جازۋشى قايسار ءالىمنىڭ «مىرجاقىپ دۋلات ۇلى» عۇمىرنامالىق كىتابى قالىڭ وقىرمانعا جول تارتتى. ەتجەڭدى ەڭبەكتە الاش ارداقتىسىنىڭ تارتىسقا تولى ءومىرى, اسىل مۇراتى جولىنداعى قايراتكەرلىگى, شىعارماشىلىق باي مۇراسى, ءمالىم دە بەيمالىم دەرەك-دايەكتەر جونىندە باياندالادى.
«كىتاپ ءمانىن قىسقا قايىرىپ, ماڭىزىن ەكشەردەي بولساق, ارينە, مىناداي جيىنتىق مازمۇنىنان بىرەر سىر تارقاتقانىمىز ورىندى سەكىلدى. بۇل عۇمىرناما «الاش ارىسى», «جاسىنداي جارقىل», «شىندىق شىراعى» جانە «امانات» دەپ اتالاتىن ءتورت بولىمنەن تۇرادى. وسى بولىمدەرگە توپتاستىرىلعان قاداۋ-قاداۋ شىعارمالاردىڭ قاتارىندا «مىرجاقىپتىڭ ورالۋى» حيكايات-ساپارناماسى مەن «الاش قىزى» اتتى تراگەديالىق دراما جانە ەسسەلەر مەن اڭگىمەلەر نازار اۋدارارلىق دەپ ۇمىتتەنەمىز. ال عىلىمي تۇرعىدا تەرەڭ زەردەلەۋگە تالپىنىس جاساپ, نازارلارىڭىزعا ۇسىنىپ وتىرعان باسقا دا تانىمدىق ماقالالار مەن وچەركتەر جۇگى وزىندىك سالماعىمەن اركىمدى تۇشىنتقان بولسا, وندا العا قويعان ماقساتىمىزدىڭ ورىندالعانى دەپ بىلەمىز», – دەپ جازادى اۆتور وقىرماندارعا ارنالعان اڭداتپاسىندا.
كىتاپتا مىرجاقىپ دۋلات ۇلىنىڭ ءومىرى بىرنەشە تاراۋعا ءبولىنىپ, كەزەڭ-كەزەڭىمەن باياندالعان. گۇلنار مىرجاقىپقىزىنان باستاپ, قازاقتىڭ كورنەكتى قالامگەرلەرىنىڭ ەستەلىكتەرى, ارناۋ ەسسە, ولەڭدەرى, ءار جىلدارى جازىلعان ماقالا-سۇحباتتارى قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە بەرىلگەن. سونداي-اق اۆتور ءوزى اتاپ وتكەن تاراۋلار ارقىلى ايگىلى تۇلعانىڭ ساياسي قىزمەتىنە, اعارتۋشىلىق جانە شىعارماشىلىق جولىنا, سونداي-اق ونىڭ ومىرىندەگى قىم-قيعاش قيىندىقتار مەن ۇلت مۇددەسى جولىنداعى كۇرەستەرگە توقتالادى. الاش ارداقتىسى اقتالعان ساتتەن بەرى قارايعى قالامگەردىڭ جاقاڭ مەن ونىڭ قىزى گۇلنارعا ارناپ جازعان دۇركىن-دۇركىن دەرەكتى ماقالالارىنا قانىعاسىز.
تىرناقالدى «الاش ارىسى» بولىمىندە مىرجاقىپتىڭ الاش قوزعالىسىنداعى ءرولى, ونىڭ ۇلت-ازاتتىق يدەيالارى مەن حالىقتى قاراڭعىلىق قۇرساۋىنان وياتۋداعى ەڭبەكتەرى جان-جاقتى سيپاتتالادى. دۋلات ۇلىنىڭ «ويان, قازاق!» جيناعىنداعى شىعارمالارىنىڭ وتارلىق قاناۋعا ۇشىراعان قازاق حالقىنىڭ باسىنداعى كۇردەلى ماسەلەلەردى قوزعاپ, ەلدى كۇرەسكە شاقىرعانى ەگجەي-تەگجەيلى بايان ەتىلگەن.
ال «جاسىنداي جارقىل» ءبولىمى دۋلات ۇلىنىڭ شىعارماشىلىق دارىنىنا, اقىن, جازۋشى, دراماتۋرگ, جۋرناليست رەتىندەگى قىزمەتىنە ارنالىپتى. اۆتور ونىڭ ادەبي مۇراسىنىڭ قۇندىلىعىن, قازاق مادەنيەتى مەن ادەبيەتىنە قوسقان ۇلەسىن جان-جاقتى قىرىنان اشادى. اعارتۋشىلىق تۇرعىسىنان مىرجاقىپتىڭ حالىقتى وياتۋداعى, بىلىمگە شاقىرۋداعى ەڭبەكتەرى, شىعارمالارى ارقىلى قازاق قوعامىنداعى كەرتارتپالىققا قارسى كۇرەسىپ, ەلدى وركەنيەتكە, جاڭالىققا ۇمتىلۋعا ۇندەگەنى تىلگە تيەك ەتىلەدى.
شىعارماشىلىق دارىنى ءسوز بولعاندا, ونىڭ پوەزياسىنىڭ تەرەڭدىگى, پروزاسىنىڭ شىنشىلدىعى جانە درامالارىنىڭ قوعامدىق ءمانى ەرەكشە اتاپ كورسەتىلەدى. مۇندا ونىڭ ادەبي تۋىندىلارىنىڭ قازاق ادەبيەتىن دامىتۋعا تيگىزگەن ىقپال-اسەرى, جاڭا جانرلار مەن تاقىرىپتاردى يگەرۋدەگى ماڭىزىنا لايىقتى باعا بەرىلگەن. ءتىلىنىڭ كوركەمدىگى, ويىنىڭ ايقىندىعى, حالىقتىق مۇرانى پايدالانا وتىرىپ, زاماناۋي تالاپتارعا ساي شىعارمالار جازۋداعى شەبەرلىگى تاپتىشتەلەدى.
مۇندا جاقاڭنىڭ جۋرناليستىك قىزمەتى دە قاپەردەن تىس قالماعان. قازاق ءباسپاسوزىنىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋىنداعى ويىپ الار ورنى ايعاق-دالەلدەرمەن ايشىقتى كورىنىس تابادى. ونىڭ گازەت-جۋرنالدارداعى ماقالالارى, پۋبليتسيستيكالىق ەڭبەكتەرى ارقىلى قوعامدىق سانانى قالىپتاستىرۋداعى ءرولى بايىپتالادى. مىرجاقىپتىڭ جۋرناليست رەتىندەگى ۇستانىمى – شىندىقتى ايتۋ, حالىق مۇددەسىن قورعاۋ جانە ۇلتتىق سانانى وياتۋ بولعانى مالىمدەلەدى. الاش ارىسىنىڭ شىعارماشىلىق قىزمەتى ونىڭ ساياسي جانە قوعامدىق بەلسەندىلىگىمەن تىعىز بايلانىستى ەكەنىنە كوز جەتكىزەمىز.
جالپىلاي العاندا, اۆتور مىرجاقىپ دۋلات ۇلىنىڭ كەمەلدەنگەن كەزەڭىندەگى شىعارماشىلىق جانە اعارتۋشىلىق ىستەرىن الدىڭىزعا اقتارىپ سالىپ, قازاق حالقىنىڭ رۋحاني ومىرىندەگى جارقىن ىزدەرىن ايقارا اشىپ كورسەتەدى. ۇلى تۇلعانىڭ ادەبي مۇراسىنىڭ ماڭگىلىك قۇندىلىعىن, ونىڭ ۇلت تاريحى مەن مادەنيەتىندەگى ورنى وقشاۋ ەكەنىن دارىپتەيدى.
«شىندىق شىراعى», «امانات» بولىمدەرىن كىتاپتىڭ تىرەك جۇلگەسى دەسەك, جاڭىلىسپاس ەدىك. گۇلنار مىرجاقىپقىزى اۆتورى بولىپ ەسەپتەلەتىن «شىندىق شىراعى» اتتى شەجىرەلى دە شەرلى كىتاپتىڭ ماڭىزىن ايتا وتىرىپ, مىرجاقىپتىڭ ومىرىندەگى كۇردەلى كەزەڭدەرگە, قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراۋىنا جانە ونىڭ ەسىمىن قايتا جاڭعىرتۋعا جاسالعان تالپىنىستارعا توقتالادى. سول كىتاپتىڭ ءالى دە ءوز باعاسىن الا قويماعانىنا قىنجىلىس تا ءبىلدىرىپ, تاريحتىڭ ءادىل شەشىمىن كۇتەتىنىن كۇرسىنىسپەن جەتكىزەدى.
كىتاپتاعى «ورتاعا ورالۋ», «احاڭ, جاحاڭ – قوس ارىس», «كارەليا باعىتىمەن», «قارالى قايتا جەرلەۋ», «تۇلپاردىڭ تۇياقتارى», «تاعزىم», «قىزبەلدەگى توي» تاراۋلارى, ء«ۇمىت ۇرەيدەن ۇستەم», «الاششىل ازامات», «ماديار ءبيدىڭ مازداعى», «مىرجاقىپقا كەسەنە تۇرعىزىلا ما؟», «قوس قۇبىلىس» سەكىلدى كوپتەگەن دەرەكتى وچەركتەر مەن ەسسەلەر, قوس ءبولىمدى پەسا, ورالىمدى وي-تولعامدار – ءبارى-ءبارى وقىرمان جۇرەگىنەن ءتور تاۋىپ, ارىسىمىزدىڭ قادىر-قاستەرىن بيىكتەتە تۇسەدى دەپ نىق سەنىممەن ايتار ەدىك.
جالپى, قابىرعالى قالامگەر ءوزىنىڭ بۇل ەڭبەگىندە مىرجاقىپ دۋلات ۇلىنىڭ بەينەسىن, ازاماتتىق بولمىسىن, ۇستانىم-قاعيداسىن جان-جاقتى اشۋعا كۇش سالعان. اۆتوردىڭ جاقاڭ تۋرالى كوپ جىلدان بەرى ىزدەنىپ, قاستەرلى تۇلعا جونىندە وي تولعاپ, قالام تەربەپ كەلە جاتقانى كىتاپ مازمۇنىنىڭ تەرەڭدىگىنەن ايقىن كورىنەدى.
قىسقاسى, بۇل – ارداقتى تۇلعانىڭ عۇمىرناماسىن قامتىعان تۋىندى عانا ەمەس, قازاق حالقىنىڭ حح عاسىر باسىنداعى تاريحى مەن رۋحاني ءومىرىن تەرەڭ تۇسىنۋگە سەپتىگىن تيگىزەتىن سۇبەلى دە سۇيەكتى ەڭبەك. اۆتور «الاش ارىستارىنىڭ ەكىنشى ءومىرىن كۇمىس سوزىمەن سىڭعىرلاتا قالىپتاپ, قايىرا جاڭعىرتقان قارىمدى قالام يەسى» رەتىندە مىرجاقىپ دۋلات ۇلىنىڭ ماڭگىلىك مۇراسىن كەلەسى ۇرپاققا جەتكىزۋدە اۋقىمدى جۇمىس اتقارعان. كىتاپ جاقاڭنىڭ قايراتكەرلىك قىزمەتىن كەڭىرەك تانىپ, ونىڭ ومىرىنەن ۇلگى العىسى كەلەتىن بارلىق وقىرمانعا ۇسىنىلىپ وتىر. قالىڭ قازاقتىڭ ىستىق ىقىلاسىنا بولەنىپ, وتان تاريحىنداعى ەلەۋلى ەڭبەكتەردىڭ بىرىنە اينالارىنا ءشۇبا كەلتىرمەيمىز. مۇنى ۇلت رۋحانياتىنا قوسىلعان, ۇلت يگىلىگىنە قىزمەت ەتەتىن تاماشا تۋىندى دەۋگە بولادى. ويتكەنى اۆتوردىڭ ءوزى ايتقانداي, ۇلت پەن مىرجاقىپ – ەگىز ۇعىم!
جاندوس جۇسىپبەك,
جۋرناليست