ءاربىر ازامات قوعامدا تەڭ مۇمكىندىكتەرگە يە بولۋى قاجەت. ال ول ءۇشىن الدىمەن الەۋمەتتىك-قۇقىقتىق قۇزىرەتىمىزدى ءتۇسىنىپ الۋىمىز كەرەك. پرەزيدەنتتىڭ سايلاۋالدى باعدارلاماسىنىڭ نەگىزگى ۇعىمى دا, باستى قاعيداتى دا وسى - ادىلەت. 2022 جىلعى كونستيتۋتسيالىق رەفورمانىڭ ماقساتى – بارىنشا ادىلەت قاعيداسىنا جول اشۋ.
قۇقىقتارىمىزعا سۇيەنىپ, ءبىر-بىرىمىزبەن تەڭبىز دەگەنىمىزبەن, ونىڭ ناقتى كورىنىسى كونستيتۋتسيادا بەكىتىلەدى. اتىراۋدا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتايدا مەملەكەت باسشىسى «ادىلدىك» دەگەن ۇعىم ەلىمىزدىڭ يدەولوگيالىق تۇعىرناماسىنىڭ باستى تاقىرىبى, ال «ادىلەتتى قازاقستان» مەملەكەت باعدارىنىڭ باستى يدەولوگەماسى ەكەنىن تاعى ءبىر ايقىنداپ بەردى. بۇل ماسەلە بيىلعى بۋرابايداعى ۇلتتىق قۇرىلتايدا دا كەڭىنەن اشىلا ءتۇستى. ارينە, رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن كوپ ۋاقىت پەن ەرىك-جىگەر كەرەك. دەگەنمەن رەفورمانىڭ ناقتى جەتىستىكتەرىن قازىر كورىپ تە ءجۇرمىز. ناقتىلاي تۇسسەك, پرەزيدەنتتىڭ قۇزىرەتىنە كىرەتىن ماسەلەلەر ناقتىلاندى. پارلامەنتتىڭ ءرولى دە ارتىپ كەلەدى. ارالاس سايلاۋ جۇيەسى ەنگىزىلىپ, ازاماتتاردىڭ سايلانۋ قۇقىعى جەتىلدىرىلدى. اۋىل, اۋدان, قالا اكىمدەرىن سايلاۋ ەنگىزىلدى. وبلىس اكىمدەرىن تاڭداۋ بالامالىق جولمەن جۇزەگە اسادى. جەرگە جانە ونىڭ قويناۋىنداعى بايلىققا حالىقتىق مەنشىك راسىمدەلدى. حالىقتىڭ ەلدىك مۇددەگە قاتىستى شەشىمدەر قابىلداۋعا اتسالىسۋ مۇمكىندىگى ارتتى. «قازاقستان حالقىنا» قورى ارقىلى زاڭسىز يەلەنگەن اكتيۆتەر ەلدىڭ مۇددەسىنە جۇمسالىپ كەلەدى. كودەكستەر مەن زاڭدار جاڭالانىپ, وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلىپ جاتىر. پرەزيدەنت جارلىعىنا ساي ارتىق زاڭنامالىق راسىمدەۋ بارىنشا وڭتايلاندىرىلىپ كەلەدى. سەبەبى كوبىنە ازاماتتار زاڭدى بۇزايىن دەگەننەن ەمەس, ءتيىستى نورماتيۆتىك قۇجاتتاردىڭ تۇسىنىكسىز بولۋىنان قاتەلەسەدى. قۇجاتتارداعى ناقتى رۇقسات نەمەسە تىيىم سالۋ ناقتى كورسەتىلمەگەن سوڭ, ادامدار قالاي ارەكەت ەتۋدى بىلمەي شاتاسادى.
كۇندەلىكتى كەزدەسەتىن الەۋمەتتىك ساياسات پەن ءومىر تالقىسىن ءبىرىمىز ادىلەتتى, ەكىنشىمىز ادىلەتسىز دەپ ەكى ءتۇرلى قابىلدايمىز. ادىلەتتىڭ انىقتامالارى ءار زاماندا ارقيلى تالقىلانعانىمەن, ادامداردىڭ ءوز سۇرانىستارىنا دەگەن مۇمكىندىكتەردىڭ تەڭ بولۋىن تالاپ ەتۋى ادىلدىكتىڭ نەگىزگى دىڭگەگى دەپ الساق, بولادى. الەۋمەتتىك ادىلدىكتىڭ باستى كورىنىسى – قوعام مۇشەلەرىنىڭ لايىقتى ءومىر ءسۇرۋ قۇقىعىنىڭ مويىندالۋى. الەۋمەتتىك قولداۋدى كەيبىرەۋلەر قاجەت ەتپەۋى مۇمكىن, الايدا مۇنداي مۇمكىندىكتەر جۇيەسى قامتاماسىز ەتىلۋى كەرەك. ال نارىقتىق قاتىناستار كەزىندە مەنشىكتىڭ ارالۋاندىلىعى ادىلەت قاعيداتتارىنا دەگەن كوزقاراستى كۇردەلەندىرە تۇسەدى. دەگەنمەن ادىلدىكتىڭ ء«ادىل» بولۋىنا تەك ماتەريالدىق ءال-اۋقاتپەن ەمەس, ادامي قاسيەتتەرمەن بىرگە قاراعاندا بارىنشا جاقىنداي تۇسەمىز.
نەگىزى الەۋمەتتىك ادىلەتكە دەگەن سەنىم ءوزىمىز ءومىر ءسۇرىپ جاتقان مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك جۇيەسىنىڭ پارمەنىمەن ولشەنسە كەرەك. جالپى بيۋدجەتىمىزدىڭ الەۋمەتتىك سيپاتتا بولۋى – دۇرىس باعىت. بىراق ادامداردىڭ بارلىق تالابىن مەملەكەت ءوز موينىنا الۋى ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق قۇزىرەتىنە كەرى اسەر ەتەتىنى انىق. ەرتەڭگى كۇنى ءوز مىندەتىن مەملەكەتكە ارتىپ قويۋ ارقىلى ءوز ءومىرىنىڭ بار كەمشىلىكتەرىن مەملەكەتتەن كورىپ وتىرا بەرەتىندەر ارتا بەرەدى. ماسەلەن, ماسىلدىق, جالقاۋلىق, دۋاليزم سەكىلدى كوزقاراستاردىڭ قوعامعا ءسىڭىسىپ كەتپەۋىنە ەشكىم كەپىلدىك بەرە المايدى. ال ونىڭ ناتيجەسى ەلەكتورالدىق ءاۆتوريتاريزمدى كۇشەيتە تۇسەدى. شامادان تىس كومەك الەۋمەتتىك ادىلدىك قاعيداسىنا اسەر ەتپەي قويمايدى. شەكتەن تىس كومەك ءبىر جاعىنان جازا دەگەن دە تۇسىنىك بار. وسى ورايدا جومارتتىق پەن قايىرىمدىلىق اراسىنداعى بالانستى دۇرىس ۇستاي ءبىلۋ ماڭىزدى. ياعني ادىلدىكتى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, ساياسي-قۇقىقتىق, يدەولوگيالىق تالاپتارعا سايكەستىگىمەن باعالاۋ شىندىققا جاقىنداي تۇسەدى.
ادىلدىك ماسەلەسى – قۇقىقتان باسقا ەتيكا عىلىمىمەن تىعىز بايلانىستى قۇبىلىس. ءبىز مورالگە سايكەس كەلمەيتىن, بىراق زاڭدى ءىس-ارەكەتتەرمەن ءجيى كەزدەسەمىز. كەرىسىنشە, زاڭمەن ۇيلەسپەسە دە ادامگەرشىلىكپەن شەشىلۋگە ءتيىس ماسەلەلەرمەن دە بەتپە-بەت كەلىپ جاتامىز. كەيبىر جاعدايدا زاڭ رەسمي تۇردە «قۇرعاق» بولىپ كەلسە, ال مورال ارقاشان ناقتى رۋحاني بولىپ كەلەدى. كەيبىر زاڭمەن شەشىلگەن ارەكەتتەر قوعامدا تۇسىنبەستىك تۋدىرىپ جاتادى. مىسالى, كۇماندى جولمەن تاپقان قارجىمەن قوعامداعى ءوز مۇمكىندىكتەرىن ارتتىرۋى. ولاردىڭ سول مۇمكىندىكتەرى ارقىلى شەتەلدىڭ ەڭ مىقتى وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم العان نەمەسە جۇمىس جاساعان ماماندار مەن ەلىمىزدە وقىعان اۋىل بالاسىنىڭ قىزمەتتىك وسۋىندە ايىرماشىلىق تۋىندايدى. بىراق سول مۇمكىندىكتەردى پايدالانۋدا ەشكىمگە زاڭمەن شەك قويىلمايدى.
ادامداردىڭ كوبىنە رەنىش پەن وكپەشىلدىككە دايىن تۇرۋى تابيعات زاڭدىلىعى بولار. ءبىز الەۋمەتتىك رەاليزمنەن گورى الەۋمەتتىك وپتيميزمگە باسىمدىق بەرەمىز. كەڭەستىك جۇيەدەن سۇيەككە سىڭگەن وسى ءبىر داعدى قاناعاتتان گورى رەنىشكە سىلتاۋ تابۋعا ىڭعايلى. بۇگىنگى ءبىزدىڭ پروبلەمامىزدىڭ ءبىرى الەۋمەتتىك ادىلدىكتى ورناتۋدا مەملەكەتتىڭ ءرولىن ناقتى تۇسىنە الماي جۇرگەندىگىمىز بولار. تابىس تۇرعىسىنداعى تەڭسىزدىك – بارلىق قوعامنىڭ ەڭ وسال تۇسى. بىرەۋدىڭ جوعارى تابىس تابۋىنا ەكىنشىلەردىڭ تومەن ەڭبەكاقى الۋى – ادىلەتسىزدىك. بۇل قۇبىلىستى ادامداردىڭ قابىلداۋى قيىن ءارى ءوزارا كەلىسپەۋشىلىكتى كۇشەيتەدى. ال يگىلىككە قولجەتىمدىلىكتىڭ ادىلەتسىز رەتتەلۋىنە قارسى ادامدار كوبەيە بەرگەن سايىن بيلىك داعدارىسى ارتادى. ءبىرى ەكىنشىسىن «جالاڭاياق» دەسە, ەندى ءبىرىن «الاياقتار» دەيدى. وسىلايشا, نارىق كەزىندە سوسلوۆيەلىك ەمەس, الەۋمەتتىك تەڭسىزدىك ورنايدى.
نارىقتىق قاتىناس بازيس رەتىندە مەملەكەت پەن قۇقىققا اسەر ەتەدى. الايدا مەملەكەت نارىقتى رەتتەۋگە ارالاسپاي تۇرا المايدى. ەگەر مەملەكەت دەموكراتياعا قارسى يدەيالاردى باسشىلىققا الىپ, بەلگىلى ءبىر توپتار مەن وليگارحيانىڭ مۇددەسىن قورعاسا, وندا ولار قوعامنىڭ دامۋىن تەجەيدى. قازىر مەملەكەت باسشىسىنىڭ ۇسىنىسىمەن كوپتەگەن «قالتالى» ازاماتتار ەلىمىزدەگى جوبالارعا بەلسەندى اتسالىسا باستادى. الەۋمەتتىك ادىلەتتىڭ تۇپكى ماقساتى – قوعامدا دۇرىس الەۋمەتتىك ءتارتىپتى قالىپتاستىرۋ. الەۋمەتتىك ادىلەتتى زەرتتەۋشى توماس ماسسارون: ء«ادىل الەۋمەتتىك ءتارتىپ دەگەنىمىز – بارلىق ادامدى شەكتەن تىس اۋىرتپالىق پەن شىعىننان ادا لايىقتى ءومىر ءسۇرۋدىڭ ءادىل ءارى تەڭ مۇمكىندىكتەرىمەن قامتاماسىز ەتەتىن ءتارتىپ», دەپ جازادى. تۇتىنۋشى قوعام مەن مۇقتاج جانداردى ەلەۋسىز قالدىراتىن جۇگەنسىز كاپيتاليزمگە ۇرىنىپ قالماعانىمىز دا ءجون. سول ءۇشىن دە قازىر ادامدار اراسىنداعى يگىلىكتەردىڭ ءبولىنۋىن نازاردا ۇستاپ, الەۋمەتتىك جىكتەلۋدىڭ الشاقتالۋىن ازايتۋعا تىرىسۋىمىز كەرەك. مۇقتاج ادامدارعا كومەك كورسەتىلۋى, ارينە, كەرەك, الايدا ولاردىڭ سول كومەككە تاۋەلدى بولىپ قالۋىنان ساقتانۋىمىز كەرەك. بىزگە كاپيتاليزم ءمورالى مەن ەكونوميكالىق ادىلدىك پروبلەماسىن ءتۇسىنۋ قيىن. الەۋمەتتىك ادىلدىك تەڭدىك تۇجىرىمىمەن بايلانىستى. بۇل پرينتسيپ بويىنشا ادامداردى تەڭ باعالامايتىن بەلگىلى كەز كەلگەن ارەكەتتەر نەمەسە تاجىريبەلەر – ادىلەتسىز. تەڭدىك ۇعىمى يگىلىكتەر كولەمى مەن وعان قولجەتىمدىلىكتىڭ بارىنە بىردەي بولۋىن تالاپ ەتەدى, ياعني ادام يگىلىككە بارىمەن بىردەي مۇمكىندىكتە بولۋعا ءتيىس.
ەكىنشى جاعىنان بۇنىڭ ارتى بەلگىلى ءبىر ارتىقشىلىقتارى بار ادامداردىڭ ەركىندىگىن شەكتەۋگە ءماجبۇر ەتەدى, تەڭگەرمەشىلىككە ۇرىنامىز. ەركىندىكتى قۇندىلىق رەتىندە ساقتاماساق, ادىلدىككە قايشى كەلەمىز. سوندىقتان ەركىن ادام رەتىندە جەكەلەگەن ادامدار ءوزىن-ءوزى دامىتۋ, وركەندەۋ ماسەلەلەرىندە ءوز بيلىگى وزىندە بولۋى كەرەك. باستاپقى يگىلىكتىڭ ءبىرى – ادام قۇقىقتارىنىڭ تەڭ قورعالۋى. ول اتا زاڭىمىزدا بەكىتىلگەن. سونىمەن قاتار وعان تەڭ ماندەس مورالدىق قۇندىلىقتار دا بار. ادىلدىك, ادالدىق, ءال-اۋقات, بەيبىت ءومىر, شىنايىلىق, قايىرىمدىلىق سياقتى قۇندىلىقتار بارىمىزگە ماڭىزدى. ولاي بولسا, ادىلدىكتى كەيبىر باسقا مورالدىق نورمالاردان اجىراتا بىلۋگە ءتيىسپىز. مىسالى, قايىرىمدىلىق پەن ادىلدىك – بىردەي نارسە ەمەس. ادىلدىك كوبىنە زاڭدى قۇقىعىنا ساي كەلەتىن يگىلىكتەرگە ادامداردىڭ قولجەتىمدىلىگى ارقىلى انىقتالادى. قايىرىمدىلىق ادىلدىك تالاپتارىنان جوعارى تۇرادى. ال بىزدە كوبىنە قوعاممەن ساناسا بەرمەيدى, ەندى بىردە شەكتەن تىس قامقور بولادى. بۇل ەكەۋى دە ساتسىزدىككە اپارۋى مۇمكىن. ماسەلەن, راقىمشىلىقتى ءارتۇرلى قابىلداعاندار جەتكىلىكتى. راقىمشىلىق سالىستىرمالى تۇردە جوعارى قۇندىلىق بولىپ سانالادى. عالىمدار زەرتتەۋىندە راقىمشىلىق قىلمىسكەرگە ءوزىنىڭ قوعامعا جات ادام ەكەنىن ۇعىنۋدان تۋعان قورقىنىش سەزىمىنەن ايىعۋعا مۇمكىندىك بەرەدى ەكەن. قوعامنىڭ ءداستۇرلى مورالدىق سەزىمدەرىنە قاتىسى بار قىلمىستارعا راقىمشىلىق جاساۋ, قازىرگى كەزدەگى مەملەكەتىمىزدىڭ بەت-بەينەسىنە وڭ اسەرىن تيگىزەرى انىق. بۇدان شىعاتىنى, زاڭداردىڭ ولشەمى مورالدىق-فيزيكالىق تۇرعىدان ۇيلەسكەندە, زاڭدى مويىنداۋشىلىق پەن ورىنداۋشىلىق دەڭگەيىمىز دە ارتادى.
ەندەشە, الەۋمەتتىك-قۇقىقتىق قۇزىرەتتى تەك مورالدىق تۇرعىدان تالاپ ەتپەي, زاڭمەن رەتتەلەتىن قارىم-قاتىناستاعى ورنىمىزدان ىزدەگەنىمىز ءجون. وسىلايشا, زاڭعا مويىنسۇنىپ, «زاڭ مەن ءتارتىپ» قاعيداسىن ءوزىمىز قالىپتاستىرامىز.
ناۋرىزباي بايقاداموۆ,
سەنات دەپۋتاتى