العىس ارقالاعان كەنشى

ەلىمىزدە ەلەكتر قۋاتىن وندىرۋدە نەگىزگى شيكىزات كومىر ەكەنى ايتپاساق تا تۇسىنىكتى. بارلىق وڭىرلەردەگى جىلۋ-ەلەكتر ستانسالارىنىڭ باسىم بولىگى كومىرمەن ىستەيدى. «جاسىل ەنەرگيا» جاقىن كۇندەردە ەلىمىزدىڭ ەنەرگەتيكا نارىعىنان كومىردى ىعىستىرىپ تاستايدى دەپ ايتۋعا ءالى ەرتە. سول سەبەپتى كومىر وندىرۋشىلەردىڭ, تۇتاستاي العاندا شاحتەرلەردىڭ ەڭبەگى ماڭىزىن جويماق ەمەس.

قاسىمجان تەمىرحان ۇلى بار عۇمىرىن كومىر وندىرىسىنە ارناعان جان. كومىرلى ەكىباستۇزدا دۇنيەگە كەلدى. اسكەري قىزمەتىن وتەپ كەلگەن سوڭ ەش ويلانباستان بوگاتىر جۇك تيەۋ-كولىك باسقارماسىنا جۇمىسقا تۇرعان. تارتقىش اگرەگات ماشيناسىنىڭ كو­مەكشىسى ماماندىعى بويىنشا وقۋ كۋرسىن اياقتاپ, 42 جىلعا سوزىلعان ەڭبەك جولى باستالدى.

– جولىم بولىپ الەكساندر سەمە­نوۆتىڭ جانىندا ماشينيست كومەكشىسى رەتىندە جۇمىسىمدى باس­تادىم. ول كىسى كوپ نارسەنى ۇيرەتتى, ونىڭ ەڭبەك جولىن ۇلگى تۇتتىم. ماعان ۇيرەتكەن تاجىريبەسىنىڭ ناتيجەسىندە تارتقىش اگرەگاتتا بريگادير, اعا ماشينيست بولىپ ەڭبەك ەتتىم. ءوزىم دە كەيىن كوپتەگەن جاس ماماندى تاربيەلەدىم, – دەپ باستادى اڭگىمەسىن قاسىمجان اعا.

«بوگاتىر كومىر» سەرىكتەستىگى قازىر جىل سايىن 42 ملن توننادان استام كومىر ءوندىرىپ كەلەدى. ال بىرنەشە جىلعا سوزىلعان جاڭعىرتۋ جۇمىستارىنان كەيىن كومىر ءوندىرۋدىڭ كولەمى 50 ملن تونناعا دەيىن جەتۋى كەرەك. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, «بوگاتىر» كەنىشىندە جۇزەگە اسىرىلعان «كومىر ءوندىرۋدىڭ تسيكلدىك-اعىندىق تەحنولوگياسى» جوباسى ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرىپ, كومىر ءوندىرىسىنىڭ وزىندىك قۇنىن تومەندەتۋگە سەپتىگىن تيگىزەتىنىن ايتا كەتۋىمىز كەرەك.

قاسىمجان اعا ەڭبەك ەتكەن جىلدارى, ياعني 1985 جىلى اتالعان كەنىش قۋاتتىلىعى بويىنشا گيننەستىڭ رەكوردتار كىتابىنا ەندى. قازىر كومىردى اشىق ادىسپەن ءوندىرۋ جونىنەن الەمدە ەڭ ءىرى كەنىش سانالادى. نەگىزى بۇل كەنىشتىڭ العاشقى كەزەگى 1970 جىلعى 30 قاراشادا پايدالانۋعا بەرىلگەن ەكەن. ءدال سول كۇننەن بۇكىل الەمگە ايگىلى كومىر الىبى ءوز تاريحىن باستايدى. كاسىپورىنعا قازىرگى ۋاقىتتا ەكىباستۇز كومىر باسسەينىندە وندىرىلەتىن بارلىق كومىردىڭ 65 پايىزى, ەلىمىزدەگى جالپى كومىر ءوندىرىسىنىڭ 40 پايىزى تيەسىلى. ونداعى جەراستى بايلىعىنىڭ بالانستىق قورى – 2,6 ملرد توننا.

– كەنىشتىڭ جالپى تەرەڭدىگى 200 مەتر­دەن اسادى. ديزەلدى ەلەكتروۆوزدىڭ ۆاگوندارىنا كومىر تيەپ الىپ, جوعارىعا شىعاراتىنبىز. كەنىشتىڭ الىپتىعىن مىنادان بايقاۋعا بولار, جەر بەتىنەن تومەن تۇسكەنشە شامامەن ءبىر ساعاتقا جۋىق ۋاقىت كەتەدى. ءبىر رەيس جاساپ كەلۋگە 3 ساعاتتاي ۋاقىت جۇمسالادى. قىستا ماشينانىنىڭ ءىشى سۋىق, ال جازدا ىستىقتان قايناپ كەتەتىن. تارتقىش ماشينانىڭ بارلىق بولشەگى تەمىر عوي, كۇن ىستىقتا ماشينيست وتىراتىن جەر +62 گرادۋسقا دەيىن قىزادى. بىراق كەنىش باسشىلىعى قويعان جوسپاردى ورىنداۋىمىز كەرەك بولدى. ىستىق پەن سۋىققا, كەنىش استىندا ۇنەمى بۇرقىراپ جاتاتىن شاڭ-توزاڭعا قاراماستان ەڭبەك ەتتىك. سوناۋ 80-جىلدارى كەنىشتە نەبارى 2-3 قازاق ازاماتى جۇمىس ىستەيتىنبىز. ۋاقىت وتە كەلە قاتارىمىز كوبەيدى عوي. ادال ەڭبەكتىڭ ناتيجەسىندە قازىرگى ۋاقىتتا كوپتەگەن قازاق وتباسىلار اۋلەتتەرىمەن كاسىپورىندا ابىروي-قۇرمەتكە يە بولىپ وتىر, – دەيدى قۇرمەتتى كەنشى.

قىرىق جىلدان استام ءبىر ورىندا ەڭبەك ەتكەن قاسىمجان مىڭباەۆ ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن «كومىر ونەركاسىبىنىڭ قۇرمەتتى قىزمەتكەرى» اتاعىنا يە بولدى, «شاحتەر داڭقى» بەلگىسىنىڭ تولىق يەگەرى اتاندى. ونىڭ ەسىمى كومپانياداعى ۇزدىك قىزمەتكەرلەر تاقتاسىنا جازىلعان.

جالپى, «بوگاتىردە» مىڭباەۆ اۋلەتىنىڭ بىرنەشە بۋىن وكىلى ەڭبەك ەتىپ جاتقانىن ايتۋىمىز كەرەك. بۇل اۋلەت تۋرالى ءسوز قوزعالا قالسا, كەنشىلەر ولاردىڭ ەسىمىنە ۇلكەن قۇرمەتپەن قارايدى. وتباسى مۇشەلەرىنىڭ ارقايسىسىنىڭ وندىرىستە ۇلكەن تاجىريبەسى بار. ولار وزدەرىنە سەنىپ تاپسىرىلعان ىستە ەرەكشە ورىنداۋشىلىق پەن ۇقىپتىلىق تانىتىپ, جەكە باستاماشىلىق پەن ۇيىمداستىرۋدىڭ جوعارى دارەجەسىنە يە. جاڭادان جۇمىسقا ورنالاسقان جاس ماماندار ءۇشىن بىلىكتى تالىمگەر بولىپ وتىر. قاسىمجان اعا وسى اۋلەتتىڭ ۇلكەنى بولسا, ءىنىسى جۇماقان تارتقىش اگرەگاتتىڭ اعا ءماشينيسى, ماشينيست-نۇسقاۋشى بولىپ 40 جىلدان استام ەڭبەك ەتتى. تاعى ءبىر ءىنىسى نۇرلان مىڭباەۆ پو­يىزداردى قۇراستىرۋشى ماماندىعىندا 30 جىلدان استام جۇمىس ىستەپ كەلەدى. ال جۇماقان اعانىڭ جۇبايى عاليا اپاي جىلۋ پۋنكتىنىڭ وپەراتورى رەتىندە 19 جىل, ۇلى ەستاي ەلەكتروسلەسار قىزمەتىندە 10 جىلعا تاياۋ ەڭبەك ەتۋدە. وسىلايشا, اۋلەتتىڭ جالپى ەڭبەك ءوتىلى 140 جىلدان اسىپ كەتكەن.

قاسىمجان مىڭباەۆ بۇگىندە قۇر­مەتتى دەمالىسقا شىعىپ, جارتى عاسىرعا جۋىق ەڭبەگىنىڭ جەمىسىن كورىپ وتىر. وسىلايشا, كەزىندە ايگىلى كەنتانۋشى قوسىم پىشەنباەۆ اشقان ەكىباستۇز مىڭداعان وتباسى ءۇشىن ادال ەڭبەكتىڭ ۇلگىسىن پاش ەتەتىن وندى­رىس­تىك ورتاعا اينالىپ وتىر.

پاۆلودار وبلىسى,

ەكىباستۇز قالاسى