەن ءوزىن عۇلاما عالىم رەتىندە تانىت­­قان. دەگەنمەن ونىڭ ۇلىتاۋ-جەزقاز­عانداعى وراسان زور مىس كەن ورنىن اشقان گەولوگ-عالىم رەتىندەگى ەڭبەكتەرى كوبىرەك ايتىلادى دا, سوعىس جىلدارىنداعى مار­گانەتس كەن ورنىن اشۋداعى عالامات ەرلىگىن قالىڭ قاۋىم بىلە بەرمەيدى. 1942 جىلى نەمىستەر گرۋزيانىڭ يمەتەريا ايماعىنداعى چياتۋر مارگانەتس كەن ورنىنا اپاراتىن تەمىرجولدى باسىپ الادى. ال الدىندا كسرو-نىڭ نەگىزگى مارگانەتس ورتالىعى نيكوپولدى دە قولعا تۇسىرگەن. تانكىنىڭ برونىن جاسايتىن سترا­تەگيالىق شيكىزاتتان ايىرىلىپ, ق­ىسىلتاياڭعا ۇشىراعان كسرو باسشى­لىعىنىڭ ەسىنە قانىش ساتباەۆتىڭ جەزدىدەن مارگانەتس تاپقانى ءتۇستى. 1928 جىلى عالىمنىڭ بۇل ەڭبەگىن ەلەمەگەن ەدى. دەرەۋ قايتا قاراپ, ق.ساتباەۆتىڭ ءوزىن باسشى قىلىپ وترياد جاساقتاپ, 40 كۇننىڭ ىشىندە جەزدى مارگانەتسىنە قول جەتكىزەدى. بۇعان دەيىن 40 ەڭبەگىن جاريالاعان گەولوگيا-مينەرولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى قانىش ساتباەۆقا مارگانەتس كەن ورنىن تابۋداعى ەڭبەگىن جوعارى باعالاعان كسرو عا جوعارى اتتەستاتسيالىق كوميسسياسى عىلىم دوكتورى دارەجەسىن قور­عاتپاي بەرەدى. سول جىلى وعان «جەزقازعان اۋدانىنىڭ رۋدا كەن ورىندارى» دەگەن ءوزىنىڭ 15 جىلدىق ەڭبەگىنىڭ قورىتىندى جيناعى ءۇشىن ءبىرىنشى دارەجەلى ستا­ليندىك سىيلىق تا تابىستالدى. ال 1943 جىلى قانىش ساتباەۆ كسرو عا مۇشە-كور­رەسپوندەنتى بولىپ سايلانىپ, اكادە­ميا­نىڭ قازاقستاندىق فيليالىنىڭ باسشى­لىعىنا تاعايىندالدى.

سوعىس جىلدارىندا ەۆاكۋاتسيامەن كەل­گەن ۆ.وبرۋچەۆ, س.ۆاۆيلوۆ, ي.باردين, ۆ.كوماروۆ, ي.گريگورەۆ سياقتى عالىم­داردىڭ ارقاسىندا عا فيليالىنىڭ 13 عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتى اشىلادى. وسىن­داي جەتىستىكتەردەن كەيىن قا­­نىش ساتباەۆ قازاقستاندا ءوزىنىڭ عى­لىم اكا­دەمياسى بولۋىن تاباندى تۇر­دە تالاپ ەتىپ, اقىرى 1944 جىلدىڭ 18 تامىزىندا «قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ قا­زاق كسر عىلىم اكادەمياسىن قۇرۋعا دايىن­دىق شارالارى» اتتى قاۋلىسىن شى­عارۋعا قول جەتكىزەدى. قاۋلىدا عىلىم اكا­دە­مياسىنىڭ اشىلۋىن قازاق كسر قۇرىل­عاندىعىنىڭ 25 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىنا بەلگىلەپ, 1945 جىلدىڭ 4 قا­زانىنا قويادى. ۇيىمداستىرۋ كوميسسياسى قۇرامىن 8 ادامنان جاساقتاپ, توراعالىعىنا مۇحامەدجان ابدىحالى­قوۆ بەكىتىلەدى. ول سول كەزدە پارتيا وك ۇگىت جانە ناسيحات جونىندەگى حاتشىسى بولعان. كەزىندە قازاقستانداعى قازاق ءتىلىنىڭ ايانىشتى ءحالى تۋرالى باۋىرجان مومىش ۇلى مايداننان ناق وسى كىسىگە حات جازعان. كەرەكۋ ءوڭىرىنىڭ تۋماسى بولعان اعامىز – الاشتىقتاردان كەيىن كەڭەس زامانىندا قالىپتاسقان العاشقى قازاق زيالى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ ءبىرى. 1943 جىلى ەۆاكۋاتسيا­مەن كەلگەن اكادەميك ا.پانكراتوۆانى قولداپ, «قازاق كسر-نىڭ كونە زاماننان بۇگىنگە دەيىنگى تاريحى» اتتى كىتاپتىڭ جاۋاپتى رەداكتورى رەتىندە قول قويعان. وسى ەڭبەك ستاليندىك سىيلىققا ۇسىنىلعاندا سولاقاي سىندارعا ۇشىراپ, كەسىرىنەن م.ابدىحالىقوۆ قىزمەتىنەن ءتۇسىپ قالعان. كەيىن, تاۋەلسىز قازاقستاندا 2011 جىلى, وسى كىتاپ العاشقى نۇسقاسىندا قايتادان باسىلىپ شىقتى. ال م.ابدىحالىقوۆ 1947 جىلدان 1967 جىلعا دەيىن پارتيانىڭ ماركسيزم-لەنينيزم ينستيتۋتىندا قىزمەت ەتىپ, مار­كسيزم كلاسسيكتەرىن قازاق تىلىنە اۋدارۋمەن اينالىسقان.

مىنە, وسى م.ابدىحالىقوۆ قازاق كسر عا قۇرۋ جونىندەگى كوميسسيانىڭ توراعاسى, ال ءبىرىنشى ورىنباسارى ق.ساتباەۆ بولىپ اكادەميانى قۇرىپ, اياعىنان تۇر­عىزعان. اكادەميانىڭ 15 مۇشەسى مەن 10 كوررەسپوندەنت-مۇشەسى دە قىسقا مەرزىم ىشىندە قازاقستان عالىمدارى اراسىنان سايلانادى.

العاشىندا 1945 جىلدىڭ قازان ايى­نا بەلگىلەنگەنىمەن, ءتۇرلى كەدەرگىنىڭ كە­سىرىنەن اكادەميانىڭ رەسمي اشىلۋى 1946 جىلدىڭ 1 ماۋسىمىندا عانا اباي اتىنداعى وپەرا جانە بالەت تەاترىندا قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى نۇرتاس وڭداسىنوۆتىڭ توراعالىعىمەن وتەدى. اكادەميكتەر قاتارىنا سايلانعان 14 ادامنىڭ ىشىندە ق.ساتباەۆ, م.اۋەزوۆ, ءا.بەكتۇروۆ, ا.جۇبانوۆ, س.كەڭەسباەۆ, ن.ساۋرانباەۆ سياقتى التى قازاق ازاماتى بار. ال 15 مۇشە-كوررەسپوندەنت قاتارىنا ن.بازانوۆا, ا.عابباسوۆ, ق.جۇماليەۆ, ءا.مارعۇلان, ا.ماشانوۆ سياقتى بەس-اق قازاق وكىلى ەندى. بۇل ۋاقىتتا 1930–1950-جىل­دارداعى ساياسي قۋدالاۋعا ۇشىراۋدىڭ كە­سىرىنەن قازاق عالىم­دارى بارىنشا ازا­يىپ قالعان. 1937–1938 جىل­داردىڭ وزىندە قانشاما تۇلعالار مەن عالىمدار اتىلىپ كەتتى. قانشاماسى كورشى رەسپۋبليكالارعا جىلىستاۋعا ءماجبۇر بولدى. بەلگىلى جۋرناليست زاكىر اساباەۆ: «وتكەن عاسىرداعى 50-جىلداردىڭ ورتا تۇسىندا تاشكەنتتە وقيتىن قازاق جاستارى, بىزدەر, اركىم-اركىمنەن وسى قالادا تۇراتىن قازاقتىڭ عۇلاما عالىم, زيالى­لارى تۋرالى ەستىگەندە مارقايىپ قالاتىنبىز», دەي كەلىپ, وزبەكستان استاناسىندا ورتالىق ازيا پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى (ول كەزدە رەكتور دەمەيدى) نيازوۆ, توقىما ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ورازباەۆ, ورتالىق ازيا مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ديرەكتورى سارىمساقوۆ, گەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى كەنەسارين سياقتى قازاق­تار تۇرعانىن ايتادى. ء«وزىمىز وقيتىن پەدينستيتۋت­تىڭ پارتبيۋرو حاتشىسى, ديرەكتوردان كەيىنگى ەكىنشى تۇلعا كەلەستىك جولبارىس قاسىمبەكوۆ ماسكەۋدە وقىعان, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, قازاقشا لەكتسيا وقىعاندا مۇدىرمەيدى. الايدا ءبىز سالعىرتتىقتىڭ سالدارىنان تاشكەنتتىڭ قاق ورتاسىندا تولە بي بابامىزدىڭ كەسەنەسى, كوركەمسۋرەت گالەرەياسىندا ورال تاڭسىقباەۆتىڭ عاجاپ تۋىندىلارى بارىنان بەيحابار بولدىق», دەيدى. سونداي-اق گەولوگيا-مينەرولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, وزبەكستان عىلىم اكادەمياسىنىڭ مۇشە-كوررەسپوندەنتى, ۇزاق جىل گەولوگيا عىلىمي زەرتتەۋ ينس­تيتۋتىن باسقارعان ناتاي ءازىمحان ۇلى كەنە­سارينمەن قالاي كەزدەسكەنىن جازادى. بۇل كىسى كەنەسارىنىڭ تىكەلەي ۇرپاعى ەكەن. ء«وز باسىم وزبەك اعايىندارعا وكپەم جوق, – دەپتى ناتاي ءازىمحان ۇلى. – تەك قازاق­تان شىققان زيالىلارعا ۇلتىڭدى وز­بەك دەپ وزگەرت, سوندا ويتەمىز-بۇيتەمىز دەيتىنى بولماسا. وندايعا ماقۇل دەگەندەر دە, دەمەگەندەر دە بار. مەن دە پاسپورتىڭا وزبەكپىن دەپ جازساڭ, اكادەمياعا تولىق مۇشە ەتەمىز دەگەندەرىنە كونبەدىم. كونبە­گەندەردىڭ ءبىرازى الماتى, تاعى باسقا جاق­تارعا كەتتى. اتاقتى سۋرەتشى ورال تاڭسىق­باەۆ بار ەمەس پە, انە سول دا وزبەك بول دە­گەننەن باس تارتقانى ءۇشىن ونشا ۇلىقتال­ماي ءجۇر. ارينە, ەشتەڭەدەن كەندە ەمەس».

– تاشكەنتتە وقىساڭىز, ورازباەۆتى بىلەتىن شىعارسىز, – دەپ ءبىر اڭگىمەنىڭ ۇشىعىن شىعاردى ول.

– سىرتىنان ەستىگەنىم بار, بىراق تانىس ەمەسپىن.

– قوقاندا تۋعان دارىندى قازاق, سوعىسقا دەيىن تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, سوعىس بىتكەن سوڭ ءبىر جىلدان كەيىن (1946 جىلى) عىلىم دوكتورى, ودان ۇزاماي اكادەميك, ستاليندىك, لەنيندىك سىيلىقتاردىڭ لاۋرەاتى بولدى. جوعارى اتاق-ماراپاتتىڭ ءبارىن يەلەندى. سونىڭ ءبارى ۇلتىن وزبەك دەپ وزگەرتكەنىنىڭ ارقاسى. بۇرىنعى ورىس ايەلىن تاستاپ, وزبەك­كە ۇيلەندى. العاشقى ايەلىنەن ءبىر ۇل, ءبىر قىزى بار. قازىر ولاردىڭ ەكەۋى دە ما­س­كەۋدە تۇرادى. ۇلى كينو سالاسىندا, قىزى ەلۆيرا ءانشى. ۇلتىن وزبەك دەپ وزگەرتكەن سوڭ, ورازباەۆتىڭ اتى-ءجونىن مۇحامەد تاشەۆيچ دەيدى. ءبىزدىڭ بىلۋىمىزدە ول ماحامبەت تاسبولات ۇلى بولاتىن», دەپتى ناتاي كەنەسارين اعامىز».

مىنە, تۋعان جەردەن اۋعا ءماجبۇر بولعان كەيبىر ۇزدىك جانداردىڭ تاعدىرى وسىنداي. ال ودان كەيىن, 40-جىلداردىڭ سوڭىنا قاراي, ق.ساتباەۆ, م.اۋەزوۆ, ا.جۇبانوۆ, ق.جۇماليەۆ, ب.سۇلەيمەنوۆ, ە.ىسمايىلوۆ, ت.ب. قۋدالانىپ, ەركىن تىنىستاي المادى. ال تاريحشى ەرماحان بەكماحانوۆتىڭ كورمەگەن قورلىعى جوق. ول تۋرالى كوپ جازىلعاندىقتان قايتا­لامادىق. بۇل ءبىزدىڭ ادەبيەت پەن ونەرىمىز عانا ەمەس, ۇلتتىق عىلىمعا دا اۋىر سوققى بولىپ تيگەنىن بىلدىرەدى.

پەتروپاۆل