كۇردەلى ەڭبەك جاعدايىندا جۇمىس ىستەيتىن ازاماتتاردىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەسى قاشاندا ماڭىزدى. اسىرەسە ءار ساتىندە اسقان تاۋەكەلمەن جەتى قات جەردىڭ استىنداعى كەنىشكە تۇسەتىن كەنشىلەردىڭ ەڭبەگى ەرەن. اۋىر جۇمىستى ارقالاپ, ەل ەكونوميكاسىنا ەلەۋلى ۇلەس قوسىپ جۇرگەن التىن قولدى ازاماتتاردىڭ يگى ءىسىن ناسيحاتتاۋ – پارىز.
شاحتەرلەردىڭ زەينەتكە شىعاتىن جاسىن تومەندەتۋ جايى ەرتەدەن ايتىلىپ كەلەدى. بۇل ماسەلە مەملەكەت باسشىسىنىڭ دا ۇنەمى نازارىندا. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ءوزىنىڭ «ادىلەتتى قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق باعدارى» جولداۋىندا: «مەنىڭ تاپسىرماممەن ۇكىمەت زياندى ەڭبەك جاعدايىندا ۇزاق ۋاقىت جۇمىس ىستەپ جۇرگەن ادامداردى الەۋمەتتىك قولداۋ تەتىكتەرىن ازىرلەدى. بۇل بۇرىننان تالقىلانىپ جۇرگەن ماسەلە بولاتىن, ەندى شەشىمى تابىلدى. ونىڭ مىناداي ولشەمدەرى بار. جۇمىسشىلاردىڭ وسى سالانى دامىتۋعا سىڭىرگەن ەڭبەگى جانە دەنساۋلىعىنا زيان كەلگەنى ەسكەرىلە وتىرىپ, ولارعا زەينەت جاسىنا تولعانعا دەيىن, اتاپ ايتقاندا, 55 جاستان باستاپ ارنايى الەۋمەتتىك تولەم تولەنەدى», دەدى.
جەراستى كەنىشتەرىندە ەڭبەك ەتەتىن شاحتەرلەر, مەتاللۋرگتەر, مۇنايشىلار, ۋران ونەركاسىبى سىندى وندىرىستە تەر توگەتىن جۇمىسشىلاردىڭ زەينەت جاسىن تومەندەتۋ ءالى دە وزەكتى. اسىرەسە تاۋ-كەن, مەتاللۋرگيا سالاسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى 63 جاستان زەينەتكە شىعۋ اۋىر سوعاتىنىن ايتىپ دابىل دا قاققان. ويتكەنى اۋىر مەتالدان بولىنەتىن گاز, جوعارى تەمپەراتۋرا قىسىمى, شاڭ-توزاڭ, ينفراقىزىل ساۋلە, ءتۇرلى رادياتسيا دەنساۋلىققا زيان ەكەنى بەلگىلى. كەنشىلەردىڭ اراسىندا جۇرەك-قان تامىر اۋرۋلارى, تىرەك-قيمىل سىرقاتتارى, ونكولوگيالىق كەسەلدەرگە شالدىعۋشىلار قاتارىنىڭ ارتۋى دا الاڭداتارلىق جايت.
ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى زياندى ەڭبەك جاعدايىندا جۇمىس ىستەيتىن ازاماتتاردىڭ زەينەتكە شىعۋ جاسىن تومەندەتۋ تەتىكتەرىن قاراستىرىپ, مىناداي بايلام جاساعانى بەلگىلى. ەرتە زەينەتكە شىعۋ ءۇشىن جاسى 55-تەن اسۋى كەرەك, ءارى بىرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورىنا 7 جىلدىڭ ىشىندە كاسىپتىك زەينەتاقى جارناسىن جيناۋعا ءتيىس.
بيىلعى شىلدە ايىندا ءماجىلىس دەپۋتاتتارى وڭىرلەرگە ساپارى كەزىندە قاراعاندى وبلىسىنىڭ كەنشىلەرىمەن جۇزدەستى. ناقتى ايتقاندا «كيروۆ» شاحتاسىنىڭ ۇجىمىنىڭ تالاپ-تىلەگىن تىڭداعان ماجىلىسمەندەر كەنىشتەگى كەنشىلەردىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەسىن پارلامەنت مىنبەرىنەن كوتەرەتىنىن ايتتى. جارتى جىلدا 220 مىڭ توننادان استام كومىر وندىرگەن بۇل ۇجىمدا 650 ادام جۇمىس ىستەيدى. بىلتىردان باستاپ ەلىمىزدە زياندى ەڭبەك جاعدايىندا جۇمىس ىستەگەن ازاماتتارعا ارناۋلى الەۋمەتتىك تولەم جۇيەسى ەنگىزىلدى. 2024 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ قاۋىپتى وندىرىستەگى جۇمىسشىلاردىڭ زەينەت جاسىن 55-كە دەيىن تومەندەتۋ تۋرالى زاڭ قولدانىسقا ەندى. ءماجىلىس دەپۋتاتى باۋىرجان سماعۇلوۆ «كيروۆ» كەنشىلەرىمەن كەزدەسۋدە زياندى ەڭبەك جاعدايىندا جۇمىس ىستەيتىن ازاماتتار 55 جاستان كەيىن كاسىبىن دوعارامىن دەسە, ارنايى الەۋمەتتىك تولەمدەر تولەنەتىنىن ايتتى. ال 63 جاسقا تولعان سوڭ زەينەتاقى قورىنان تولەنەتىن تولەمدەرگە بازالىق جانە ىنتىماقتى زەينەتاقى قوسىلادى. ەسەسىنە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ەسەبىنەن, جۇمىس بەرۋشىلەر مەن ساقتاندىرۋ كومپانيالارىنان اۋدارىلىپ كەلگەن تولەمدەر توقتاتىلادى. بۇل ارادا زياندى ەڭبەك جاعدايىندا جۇمىس ىستەيتىن ازامات 55 جاستان اسقاننان كەيىن 63 جاسقا دەيىن دە جۇمىسىن جالعاستىرامىن دەسە, ەشقانداي توسقاۋىل قويىلمايدى. زاڭ قولدانىسقا ەنگەن ءبىر جارىم جىلدىڭ ىشىندە اۋىر ەڭبەك ارقالاپ جۇرگەن 15,5 مىڭ ازامات وسى مۇمكىندىكتى پايدالانسا, سونىڭ 2,5 مىڭى قاراعاندى وبلىسىنىڭ تۇرعىندارى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. قىزمەت جولىن تاۋ-كەن جۇمىسشىسى بولىپ باستاپ, شاحتا ديرەكتورى لاۋازىمىنا دەيىن ورلەپ, مول تاجىريبە جيناعان ءماجىلىس دەپۋتاتى ارمان قالىقوۆ ەڭبەك قاۋىپسىزدىگى قاشاندا قاپەردە بولۋى كەرەكتىگىن ايتادى. «شاحتاعا ءتۇسۋ – كەڭسە جۇمىسىنا ۇقسامايدى. بۇل – شاڭ, سوققى تولقىنى, گاز. مۇنداي جۇمىستى كۇن سايىنعى ەرلىك دەپ ەدىم. سوندىقتان قاۋىپتى وندىرىستەردە ەڭبەك ەتەتىندەردىڭ مۇددەلەرى مەن جالپى ەڭبەك ادامدارىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءاردايىم مەملەكەت باسشىسىنىڭ باقىلاۋىندا بولادى. ونەركاسىپ جانە قۇرىلىس ءمينيسترى ەرسايىن ناعاسپاەۆ وندىرىستە جازاتايىم جاعدايلاردىڭ الدىن الۋ ماسەلەسى ايرىقشا نازارعا الىنعانىن اتاپ ءوتتى. «ەڭبەك قاۋىپسىزدىگىنىڭ ساقتالۋىنا ەرەكشە كوڭىل بولىنەدى. كاسىپورىنداردا تاۋ-كەن جانە وڭدەۋ زاۋىتتارىن باسقارۋدىڭ تسيفرلىق جۇيەلەرى, گاز ورتاسىن تاۋلىك بويى باقىلاۋ, قىزمەتكەرلەردىڭ ورنالاسقان جەرىن باقىلاۋ جانە باسقا دا زاماناۋي قورعاۋ شارالارى جۇزەگە اسىرىلىپ وتىر», دەيدى سالا باسشىسى.
كەن ورىندارىندا بۋىن الماسۋ ۇدەرىسى كەزىندە ماماندار تاپشىلىعى بايقالىپ ءجۇر. جاستاردى وسى كاسىپكە باۋلۋ, جەڭىلدەتىلگەن يپوتەكالىق باعدارلامالاردى كوبەيتىپ, الەۋمەتتىك قولداۋدى ارتتىرۋ ماڭىزدى.
ەلدەگى ىرگەلى ءوندىرىس ۇجىمى سانالاتىن «Qarmet» اق-دا 8 شاحتا بار. وندا 16 مىڭعا جۋىق ادام جۇمىس ىستەيدى. كومپانيانىڭ نەگىزگى باعدارلاماسىنىڭ ءبىرى 5-9-5 باعدارلاماسى. ياعني 5 ملن توننا تەمىر كەنى كونتسەنتراتى, 9 ملن توننا كومىر جانە 5 ملن توننا بولات ءوندىرۋ – نەگىزگى مەجە. بۇل ورتا ەسەپپەن 2023 جىلعى كورسەتكىشتەرمەن سالىستىرعاندا ءوندىرىس كولەمىن 66%-عا ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. مۇنىڭ ءبارىن 2023 جىلدان 2028 جىلعا دەيىنگى كەزەڭدە جۇزەگە اسىرۋ جوسپارلاعان ۇجىم جۇمىسشىلارىنىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەسى وڭتايلى شەشىلىپ كەلەدى. «Qarmet» اق, كومىر دەپارتامەنتى كورپوراتيۆتىك كوممۋنيكاتسيا ءبولىمىنىڭ باسشىسى داۋرەنبەك باعداۋلەت ۇلى كومپانيا باسشىلىعى كەنشىلەردىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەلەرىنە ەرەكشە كوڭىل بولەتىنىن العا تارتتى. «جۇمىس ورىندارىنداعى ەڭبەك قاۋىپسىزدىگىن كۇشەيتۋ, تۇرمىس جاعدايىن جاقسارتۋ, الەۋمەتتىك جەڭىلدىكتەر بەرۋ باعىتىندا جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. ماسەلەن, شاحتالاردا تۇرمىستىق جاعدايدى جاقسارتۋ ءۇشىن اسحانالار, جۋىنۋ بولمەلەرى, سانيتارلىق توراپتار جوندەلدى. جۇمىس ورىن ىڭعايلى بولۋ ءۇشىن تالاي جىل جوندەۋ كورمەگەن اكىمشىلىك-تۇرمىستىق عيماراتتار جوندەۋدەن ءوتتى. كەنشىلەردىڭ دەنساۋلىعىن ساقتاۋ ءۇشىن كومپانيا تاراپىنان ەمدەۋ-ساۋىقتىرۋ ورىندارىنا جولدامالار بەرىلەدى. جىل سايىن زياندى ەڭبەك جاعدايىندا ىستەيتىن قىزمەتكەرلەرگە ساناتوريلەرگە, پروفيلاكتوريلەرگە بارۋ مۇمكىندىگى جاسالادى. «جەر استىنداعى قيىن جانە قاۋىپتى جاعدايلاردا جۇمىس ىستەيتىن ادامداردىڭ باتىلدىعى مەن قايسارلىعى, ماماندىعىنا ادالدىعى ءۇشىن قانداي قۇرمەت كورسەتسەك تە جاراسىمدى. كەنشىلەر, تەحنيكتەر, مەحانيكتەر, ەلەكتر سلەسارلار, ماشينيستەر, كەن جۇمىسكەرلەرى جانە باسقا دا كوپتەگەن مامان مەملەكەتىمىزدەگى ونەركاسىپ سالاسىنىڭ دامۋىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوسىپ كەلەدى», دەيدى ە.ناعاسپاەۆ. ءبولىم باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, كەنشىلەردىڭ ەڭبەكاقىسىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن ءوسىرۋ شارالارى قولعا الىنعان. بۇل رەتتە ەڭبەك ونىمدىلىگىنە, جۇمىس جاعدايىنا قاراي سارالانعان ءتاسىل قولدانىلادى. ودان وزگە دەۆالۆاتسياعا ساي بيىلدىڭ وزىندە ايلىق 8,5 پايىزعا وسكەن. سونىمەن بىرگە جاڭا جابدىقتار ەنگىزىلىپ, ەڭبەكتى جەڭىلدەتۋ ارقىلى دا كەنشىلەردىڭ تابىسىن ارتتىرۋ كوزدەلىپ وتىر. كەنشىلەردى ىنتالاندىرۋ ءۇشىن ءتۇرلى الەۋمەتتىك, مورالدىق قولداۋ شارالارى بار. ۇزدىك قىزمەتكەرلەرگە قۇرمەت گراموتالارى بەرىلىپ, ماراپاتتالادى. ارنايى سىياقىلار مەن بونۋستار بەرىلەدى. ءتۇرلى كونكۋرس, سپورتتىق سايىستار دا ءجيى ۇيىمداستىرىلادى. ءتىپتى بىلتىر وزات كەنشىلەرگە 20 جاڭا اۆتوكولىك تە سىيعا تارتىلعان ەكەن. مۇنىڭ بارلىعى كەنشىلەردىڭ ەڭبەگىن باعالاۋ جانە ولاردىڭ كاسىبي ابىرويىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان.
زياندى وندىرىستە ەڭبەك ەتەتىن كەنشىلەرگە قۇرمەت تەك كاسىبي مەرەكە قارساڭىندا عانا ەمەس, ءاردايىم جۇزەگە اسۋعا ءتيىس.