جازۋشى قۋاندىق تۇمەنباي ءوزىنىڭ پروزالىق شىعارمالارىنا كوبىنە قازىرگى كۇننىڭ وقيعالارىن ارقاۋ ەتەدى. الدەقانداي ءبىر يدەيا ايتۋ ءۇشىن بولماعاندى بولدى قىلۋعا ادەتتەنبەگەن. قاي شىعارماسىن الىپ قاراساڭ دا, اركىمگە-اق جەتە تانىس وقيعالار جاندانا ءورىلىپ كوز الدىڭا كولبەپ كەلەدى. تىڭنان تاقىرىپ ىزدەپ تىراشتانۋ ونىڭ تابيعاتىنا جات. تاقىرىپ دەگەن, وقيعا دەگەن ءوزىن قورشاعان ورتادا جەتىپ ارتىلادى. ءبارى دە جازۋعا تۇرارلىق جايتتار. جازۋشىنىڭ ونى تەز تاني قوياتىن قالامگەرلىك كوزقاراسى ۇشقىر.
شىعارمالارىنا ارقاۋ بولعان وقيعالاردىڭ دەنى ءوزى تۋىپ-وسكەن, ءوزى وقىپ, ءبىلىم العان ورتادان ورىستەيدى. كەيىپكەرلەرى دە سولاي. الىستان اربالاپ, قيالدان قۇراستىرىپ جازاتىن جازۋشى ەمەس. ءوزى تۋىپ-وسكەن شيەلى اۋدانى, ىبىراي جاقاەۆ اۋىلى (1997 جىلعا دەيىن «قىزىل تۋ») مەن جوعارى ءبىلىم العان, كەيىنگى ءومىرى ءوتىپ كەلە جاتقان الماتى قالاسى – جازۋشى شىعارمالارىنداعى جاعرافيالىق مەكەندەر.
قاي تۋىندىسىنان دا جابىرلەنگەن ۇلتتىڭ مۇڭى اڭعارىلىپ تۇرادى. وقىرمانىن سول ارقىلى قايرايدى. وتانشىلدىققا, مەملەكەتشىلدىككە ۇندەيدى. دىتتەگەن ويلارى كەيىپكەر اۋزىمەن ايتىلادى.
وقىعان كىسى ونىڭ جازۋ مانەرىنىڭ دە وزىنە عانا ءتان ەكەنىن اڭعارماي قالمايدى. دەمەك بۇل دا ونىڭ وزىندىك ءبىر ەرەكشەلىگى. پروزانىڭ قالىپتاسىپ قالعان كلاسسيكالىق شارتتارىنا كەيدە باعىنا دا بەرمەيدى. ول ءوزىنىڭ سوقپاعىن سالۋعا ۇمتىلعانداي اسەر قالدىرادى. وسى جولدا قالامىن ەركىن سىلتەپ, ءتۇرلى مانەرگە دە سالىپ كورگەنى اڭعارىلادى.
كەيىپكەرلەرى دە قاراپايىم ادامدار. كەيدە ولار اڭقىلداپ وتىرىپ, قوعامنىڭ كەمشىلىگىن بەتىڭ بار, ءجۇزىڭ بار دەمەي, سىناپ تاستايدى. كەيبىر كەيىپكەرلەرىنەن جيىنتىق وبرازدى كورەسىڭ. قايسىبىر كەيىپكەرى ءوزىڭنىڭ ومىردە بار تانىسىڭ بولىپ شىعاتىنى قىزىق.
ماسەلەن, «كىتاپ قالاشىعىنداعى وقيعا» اڭگىمەسىندەگى جاپاردىڭ بەينەسىنەن قايىربەك اتتى ءوز سىنىپتاسىمدى كورگەندەي بولام. مۇنداعى باس كەيىپكەر جاپار تەحنيكۋم بىتىرسە دە ماماندىعىنا ساي جۇمىس تاپپاي, كوشە سىپىرۋشى بولىپ, جان باعىپ جۇرگەن جان. ايتسە دە وقىماعانى جوق. كىتاپقۇمار. سوندىقتان كوشەنى بىرگە سىپىراتىنداردىڭ وعان قويعان اتى – «وقىعان ازامات». وسى وقىعان ازاماتتىڭ اۋزىمەن قازاق, ورىس, شەتەل جازۋشىلارىنىڭ اتى-جوندەرى, شىعارمالارىنىڭ اتاۋلارى اتالادى. سول شىعارمالارداعى ۇمىتىلماس ۇتىمدى ساتتەردى جانىندا جۇرگەن ىستەس-جۇمىستاستارىنا اۋزى جابىلماي اڭگىمەلەۋدەن شارشامايدى. «كىتاپ قالاشىعى» اتتى كىتاپ دۇكەنىندەگى قىزمەتكەر قىزبەن تانىسىپ, عاشىق بوپ قالعاندا شال اقىننىڭ «كەۋدەڭ – انا, بوكسەڭ قىز, زايىبىم-اي!» دەگەن ولەڭ جولى ويىنا ساپ ەتە قالادى. ودان ءارى اقان سەرىنىڭ «سەنىڭ مىناۋ كەۋدەڭە, شىبىن قونسا دا قىزعانام» دەگەن ءسوزى ەسىنە تۇسەدى.
مارينا اتتى سول قىزعا:
...ايەل بولدىڭ امال جوق,
ەگەر دە ەركەك بولعاندا,
بولار ەڭ تۇتقا ءبىر جۇرتقا, – دەگەن قوبىلاندىنىڭ ءسوزىن ايتقىسى كەپ كەتەدى. بۇدان ونىڭ كوكەيىنە توقىپ وقيتىن قۇيماقۇلاق وقۋشى ەكەنىن تانيسىڭ. اقىر اياعى قالىڭ كىتاپ اراسىندا جۇرسە دە, ول قىزدىڭ كىتاپ بەتىن اشپايتىنىن بىلگەندە «بۇلار كەيىپكەرلەرمەن سىرلاسا المايدى» دەپ, وكپەلەپ قالادى. اڭگىمەنىڭ دە ايتارى وسى. كەيىپكەردىڭ كەيىپكەرگە ايتقانى, جازۋشىنىڭ كىتاپ وقۋدان قالا باستاعان قازاققا ەسكەرتكەنى دەپ ۇعامىز. وسى اڭگىمە وقۋشىنى كىتاپقۇمارلىققا قۇلشىندىرادى. جاپاردىڭ كوشە سىپىرۋشى بولسا دا, رۋحاني باي جىگىت ەكەنىن ويلاعاندا قولىنا كىتاپ المايتىنداردى شىن مۇسىركەيسىڭ.
كىتاپقا بايلانىستى تاعى ءبىر اڭگىمە – «الەم ادەبيەتىمەن قوشتاسۋ». بار بولعانى كىتاپتىڭ جەتى بەتىنە سىيىپ كەتكەن شاپ-شاعىن اڭگىمەنىڭ وقيعاسى شىمىر. ايتىلماق وي – جەبىرەي مەن قازاقتىڭ كىتاپقا دەگەن كوزقاراسىنىڭ قانداي ەكەندىگى.
اۋپارتكومنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى وماردىڭ ماماندىعى مال دارىگەرى بولعاندىقتان با, ايتەۋىر كوركەم ادەبيەتكە شورقاق. القالى جيىنداردا ادەبيەت تۋرالى ءسوز قوزعالسا, اۋدانداعى ءبىرىنشى كىسى بولسا دا ىشتەن تىنىپ, كوسەمدىگىن كورسەتە الماي, ءۇنسىز قالۋعا ءماجبۇر.
سودان ول نامىستانىپ, الماتىدا تۇراتىن اكادەميك تانىسىنىڭ مىسقىلىنان سوڭ «ۆسەميركا» – «بيبليوتەكا ۆسەميرنوي ليتەراتۋرى» سەرياسىمەن شىققان 200 توم كىتاپتى ءبىر جەبىرەيدەن مىڭ سومعا ساتىپ الادى. جەبىرەيدىڭ ايەلى ەكەۋى «ۆسەميركامەن» جىلاپ قوشتاساتىن تۇسى شىنايى سۋرەتتەلگەن.
ال بارلىعىن قوسقاندا 163 كيلو تارتاتىن 200 تومدى پويىزعا سالىپ, ۇيىنە تاسىپ العان ومار قايتەدى؟ 200 كىتاپتىڭ بەتىن دە اشپايدى. ونىمەن قويماي, جالعىز ۇلىنىڭ جەلتوقسان كوتەرىلىسىنە قاتىسىپ, جەتى جىلعا سوتتالىپ كەتكەنىن, سول ءۇشىن قىزمەتىنەن ايىرىلعانىن وسى 200 توم كىتاپتان كورەدى. «ەۆرەيلەر بار بالە-جالاسىن بىزگە تاستاپ كەتتى-اۋ», دەگەن ويدان ارىلا المايدى. ءسويتىپ, ونى ساتىپ, قۇتىلعانشا اسىعادى.
ەركەك پەن ايەلدىڭ جۇپ قۇرىپ, بىرگە ءومىر ءسۇرۋى تىرشىلىكتىڭ ءمانى. ونىڭ كىلتى ادامدى ادامنىڭ قۇلاي ءسۇيۋ سەزىمىندە. قالامگەر قۋاندىق تۇمەنبايدىڭ ماحاببات تاقىرىبىنا جازعان اڭگىمەلەرى دە بارشىلىق. سولاردىڭ ىشىندە ءساتتى شىققانى – «ەركەكتى اڭساۋ». «ەركەكتى اڭساۋ» قۇرعاق بايانداۋدان ادا, كوز الدىڭا ناقتى كورىنىستى اكەلەتىن ارتىق-كەمى جوق جۇپ-جۇمىر اڭگىمە. ناقتى كورىنىس الدەكىمدى كۇتىپ جۇرگەن ەكى ايەل. ەكەۋى دە ەلۋدىڭ و جاق, بۇ جاعىندا. ەكەۋى دە جيىرما جىلداي بۇرىن قۋاتتى ءبىر ەركەكتىڭ ىستىق قۇشاعىنا تۇنشىعىپ, ءتاتتى ءلاززاتىن تاتىپ كورگەن. وندا دا جالعىز مارتە. سول سەزىمدى ۇمىتا المايدى. ءار كۇن سايىن تالماپ قويىپ, الگى ەركەكتى تىم بولماسا سىرتىنان ءبىر كورۋگە ءزارۋ. كەڭسەسىن اڭدىپ جۇرگەنى سودان. ءبىر-بىرىمەن ءسويتىپ ءجۇرىپ تانىسادى. بىرەۋىنىڭ بىلمەستىكپەن سىرىن اشىپ قوياتىنى, ەكىنشىسىنىڭ سودان ءىشى ءورت بولىپ, قىزعاناتىنى اسەرلى. ءبىرىنىڭ اقساقتىعى مەن ەكىنشىسىنىڭ شولاقتىعى ماحاببات سەزىمىنىڭ تىلسىم سىرىنا تارتا تۇسەدى.
بۇل ەكەۋىنىڭ كىم ەكەنى, كىمدى كۇتىپ جۇرگەنى ەكەۋىنىڭ ءوزارا ديالوگى ارقىلى جاقسى اشىلادى. ءسوز ساپتاستارىنان مىنەزدەرى دارالانادى. ءوزارا اڭگىمەلەرى يلانىمدى, ودان ەكى ايەلدىڭ شىنايى سەزىمدەرىن دە, ىستىق قۇمارلىقتارىن دا, ۇزىلمەس ۇمىتتەرىن دە, قوڭىرتوبەل قاناعاتتارىن دا, اقىر اياعىندا ايەلدىك توزىمدىلىگى مەن تايعاناق تاعدىرلارىن دا اڭعارامىز. قىزدىڭ جولى جىڭىشكە. ونىڭ ۇستىنە قۇداي قىلعان كەمتارلىق باقىتقا بارار جولىن تۇيىقتاپ تاستاعان. شاعىن اڭگىمەنىڭ كوتەرگەن جۇگى سالماقتى.
ماحاببات دەگەن عاجايىپ سەزىم ادامدى ءومىر سۇرۋگە قۇلشىندىرىپ, كەيىن كەتكەن قادامىن العا سۇيرەلەپ, الدەقاشان ۇزىلگەن ءۇمىتىن قايتا-قايتا جالعاي بەرەدى. الايدا وسى ءۇمىتىنىڭ ءوزى كوزسىز ەكەنىن ەكى ايەل دە مويىنداعىسى جوق. جيىرما جىلداي بۇرىن كەزدەسكەن ەركەك قازىر بۇلاردى ءتىپتى تانىمايتىن دا. ەسىمدەرى دە ەسىندە قالماعانى انىق. ءيا ەكى ايەل و جاعىن جاقسى بىلەدى. بىلە تۇرا وزدەرىن وزدەرى الداۋسىراتىپ باعادى. وكسىگەن ءومىرىن وسىلاي ءبىر جۇباتىپ اۋرە.
وسى ايەلدەردىڭ سەزىمىنە ۇقساس سەزىمدى مەن ءبىر قىزدان بايقاعانىم بار. ينستيتۋتتا بىرگە وقىعان ون توعىز-جيىرمالارداعى جاس قىز ەدى. سول قىز قىرىق جاستاعى ۇستازىمىزعا سىرتىنان عاشىق بوپ قالسا بولار ما. قايدان ءبىلىپ العانىن قايدام, كۇن سايىن وقىتۋشى اعاي تۇراتىن بەس قاباتتى ۇلكەن ءۇي جاققا بارىپ, سول ماڭايدى تورۋىلداپ قايتاتىن ادەت تاۋىپتى.
دەمەك جازۋشىنىڭ مىنا ايەلدەرىنىڭ دە ارەكەتى شىندىققا ساي. ومىردە قيلى-قيلى ادامدار كەزدەسەدى. وسىناۋ قيلى-قيلى ادامداردى جازۋشىنىڭ وزگە اڭگىمەلەرىنەن دە ۇشىراتامىز. «قىرىقتاعى قىز», «الاڭداعى ايقاي», «جاپون قۇدانىڭ قالاۋى», «حيباكسۋيا», «جۇمىرتقا جارعان كەلىنشەك», «ايەل», «بىتەۋ دۇنيە», ء«بىر ەلدە», ء«ومىر», «فيلوسوفيا», «ادام», «قوبىزدىڭ مۇڭى», «الماتىدا بولعان اڭىز», «مۇراجايداعى مۇڭ», «دويبى ويناعان ەكى ايەل», «ادامنىڭ تۋى», «اتۋعا بۇيىرىلعان ادام», «ساياباقتاعى كلاسسيكالىق اۋەن», «قىرمانداعى قارا تورعاي», ت.ب. شىعارمالارىندا مىنەزى الۋان-الۋان كىسىلەردى كورەمىز.
جازۋشى قازاقتىڭ ەجەلگى دۇنيەتانىمدىق تۇسىنىكتەردىڭ ەل-جۇرتتىڭ ساناسىنان وشىرىلمەي, جادىندا قالىپ قويعانىن كەيىپكەر سوزىمەن تاعى ءبىر ەسكە سالىپ, جاڭعىرتا كەتۋدى ۇمىتپايدى. ماسەلەن, ء«تورت امال تىرشىلىك» حيكاياتىندا «..ارقاسى ۇستاعان باقسىداي» دەگەن سويلەم بار. ءيا, راسىندا باقسىنىڭ ارقاسى ۇستايدى. ماسەلەنىڭ مانىسىنە بويلاماعاندار «جىنى ۇستاعان باقسىداي» دەر ەدى. «جىن» اراب ءسوزى, تۇركى دۇنيەسىنە يسلاممەن بىرگە كەيىن كەلگەن ۇعىم. باقسى (دۇرىسى – باقشى) يسلامنان الدەقايدا بۇرىن بولعان, عۇلاما عالىم الكەي مارعۇلاننىڭ سوزىمەن ايتساق, ءتاڭىرىنىڭ ەلشىسى.
وسى حيكاياتىندا ساتتار اتتى قارت كىسى: «كۇن بەيسەنبى. ارۋاقتار كەلەتىن كۇن!» دەيدى. «ىشكەن-جەگەنىمىزدىڭ ءبارى ارۋاققا تيە بەرسىن», دەپتى تاعى «وق» اتتى حيكاياتىندا. جازۋشىنىڭ مەڭزەگەنى ەجەلگى بابالارىمىزدىڭ دۇنيەتانىمى. تۇپكى ءمانىن جادىنان شىعارىپ السا دا, تۇيسىگىندە قالعان وسى ءسوز ءار قازاقتىڭ جۇرەگىنە جاقىن. بەيسەنبى كۇنى مايدىڭ ءيىسىن شىعارىپ, ارۋاقتارعا ارناپ جەتى كۇلشە پىسىرەدى. ىستىق مايعا قۋىرىلعان جەتى كۇلشە ىلە جەتى ۇيگە تاراتىلادى. كۇلشەنى العان كىسى: ء«تاڭىرى تىلەۋىڭدى بەرسىن!» دەپ, تىلەك ايتادى.
جانى كوك تورىنە سامعاپ كەتكەن جاقىنى بولسا, قىرىق كۇندىگىنە دەيىن ءار بەيسەنبى سايىن ەسكە الىپ, بەيشەنبىلىك جاسايدى. ونى «بەيسەنبىلىك» دەمەي, الدەبىر تۇيسىكپەن «بەيشەنبىلىك» دەيدى. ەجەلگى بابالارىمىز «كىسى» ەمەس, «كىشى», «بەس» ەمەس, «بەش» دەگەن. بەيشەنبىلىك تە سودان قالعان سىلەم. وتەشاعى تىم ارىدە. كەيبىر تۇركى جۇرتىندا ءالى كۇنگە دەيىن – بەيشەمبى. نەگىزى بۇل كۇننىڭ ودان دا بايىرعى اتاۋى – ء«تاڭىرى كۇنى». بۇل اتاۋدى كەيىن ورنىققان بەيشەمبى ءسوزى ىعىستىرعان. قازاقتىڭ ەجەلگى تۇسىنىگى سولاي. قازاق ەجەلگى بابالارىنىڭ وسى تۇسىنىگىن ۇمىتپاي قۇرمەتتەيدى, قادىرلەيدى جانە بۇلجىتپاي ورىندايدى. ەجەلگى تۇركى جۇرتى قازىرگى ءبىز سياقتى اپتانىڭ بەسىنشى كۇنىن ەمەس, وسىلايشا اپتانىڭ ءتورتىنشى كۇنىن قاستەر تۇتقان. ءتورتىنشى كۇن اپتانىڭ كىندىگى, الدى-ارتى تەڭ. تەپە-تەڭدىك – ءتاڭىرىنىڭ ءتارتىبى. «تيە بەرسىن» جورالعىسىنىڭ وتەشاعى (تاريحى) جىل ساناۋىمىزدان بۇرىنعى داۋىرلەردە جاتىر. بۇنىڭ ءبارى دۇنيە تۋرالى ەجەلگى بابالار تۇسىنىگىنىڭ قۇرمەتى ءۇشىن جاسالادى.
«فيلوسوفيا» اڭگىمەسىندە: «..توپىراقتان تۇمار ءىلدى» دەگەن سويلەم بار. توپىراق دەگەنىمىز اتا-بابالار ارۋاعى ىسپەتتى. ءبىز – تىرىلەر قايتىس بولعان جاقىنىمىزعا ءبىر ۋىس توپىراق سالۋدى مىندەت سانايمىز. بۇل قايتقان كىسىنى اتا-بابالار ارۋاعىمەن تابىستىرۋ جورالعىسى. جەردى (توپىراقتى) قادىرلەۋ, جەردى ساتپاۋ وسىدان كەپ شىعادى. ەجەلگى بابالارىمىز جورىققا اتتانعاندا موينىنداعى تۇمارىنا تۋعان جەردىڭ ءبىر شوكىم توپىراعىن ءتۇيىپ الاتىن بولعان. مەرت بوپ, جات جەردە قالعان جاعدايدا بابالار ارۋاعىمەن تابىسۋ ءۇشىن. كەيىن عوي تۇماردىڭ ىشىنە جازۋ جازىلعان قاعاز سالىپ قوياتىن جات ادەتتىڭ جابىسقانى.
الماتىدا تۇراتىن قازاقتىڭ كوپشىلىگى-اق اۋىلدان كەلگەندەر. ولاردىڭ ىشىندە ءبىز دە بارمىز. كەي-كەيدە بالالىق شاعىمىز وتكەن قيانداعى اۋىلىمىزدى ساعىنامىز. اڭسايمىز. رەتى كەلسە سوندا تارتىپ كەتكىمىز كەلەدى. جازۋشى دا سولاي. ول سومداعان كەيىپكەرلەرىنىڭ بىرقاتارى اۋىلدان قالاعا قونىس اۋدارعاندار. ء«تورت امال تىرشىلىك» حيكاياتىنداعى ساتتار, «ۇپەلەك» اڭگىمەسىندەگى وقاپ وسى توپتىڭ ادامدارى. ال ەندى بۇلاردىڭ تۋعان توپىراققا دەگەن ساعىنىشتارى سۇمدىق. الماتىعا ءبىرجولا كوشىپ كەلگەن سوڭ ءۇش اي وتكەندە اۋىلىنا بارعان ساتتار مەن ورىس قاتىن العالى تۋعان جەرگە تابانى تيمەگەن, تەك ايەلى ءولىپ, ءوزى جەتپىستىڭ جالىنا جارماسقاندا عانا ەلگە جەتكەن وقاپتىڭ تۋعان جەردىڭ ءاربىر بۇتاسى مەن ءاربىر تاسىنا ەسى كەتىپ, ەلجىرەي قاراۋىن شەبەر سۋرەتتەگەن. ءبارى دە ءوز باسىنان وتكەن جاعداي عوي.
وسى تاقىرىپتى تولعاعان اڭگىمەلەرىندە قالالىق بولعان اۋىل ادامىنىڭ پسيحولوگيالىق حال-احۋالىنا ءمان بەرەدى. اۋىل مەن قالانى تەڭەستىرۋ دەگەن بۇرىنعى يدەيانىڭ بوس ءسوز ەكەنىن وقۋشى ساناسىنا وقيعالار ارقىلى جەتكىزۋى يلانىمدى. حيكاياتتىڭ ءتۇيىنىن اتاۋى ايتىپ تۇر. ءتاڭىرى ادامنان ادامدى ايىرادى, ادامدى ادامعا قوسادى. ادامدى ادامنان بولەدى, ادامدى اداممەن كوبەيتەدى. وسى ءتورت امالدىڭ ماڭگىلىك قايتالانىپ كەلىپ وتىرۋىن ءجۇرىم ء(ومىر) دەيمىز. «قوسۋ, الۋ, ءبولۋ, كوبەيتۋسىز ءومىر جوق». ء«تورت امالىمىز تۇگەل بولسا كوشتەن قالمايمىز», دەيدى ء«تورت امال تىرشىلىك» حيكاياتىنداعى ماتەماتيك عالىم جاپال.
جوتالى جەتپىس جاسقا تولعان جازۋشى قۋاندىق تۇمەنبايدىڭ جيىرما شاقتى توم بولاتىن شىعارمالار جيناعىن وقۋ بارىسىندا وسىناۋ ءومىردىڭ ءدۇرس-ءدۇرس ەتكەن جۇرەك سوعىسىن سەزىنىپ وتىراسىڭ.
نۇرلىبەك سامات ۇلى,
«تاڭ-شولپان» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى, جازۋشى