اسىلىندە ءداستۇرلى ءدىن – ءبىزدىڭ دارا جولىمىز. ءبىزدى باسقا مۇسىلمان حالىقتارىنان دا ەرەكشەلەپ تۇرعان دا – داستۇرمەن ۇيلەسىم تاپقان ءدىني باعدارىمىز.يسلام ءدىنىن ءبىزدىڭ بابالارىمىز 1270 جىلدان باستاپ قابىلداپ, اسىل ءدىندى رۋحاني تىرەگىنە اينالدىردى. قاراحاندار مەملەكەتىنىڭ نەگىزىن قالاعان ساتۇق بوعرا حان 955 جىلى يسلام ءدىنىن قابىلداپ, اسىل ءدىنىمىزدىڭ تارالۋىنا جاعداي جاساسا, 960 جىلى مۇسا قاعاننىڭ كەزىندە يسلام مەملەكەتتىك ءدىن بولىپ جاريالاندى. مىنە, سول كەزدەن باستاپ ماۋەرانناحر ايماعى عىلىم مەن مادەنيەتتىڭ ورتالىعىنا اينالدى. ورتالىق ازياداعى تۇركى حالىقتارى يسلام ءدىنىن قابىلداۋ ارقىلى الەمدىك وركەنيەت پەن عىلىمعا ۇلكەن ۇلەس قوستى. سونىڭ ارقاسىندا قازاق دالاسىنا يسلام وركەنيەتى كەلدى. ۇلى دالا تورىندە مەدرەسەلەر مەن عىلىم وشاقتارى بوي كوتەردى.
يسلامنىڭ كەلۋى ارقىلى ورتالىق ازيادا ءبىلىم-عىلىم قانات جايدى. مەشىت-مەدرەسەلەر اشىلىپ, ءبىلىمنىڭ تارالۋىنا جاعداي جاسالدى. مەدرەسەلەردە ءدىن عىلىمىمەن قاتار فيلولوگيا, لوگيكا, ماتەماتيكا, استرونوميا, مەديتسينا, فيلوسوفيا سەكىلدى عىلىم سالالارى وقىتىلدى. ورتالىق ازيادان ءابۋ ناسىر ءال-فارابي, قوجا احمەت ياساۋي, ءجۇسىپ بالاساعۇن, حۋسامۋددين اس-سىعاناقي سەكىلدى عالىمدار شىقتى. سونداي-اق فارابي, بيرۋني, يبن سينا, حورەزمي سەكىلدى عۇلامالار شىعىپ, وركەنيەت تاريحىنداعى ءوز ورنىن ايشىقتادى. ولار حاق دىنگە سۇيەنە وتىرىپ, عالامنىڭ تىلسىم قۇپياسىن اشتى. ولاردىڭ اشقان جاڭالىقتارى مۇسىلمان الەمىن نۇرلاندىرىپ, ساۋلەلەندىرە ءتۇستى.
مەملەكەت باسشىسى قادىرلى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى اتىراۋدا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ ءۇشىنشى وتىرىسىندا سويلەگەن سوزىندە: ء«بىز بابالارىمىزدىڭ سان مىڭجىلدىق ءدىني ءىلىمى مەن رۋحاني باعدارىنا ارقا سۇيەۋىمىز كەرەك. ەلىمىزدىڭ رۋحاني دەربەستىگىن ساقتاپ, ونى نىعايتا تۇسەمىز دەسەك, تۇركى حالىقتارىنىڭ كوپشىلىگىنىڭ, سونىڭ ىشىندە قازاقتاردىڭ ءداستۇرلى ءدىنى – سۋننيتتىك باعىتتاعى حانافي ءمازھابىنا دەن قويۋىمىز قاجەت», دەگەن بولاتىن. پرەزيدەنت ايتقانداي, حانافي ءمازھابىنا ءتان دۇنيەگە اقىل-پاراساتپەن قاراۋ, ەركىن ويلاۋ سەكىلدى قاسيەتتەر يسلام وركەنيەتىنىڭ قايتا ورلەۋىنە جول اشتى. بۇل ەكى ماسەلە دە قازىرگى قازاق قوعامى ءۇشىن اسا ماڭىزدى.
دىنگە اقىل-پاراساتپەن قاراعان ادام ءاردايىم قۇرانعا جۇگىنەدى. ءاربىر سۇراعىنا جاۋاپتى قۇراننان ىزدەپ تابادى. سەبەبى قۇراندا «اقىل يەلەرى ءۇشىن عيبرات بار» ء(«الي يمران» سۇرەسى, 190–191 اياتتار) دەلىنگەن. قۇران ءاردايىم ادامدى ويلانۋعا, زەردەلەۋگە, پايىمداۋعا شاقىرادى. ال دۇنيەگە اقىل-پاراساتپەن قاراعان ادام رۋحاني باعدارىنان ايىرىلمايدى. سەبەبى ءدىن سوقىر سەنىم ەمەس, ول – ادامنىڭ اقىلىن قولدانۋدى قاجەت ەتەتىن ءىلىم.
اقىل – شاريعات نەگىزدەرىنىڭ ءبىرى. شاريعاتتا اقىلمەن وي قورىتۋعا تىيىم سالىنبايدى, كەرىسىنشە اقىل ارقىلى اقيقاتقا جەتۋگە شاقىرادى. سوندىقتان اقىل-پاراساتپەن قاراۋ ءفاناتيزمنىڭ الدىن الادى. اقىلسىز قابىلدانعان ءدىن فاناتيزمگە, ءتىپتى راديكالدىققا ۇرىندىرۋى عاجاپ ەمەس. سول سەبەپتى دە پرەزيدەنت جات ءدىني كورىنىستەردى قوعامعا تاڭۋعا تىرىسىپ جۇرگەن جانداردى ءداستۇرلى ۇعىمدارىمىز بەن قۇندىلىقتارىمىزعا جاسالىپ جاتقان اشىق شابۋىل دەپ ايشىقتادى. ال ەگەر ءدىندى پاراساتپەن ۇستانسا, ول ادامنىڭ بويىنان قۇندىلىق پەن ىزگىلىكتىڭ, كوركەم ادەپ مەن يماندىلىقتىڭ ۇشقىنى كورىنىس تابادى.
پاراساتتى ادامعا اقىلدىڭ ءوزى جەتكىلىكسىز. اقىلعا قوسا جۇرەك پەن جىگەر كەرەك. حاكىم اباي: «اقىل, قايرات, جۇرەكتى بىردەي ۇستا, سوندا تولىق بولاسىڭ ەلدەن ەرەك», دەيدى. اللا تاعالا ادام بالاسىن اقىل يەسى ەتىپ جاراتقان. ال سول اقىلدى جىلىتاتىن – جۇرەك, جىگەرلەندىرەتىن – قايرات. ەندەشە, بۇل ۇشەۋى بىرگە بولعان كەزدە ادامزات ۇلكەن جەتىكتىكتەرگە جەتەدى. وسى ۇشەۋىن ءون بويىنا جيا بىلگەن ادام – ناعىز كەمەل ادام. دىنگە اقىل-پاراساتپەن قاراۋ قوعامدى بولىنۋدەن ساقتاپ, بىرلىككە جول اشادى. سەبەبى اقىلسىز سەنىم – ءالسىز, پاراساتتى سەنىم بەرىك بولادى.
پرەزيدەنت ايتقان ەكىنشى ماسەلە – ەركىن ويلاۋ. بۇل – قوعام دامۋىنىڭ باستى العىشارتى. سەبەبى ەركىن ويلاعان جاندا سانا ەركىندىگى بولادى. وزىندىك كوزقاراسى قالىپتاسادى, باسقا ادامنىڭ پىكىرىن قايتالامايدى. اللا تاعالا قاسيەتتى قۇراندا: «ولار ويلانباي ما؟» («انعام» سۇرەسى, 50-ايات), دەيدى. ويلانعان ادام قۇرانعا جۇگىنەدى, قۇرانعا جۇگىنگەن ادام اقيقاتتى تابادى.
يسلامدا «يجتيحاد» دەگەن ۇعىم بار. قۇران مەن سۇننەتتە تۋرا نۇسقاۋ تابىلماعان جاڭا ماسەلەلەرگە ءدىننىڭ نەگىزگى قاعيدالارىنا سۇيەنە وتىرىپ, اقىلمەن ۇكىم شىعارۋدى «يجتيحاد» دەپ اتايدى. شاريعاتىمىزدا ناقتى جاۋابى جوق ماسەلەلەردىڭ جاۋابىن وي جۇگىرتىپ, اقىل تارازىسىنا سالىپ, تۇجىرىم جاساۋعا رۇقسات بەرىلگەن. حاكىم اباي دا بۇل ويدى: «تىرشىلىكتىڭ نەسى ءسان, تەرەڭگە بەت قويماسا؟» دەپ تۇجىرىمدايدى. ەركىن ويلاۋ قوعام ءۇشىن اسا ماڭىزدى. تەرەڭ وي ءتۇيۋ ارقىلى ادام جالعان سەنىمدەرگە, دوگمالارعا ۇرىنبايدى. ءار ارەكەتتىڭ, ءار ءسوزدىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن بىلگەن ادام پاراساتپەن ويلانىپ, دۇرىس شەشىم قابىلدايدى. سوندىقتان ەركىن ويلاۋدى جالعان سەنىمنەن قۇتقارىپ, اقيقاتقا جەتەلەيتىن جول دەپ ءبىلۋ قاجەت. سەبەبى ەركىن ويلاۋ ادامدى جەتىلدىرىپ, قوعامدى العا باستايدى.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى ۇلتتىق قۇرىلتاي وتىرىسىندا ەكسترەميزمگە قارسى تۇرۋدىڭ توتە جولى ءداستۇرلى يسلامدى بەرىك ۇستانۋ ەكەنىن اتاپ وتكەن بولاتىن. «اتا جولىن ساقتايمىز دەسەك, عاسىرلار بويى بابالارىمىز ۇستانعان اسىل ءدىنىمىزدى ساقتايىق. ءداستۇرلى يسلام – حالقىمىزدىڭ ۇلتتىق بىرەگەيلىگىن تانىتاتىن باستى قۇندىلىقتىڭ ءبىرى. ءبىز ونى بەرىك ۇستانۋ ارقىلى ەكسترەميزمگە جانە كەرتارتپالىققا قارسى تۇرا الامىز», دەدى مەملەكەت باسشىسى.
شىنىندا ءداستۇرلى يسلام – ءبىزدىڭ بەرىك قورعانىمىز, ەلدىڭ بىرلىگى مەن ىنتىماعىن, تۇراقتىلىعى مەن تاتۋلىعىن ساقتاۋدىڭ تەتىگى. شاريعاتپەن ۇيلەسىم تاپقان سالت-ءداستۇرىمىزدى ناسيحاتتاۋدا دا ءدىن ماماندارى ايانباي قىزمەت ەتىپ كەلەدى. قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسى حالقىمىزدىڭ دۇنيەتانىمىنا ساي ءداستۇرلى يسلامدى دارىپتەۋ باعىتىندا بىرقاتار ماڭىزدى باستامانى قولعا الدى. مامىر ايىندا استانا قالاسىندا «قازاق دالاسىنداعى ءداستۇرلى يسلام قۇندىلىقتارى» تاقىرىبىندا VI رەسپۋبليكالىق يمامدار فورۋمى ءوتىپ, اتالعان جيىندا «قازاق حالقىنىڭ داستۇرىندە جانە يسلام دىنىندە وتباسى قۇندىلىعى» جانە «قۇدايى اس بەرۋدە ىسىراپقا جول بەرمەۋ» دەپ اتالاتىن قوعام ءۇشىن وزەكتى ەكى قۇجات قابىلداندى.
سونىمەن قاتار الماتى قالاسىنان قمدب جانىنداعى يسلام عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىن اشىپ, عاسىرلار قويناۋىنان جەتكەن رۋحاني-ءدىني كونە قولجازبالار مەن ەسكى كىتاپتاردى زەرتتەپ-زەردەلەۋ, ولارعا عىلىمي ساراپتاما جاساپ, عىلىمي اينالىمعا ەنگىزۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ جاتىرمىز. ءدىني باسقارما جانىنان ء«دىن مەن ءداستۇر» ءبولىمى اشىلىپ, جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزىپ كەلەمىز. اسىرەسە 2024 جىلدى ءدىني قىزمەت اياسىندا «يسلام جانە ءداستۇر قۇندىلىعى» جىلى دەپ جاريالاپ, وسى جىل اياسىندا بىرقاتار اۋقىمدى جوبانى جۇزەگە اسىردىق. ال 2025 جىلدى «يسلام جانە وتباسى قۇندىلىعى» جىلى دەپ جاريالاپ, اتاۋلى جىل اياسىندا وتباسى قۇندىلىعىن دامىتۋعا باسىمدىق بەرىپ وتىرمىز.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى ءبىر سوزىندە: «يسلام ءدىنىنىڭ ۇلى دالا تورىندە تارالىپ, تامىر جايۋىنا وراسان زور ۇلەس قوسقان, تۇركى الەمىندەگى سوپىلىق ءىلىمنىڭ نەگىزىن قالاعان قوجا احمەت ياساۋي مۇرالارىن تەرەڭ زەردەلەپ, دارىپتەۋگە دە ايرىقشا نازار اۋدارعان ءجون», دەگەن بولاتىن. قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسى بۇل باعىتتا تۇركيا, ازەربايجان, وزبەكستان, قىرعىزستان مۇفتيلەرى مەن ءماشھۇر عالىمدارىنىڭ قاتىسۋىمەن «قوجا احمەت ياساۋي جانە ونىڭ رۋحاني مۇراسى» حالىقارالىق عىلىمي-تەوريالىق كونفەرەنتسياسىن وتكىزىپ, ياساۋي مۇراسىن زەرتتەپ-زەردەلەۋ, وتاندىق جانە شەتەلدىك عالىمداردىڭ ىزدەنىستەرىن ءبىر ارناعا توعىستىرۋ, سونداي-اق تۇلعانىڭ دانالىق حيكمەتتەرى مەن وسيەتتەرىن حالىقارالىق دەڭگەيدە دارىپتەۋگە دەن قويدى. وسى تۇستا ايتا كەتەتىن ءبىر دۇنيە, 2022 جىلى قمدب باستاماسىمەن تۇركيا, وزبەكستان, قىرعىزستان, ازەربايجان جانە قازاقستاننىڭ قاتىسۋىمەن تۇركى مەملەكەتتەرى مۇفتيلەرى القاسى قۇرىلىپ, وسى ۋاقىتقا دەيىن القانىڭ بەس وتىرىسى ءوتتى.
بۇعان قوسا ءداستۇرلى يسلام قۇندىلىقتارىن جايۋ ماقساتىندا ءدىني باسقارمانىڭ باستاماسىمەن «بابالار ىزىمەن: قازاق دالاسىنداعى مۇسىلماندىق مەكتەپ», «يحسان – رۋحاني تاربيە نەگىزى, ء«دىن مەن ءداستۇر» ء(ىىى تومى), ت.ب. كىتاپتار وقىرمانعا جول تارتتى. قۇران مەن سۇننەتكە نەگىزدەلگەن, سالت-داستۇرمەن ساباقتاسقان, ۇلتتىق ەرەكشەلىككە نەگىزدەلگەن ءداستۇرلى يسلام – ءدىني بىرلىكتىڭ كەپىلى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار جات اعىمداردان قورعايتىن قالقان. سوندىقتان ءداستۇرلى يسلامدى حالىقتىڭ رۋحاني ىرگەتاسى دەپ ءبىلىپ, ۇلتتىق بولمىستى ساقتاپ, ءدىندى دۇرىس ۇستانۋدىڭ كەپىلى رەتىندە قاراستىرۋىمىز قاجەت.
ءبىزدى عاسىرلار بويى بىرلىككە, تاتۋلىققا, پاراساتقا جەتەلەگەن ءداستۇرلى ءدىن بولاشاقتا دا ەلدەگى رۋحاني تۇراقتىلىقتىڭ كەپىلى بولارى انىق. سەبەبى مۇندا حالقىمىزدىڭ عاسىرلار بويى قالىپتاسقان دۇنيەتانىمى مەن ءبىرتۇتاس مادەنيەتى بار. ولاي دەيتىنىمىز, ءداستۇرلى يسلام قۇلشىلىق قانا ەمەس, ول – كۇندەلىكتى ءومىر مادەنيەتى. سەبەبى حالقىمىزدىڭ تۇرمىس-سالتىنداعى قازاقتىڭ اس بەرۋى, قاريالاردىڭ باتا بەرۋى, جەتى اتاعا دەيىن قىز الىسپاۋ سەكىلدى داستۇرلەر دىنمەن ۇيلەسىم تاۋىپ, ومىرشەڭ سيپاتقا يە بولعان.
ارينە, قازاق توپىراعىنا يسلام ءدىنى كەلگەنگە دەيىن ۇلى جىبەك جولىنىڭ بويىندا ورنالاسقان قالالاردا (تاراز, سايرام, وتىرار, ت.ب.) تۇركى وركەنيەتى قالىپتاستى. بۇل وركەنيەت تۇركى جانە الەم تاريحىنىڭ ماڭىزدى بولىگى سانالادى. يسلام ءدىنى كەلگەن سوڭ بۇل مادەنيەت جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلدى.
بۇگىندە مەملەكەتىمىز يسلام ءدىنىنىڭ قۇندىلىقتارىن قورعاۋعا اتسالىسىپ كەلەدى. سونىمەن قاتار ءدىني راديكاليزم مەن ەكسترەميزمنىڭ الدىن الۋ باعىتىندا جۇيەلى جۇمىستار اتقارىلدى. قازاقستان الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزىن وتكىزىپ, اتالعان جيىندى ءداستۇرلى دىندەر مەن كونفەسسيالاردىڭ كورنەكتى وكىلدەرى اراسىنداعى ءتيىمدى ءارى تابىستى ديالوگ الاڭىنا اينالدىردى. سونداي-اق قازاقستان يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنىڭ مۇشەسى رەتىندە مۇسىلمان الەمىندەگى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋعا, يسلامنىڭ بەيبىت جانە ءادىل كورىنىسىن قالىپتاستىرۋعا, الەمدىك مۇسىلمان قاۋىمداستىعىنىڭ مادەني مۇراسىن ساقتاۋعا جانە زەرتتەۋگە, الەمدە بەيبىتشىلىك ورناتۋ ماقساتىندا يسلام مەملەكەتتەرى اراسىنداعى ساياسي ديالوگ پەن كەلىسسوزدەرگە قولداۋ كورسەتۋگە ۇلەس قوسىپ كەلەدى.
مەملەكەت باسشىسى قادىرلى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى يسلام قۇندىلىقتارىن قادىرلەيدى, قورعايدى. بىرقاتار ەلدە قۇراندى ورتەۋ اكتىلەرىنە ورىن العاندا پرەزيدەنتتىڭ قۇرانعا قورعان بولعانىنا بارشامىز كۋامىز. سول كەزدە مەملەكەت باسشىسى قۇراندى ورتەۋ اكتىلەرىن قاتاڭ ايىپتاپ, مۇنى قازىرگى الەمدەگى جاعدايدى شيەلەنىستىرۋگە, حالىقتار مەن مەملەكەتتەر اراسىنداعى سەنىمگە نۇقسان كەلتىرۋگە باعىتتالعان ارانداتۋشىلىق ارەكەت دەپ سانادى. سونداي-اق مۇنداي جاۋاپسىز ارەكەتتەر مەملەكەتتەر مەن دىندەر اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق پەن ىمىراعا كەرى اسەرىن تيگىزەتىنىن جەتكىزدى. كوپ ۇزاماي بۇۇ باس اسسامبلەياسى دا وسى ماسەلەگە قاتىستى ءوز ۇستانىمىن ءبىلدىردى.
پرەزيدەنت قۇرانعا قامقورلىق تانىتقان تاعى ءبىر وقيعا كەنەسارى حان قۇرانىنىڭ قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنا تابىستالۋى بولدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن مارال يشاننىڭ كەنەسارى حانعا سىيلاعان قۇران كىتابى مۇفتياتقا تابىستالدى. پرەزيدەنتتىڭ تىكەلەي تاپسىرماسى بويىنشا مەملەكەتتىك كەڭەسشى ەرلان قارين ءدىني باسقارماعا كەلىپ, قازاق حالقىنىڭ تاريحي جادىگەرى – كەنەسارى حاننىڭ قۇرانىن بىزگە تابىستادى.
مۇنىڭ ءبارى دە مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءدىن يسلامعا دەگەن قۇرمەت-ءىلتيپاتى دەپ بىلەمىن. 2022 جىلعى شىلدە ايىندا قازاقستان پرەزيدەنتى ۋمرا قاجىلىعىن وتەپ, قاعبانىڭ ىشىنە كىرۋ مارتەبەسىنە يە بولدى. قاعبانىڭ ىشىندە ەلىمىزدىڭ تىنىشتىعى مەن حالقىمىزدىڭ اماندىعى ءۇشىن دۇعا تىلەدى. مەملەكەتىمىزدەگى ءاربىر ازامات جاقسى ءومىر ءسۇرۋىن جاراتقاننان جالبارىنا سۇرادى. ساۋد ارابياسى قاسيەتتى قاعباعا ەڭ قۇرمەتتى, اسا سىيلى مەيمانداردى عانا كىرگىزەدى. ساۋد ارابياسى باسشىلىعىنىڭ قازاقستان پرەزيدەنتىنە قانداي زور قۇرمەت كورسەتكەنىن وسىدان-اق اڭعارامىز.
اللا تاعالا ءدىن يسلامعا كۇش-قۋات بەرىپ, ەلىمىزدىڭ ەرتەڭى جارقىن بولعاي!
ناۋرىزباي قاجى تاعان ۇلى,
قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ توراعاسى, باس ءمۇفتي