ەلىمىزدىڭ ينۆەستيتسيالىق ساياساتى جاڭا كەزەڭگە قادام باسقالى تۇر. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ حالىققا جولداۋىندا وڭدەۋ ونەركاسىبى مەن وڭىرلەرگە كوبىرەك قارجى تارتۋ قاجەتتىگىن ايتىپ, ۇكىمەتكە ينۆەستيتسيالىق جۇيەنى تۇبەگەيلى جاڭعىرتۋدى تاپسىردى. «دۇنيەجۇزىندە ينۆەستيتسياعا تالاس كۇشەيىپ بارادى. جاڭا ينۆەستيتسيالىق كەزەڭدى باستاۋ قاجەت», دەدى پرەزيدەنت.
قاي ايماق كوش باستاپ تۇر؟
مەملەكەت باسشىسى قازىرگى ينۆەستيتسيا تارتۋ ساياساتىنىڭ ماردىمسىز ەكەنىن دە ايتتى. پرەزيدەنتتىڭ ايتۋىنشا, جوعارى تەحنولوگيالارعا سالىناتىن ينۆەستيتسيالارعا جەڭىلدىك بەرۋگە بولادى. سونداي-اق مەملەكەتتىڭ ينۆەستيتسياسى مەن جەكە بيزنەستىڭ ءىرى باستامالارىنا بىردەي نازار اۋدارۋ قاجەت.
بيىل قاڭتار مەن ءساۋىر ارالىعىندا نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيا كولەمى جونىنەن ايماقتار اراسىندا ايتارلىقتاي ايىرماشىلىق بايقالدى. كەي وڭىرلەردە ينۆەستيتسيالىق بەلسەندىلىك كۇرت ءوسىپ, كەي ايماقتاردا تومەندەۋ تىركەلگەن. ينۆەستيتسيالار ءوسىمى تۇرعىسىنان جامبىل وبلىسى كوش باستاپ تۇر. مۇندا نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيا كولەمى 2024 جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 66,8%-عا ارتقان. جەتىسۋ وبلىسىندا ءوسىم 63,8%-عا جەتتى. تۇركىستان وبلىسىندا دا جاعداي وڭ, بۇل وڭىردە ينۆەستيتسيالار كولەمى 55,7%-عا كوبەيگەن. شىمكەنت قالاسىندا ءوسىم 54%-دى قۇرادى. الماتى قالاسىندا كورسەتكىش – 35,6%-عا, استانا قالاسىندا – 35,5%-عا, ماڭعىستاۋ وبلىسىندا – 25%-عا, الماتى وبلىسىندا 23,6%-عا وسكەن.
«وڭىرلەردى دامىتۋ ماقساتىندا بيىل شامامەن 16 ملرد دوللار كولەمىندە قايتا قارجىلاندىرۋ جۇمىسىن جۇرگىزىپ جاتىرمىز. بۇل – نەگىزىنەن سۋبسيديالانعان نەمەسە جەڭىلدەتىلگەن قارجىلاندىرۋ. ينۆەستيتسيالىق كاپيتالدى تارتۋعا ارنالعان ۇزاقمەرزىمدى نەسيەلەردىڭ مەرزىمى 20 جىلعا دەيىن جەتەدى. ءبىزدىڭ قارجى قۇرالدارى نارىقتىق مولشەرلەمەدەن 70%-عا دەيىن تومەندەتىلگەن مولشەرلەمەمەن ۇسىنىلادى. وسىلايشا, نارىقتاعى ورتاشا دەڭگەيدەن الدەقايدا ءتيىمدى شارتتارمەن 5%-دىق جىلدىق نەسيە بەرىپ وتىرمىز», دەيدى «بايتەرەك» حولدينگى باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى جاندوس شايحى.
الايدا كەيبىر وڭىرلەردە جاعداي باسقاشا قالىپتاستى. اتىراۋ وبلىسىندا نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيا كولەمى – 40,4%-عا, ۇلىتاۋ وبلىسىندا – 29,3%-عا, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا 9,9%-عا تومەندەپ كەتتى. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي قۇلدىراۋ بىرنەشە فاكتورعا بايلانىستى بولۋى مۇمكىن. ولاردىڭ قاتارىندا ءىرى ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردىڭ اياقتالۋى, شيكىزات سەكتورىنداعى بەلسەندىلىكتىڭ تومەندەۋى جانە كاپيتال اعىندارىنىڭ باسقا باعىتتارعا قايتا ءبولىنۋى بار.
ينۆەستيتسيانىڭ نەگىزگى كوزدەرى وزگەرگەن جوق. 2025 جىلدىڭ العاشقى 4 ايىندا نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان قارجىنىڭ باسىم بولىگى, ياعني شامامەن 2 ترلن 897 ملرد تەڭگە كاسىپورىنداردىڭ ءوز قاراجاتى ەسەبىنەن قامتاماسىز ەتىلگەن. بۇل جالپى ينۆەستيتسيا كولەمىنىڭ 66,2%-ىنا تەڭ. سونىمەن قاتار مەملەكەت تاراپىنان بولىنەتىن قارجىنىڭ ۇلەسى ايتارلىقتاي ءوستى. بيۋدجەتتىك قاراجات كولەمى وتكەن جىلدىڭ وسى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 3 ەسە كوبەيىپ, ينۆەستيتسيالاردىڭ 22,1%-ىن قۇراپتى.
«ولقىلىقتاردى جويۋ ءۇشىن مەملەكەت تاراپىنان ارنايى باعدارلامالار ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. باعدارلامالاردىڭ باستى ماقساتى – ينۆەستور تارتۋ, جاڭا كاسىپورىندار اشۋ, وندىرىستەردى جولعا قويۋ جانە بيزنەستىڭ دامۋىنا جاعداي جاساۋ. كەيبىر قالالاردا بۇگىندە جاڭا كاسىپورىندار, قىزمەت كورسەتۋ نۇكتەلەرى, ءتىپتى جاڭا فورماتتاعى دەمالىس ورىندارى – كافە, مادەنيەت جانە ويىن-ساۋىق ورتالىقتارى كوپتەپ اشىلۋدا. بۇل ايماقتىق ەكونوميكانىڭ جاندانۋىنا تىكەلەي اسەر ەتىپ وتىر. دەمەك بۇل ءۇردىس ينۆەستورلار ءۇشىن دە جاڭا پەرسپەكتيۆا اشادى», دەيدى ج. شايحى.
ال بانكتەردىڭ ءرولى ينۆەستيتسيالاردى قارجىلاندىرۋدا ءالى دە شەكتەۋلى. قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ ۇلەسى جالپى كولەمنىڭ نەبارى 3,5%-ىن عانا قۇرايدى. بۇل بانك سەكتورىنىڭ ۇزاقمەرزىمدى ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى قارجىلاندىرۋعا بەلسەندى قاتىسپايتىنىن كورسەتەدى.
ينۆەستورلاردى تۇسىنبەي جاتىرمىز
ادەتتە, ينۆەستيتسيالىق كليمات تۋرالى كوپ ايتىلادى. مينيسترلىكتەر مەن اكىمدىكتەردىڭ ءباسپاسوز حابارلامالارىن وقىساڭىز, ۇنەمى ينۆەستورلارمەن كەزدەسىپ, كليماتتى جاقسارتىپ جاتقانداي كورىنەدى. ولارعا ءتۇرلى جەڭىلدىكتەر, سالىقتان بوساتۋ, تەكسەرىستەردەن قورعاۋ ۋادە ەتىلەدى. سولاي بولا تۇرا ناتيجە نەگە كوڭىل كونشىتپەيدى؟ الماس چۋكيننىڭ ايتۋىنشا, ەڭ باستى تۇيتكىل – شەنەۋنىكتەردىڭ ينۆەستوردى دۇرىس تۇسىنبەۋى. ولار كوبىنە ەلدىڭ الەۋەتىن قىسقاشا تانىستىرىپ, بىردەن ءتۇرلى سالىقتىق جەڭىلدىك پەن ىنتالاندىرۋ شارالارىنا كوشەدى.
«ينۆەستور ءۇشىن ماڭىزدىسى – نارىق پەن پايدا. قايدا, قانشا جانە كىمگە ساتامىز؟ نەنى وندىرەمىز نەمەسە قازىپ الامىز؟ وسىدان كەيىن عانا شىعىن, تيىمدىلىك, ءونىمنىڭ وزىندىك قۇنى ەسەپتەلەدى. ال سالىق ادەتتە بيزنەس-جوسپاردىڭ سوڭىندا عانا قارالادى. ەگەر تابىس جاقسى بولسا, جوعارى سالىق تا ماسەلە بولمايدى. پايدا ماردىمسىز, تاۋەكەلدەر جوعارى بولسا, تومەن سالىقتىڭ ءوزى ينۆەستوردى قىزىقتىرمايدى», دەيدى ەكونوميست.
وڭدەۋ سالاسىندا ورلەۋ بار
سالالار بويىنشا ينۆەستيتسيالاردىڭ قۇرىلىمى دا نازار اۋدارارلىق. نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان قاراجاتتىڭ 39,5%-ى ونەركاسىپ سالاسىنا باعىتتالعان. ونىڭ ىشىندە كەن ءوندىرۋ جانە كارەرلەردى يگەرۋ 18,7%-دى, ال وڭدەۋ ونەركاسىبى 12,7%-دى قۇرايدى. قازاقستان ونەركاسىپتىك ينۆەستورلار وداعىنىڭ پرەزيدەنتى قايرات ەلامانوۆتىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, ساران قالاسى كەيىنگى جىلدارى ەلىمىزدەگى وندىرىستىك دامۋ ورتالىقتارىنىڭ بىرىنە اينالعان.
«مۇندا بىرنەشە ماڭىزدى جوبا ىسكە قوسىلدى. مىسالى, اۆتوبۋس ءوندىرۋ زاۋىتى – ەلدەگى العاشقى ءىرى جوبالاردىڭ ءبىرى. ول «KazTechno» بازاسىندا قۇرىلىپ, كەيىن جاڭعىرتۋدان ءوتىپ, وندىرىستىك قۋاتىن كەڭەيتتى. سونىمەن قاتار جۇك كولىكتەرى مەن ارنايى تەحنيكا ءوندىرىسى جەرگىلىكتى جانە شەتەلدىك سەرىكتەستەرمەن بىرلەسىپ جۇزەگە اسىرىلىپ وتىر. جۋىردا «Samsung» زاۋىتى ىسكە قوسىلىپ, تەلەۆيزور مەن كىر جۋعىش ماشينا شىعارا باستادى», دەيدى.
ايتۋىنشا, كەيىنگى ۋاقىتتا ينۆەستورلار ءۇشىن وڭىرلەردىڭ تارتىمدىلىعى ارتىپ كەلەدى. بۇعان بىرنەشە فاكتور اسەر ەتەدى: جۇمىس كۇشىنىڭ قولجەتىمدىلىگى, ەڭبەك رەسۋرستارى جەتكىلىكتى بولۋى جانە جالاقى دەڭگەيىنىڭ سالىستىرمالى تۇردە تومەندىگى. لوگيستيكالىق ارتىقشىلىقتار دا وڭىرلەردى قولايلى ەتەدى, سەبەبى كەيبىر ءوندىرىس ورىندارى ەل ىشىندە دە, سىرتقى نارىقتارعا دا تاۋار جەتكىزۋگە ىڭعايلى ورنالاسقان. ارينە, الماتىدا دا وزىندىك ەرەكشەلىكتەر بار. مىسالى, قالادا اۆتوموبيل ءوندىرىسى بويىنشا جەكە كلاستەر قالىپتاسقان. «Kerdayz-Man», «Kazakhstan Kerdayz», «TransAvto» جانە «Astana Modern Manufacturing» كاسىپورىندارى بەلسەندى دامىپ كەلەدى.
«قوستاناي ءوڭىرى ەلىمىزدەگى ءىرى اۆتووندىرىستىك كلاستەردىڭ ورتالىعى بولىپ وتىر. مۇندا جاڭا زاۋىتتار اشىلىپ, اۆتوموبيل بولشەكتەرى مەن كومپونەنتتەرىن ءوندىرۋ جولعا قويىلعان. قوزعالتقىش بلوكتارى, رەدۋكتورلار, ترانسميسسيا بولشەكتەرى جانە باسقا دا ماڭىزدى ەلەمەنتتەر ءوندىرىسى قولعا الىنعان. سەمەي ءوڭىرى دە سەرپىندى دامىپ كەلەدى. مۇندا جاڭا ءوندىرىس ورىندارى مەن جەتكىزۋشىلەر پايدا بولىپ, ءوڭىردىڭ ونەركاسىپتىك الەۋەتىن كۇشەيتتى. قازىر بۇل ايماقتاردا ساموسۆال شاناعىن جيناۋ, قوسالقى بولشەكتەردى ءوندىرۋ جانە تولىق وندىرىستىك تىزبەكتەردى قالىپتاستىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر», دەدى ق.ەلامانوۆ.
بۇۇ ساۋدا جانە دامۋ جونىندەگى كونفەرەنتسياسى (UNCTAD) جاريالاعان ەسەپكە سۇيەنسەك, ينۆەستيتسيالىق احۋالىمىز ءالى دە ماردىمسىز. كەيىنگى كەزدە ورتالىق ازيادا تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيا تارتۋ بويىنشا كوشباسشىلىق ورنىن جوعالتقان. بىلتىر تازا ينۆەستيتسيا كولەمى تەرىس مانگە ءتۇسىپ, -2,55 ملرد دوللاردى قۇراعان. بۇل 2023 جىلمەن سالىستىرعاندا 6,3 ملرد دوللارعا از, 1992 جىلدان بەرگى ەڭ تومەن كورسەتكىش. بىلتىر شەتەلدىك ينۆەستيتسيا كولەمى بويىنشا ايماقتىق كوشباسشى وزبەكستان بولدى. بۇل ەلگە 2,8 ملرد دوللار تارتىلعان.