ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى شاعيلا قۇسانوۆا... ول كىسىنىڭ ءومىربايانى تۋرالى اقپاراتتاردى اقتارعان ساتتەن-اق كەيىپكەرىممەن تەزىرەك جۇزدەسۋگە اسىقتىم. تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, جاسى توقساننان اسقان اجەيدىڭ قولىن الىپ قايتۋدىڭ ءوزى عانيبەت قوي! الايدا, قاندى مايدان جىلدارىندا وت كەشكەن قازاقتىڭ قايسار قىزىمەن قاۋىشۋدىڭ ءساتى بىردەن تۇسە قويمادى. قىزى قارلىعاش اپايدى دا ابدەن مازالاعاندايمىن. تەلەفون ءنومىرىن كۇندە تەرەمىن. ءسويتىپ, جەڭىس كۇنى جاقىنداعاندا عانا شاعيلا اپاي الماتىدان استاناعا اتباسىن بۇردى.
سىرتقى ەسىكتىڭ قوڭىراۋىن باسقاننان سوڭ عانا ساعاتىما كوزىم ءتۇستى. تىم ەرتە, شاقىرعان ۋاقىتتان تۋرا جارتى ساعات بۇرىن بارعانىمدى ەندى بايقادىم. استاناعا كەلگەلى تەلەۆيدەنيە جۋرناليستەرى دە شاعيلا اپايدى بىرىنەن سوڭ ءبىرى ەفيرگە شاقىرىپ, بوساماي جاتقاندارىن قىزى قارلىعاش اپاي الدىندا ايتقان بولاتىن. قالاي دەگەنمەن, قارت كىسى عوي, دەمالۋعا دا مۇمكىندىك بەرمەي, شارشاتىپ الامىز با؟! «قاپ, ۇيات بولدى-اۋ, دالادا جۇرە تۇرۋىم كەرەك پە ەدى» دەگەنىمشە بولعان جوق, ارعى جاعىنان قوناقجاي جاس كەلىنشەك ەسىك اشتى. اپايدىڭ ۇيدە ەكەنىن ايتىپ, تورگى بولمەگە شاقىردى. سۋرەتتەن بولماسا, بۇرىن-سوڭدى شاعيلا اپايدى كورگەن ەمەس ەدىم. ايتەۋىر جاسى 93-كە اياق باسقان قاريانىڭ قانداي بولاتىنىن بولجاپ, ءۇيدى كوزىممەن شولىپ شاعيلا اپايدى ىزدەدىم. مىنە, قىزىق, اپاي ۇستەل ۇستىندەگى ازىق-ت ۇلىكتەردى جيىستىرىپ جاتىر ەكەن. قيمىلى شيراق. ءار نارسەنى جەكە-جەكە الىپ, سىرتىنداعى جازۋلارىنا دەيىن وقىپ قويادى. ءبىزدىڭ ءوزىمىز كوزاينەكسىز سىقسيىپ كورە المايتىن جازۋلاردى سۋدىرلاتىپ وقىعانىمەن قويماي, ونىڭ ءاربىرىنىڭ قانداي پايداسى بار, قاجەت-قاجەت ەمەستىگىنە دەيىن سۇرىپتاپ سالىپ, لەزدە ۇستەل ءۇستىن قالىپقا كەلتىردى. ىشتەي: «شاعيلا اپاي وسى كىسى مە ەكەن ءوزى؟», دەگەن كۇدىگىم دە بوعانى راس. شىنى كەرەك, توقساندى ارتقا تاستاپ, جۇزگە اياق باسقان كىسىنى باسقاشا ەلەستەتكەن ەدىم. بىراق, مەن ويلاعانداي ەمەس, قازاقتىڭ باتىر قىزى قارتتىعىندا دا قايراتتىلىعىنان قايتپاپتى. سامايىن اق شالىپ, بەتىن قارياعا ءتان ادەمى ءاجىم ارلەگەن كىسىنىڭ جانارىندا باتىرعا ءتان وت ۇشقىنى ءالى دە سونبەگەن. ءتىپتى, سويلەگەندە دە داۋىس ىرعاعى اسكەري ادامنىڭ ايبىندى, بۇيرىقتى ۇنىندەي ەستىلدى.
اتا-اناسىنان ەرتە ايىرىلعان شاعيلا اپاي جەتىمدىك پەن جالعىزدىقتىڭ اششى ءدامىن ەرتە تاتقان ەكەن. ول بالالار ءۇيى مەن ينتەرناتتا تاربيەلەنىپتى. «ە, مەنىڭ ءومىرىم ەرتەگى سياقتى. ءبىر ادامنىڭ باسىنا جەتىپ-ارتىلاتىن ءتۇرلى قيىندىقتى دا, قىزىقتى دا كوردىك قوي. قانشا رەت ءولىپ-ءتىرىلدىم. بىراق, ادامنىڭ جانى ءسىرى ەكەن. «قىرىق جىل قىرعىن بولسا دا اجالدى ولەدى», دەگەن وسى شىعار. بەس جاسىمدا انامنان ايىرىلىپ, اشتان ولۋگە شاق قالىپ, شالا-جانسار جاتقانىمدا دا ادامدار تاۋىپ الىپ, مەنى قاتارعا قوسىپتى. ءتورت جىل بويعى سوعىستا دا جەڭىل-جەلپى جاراقات العانىم بولماسا, ساپ-ساۋ ەلگە ورالدىم. ايتا بەرسەك, ءومىر دەگەن ءوزى ۇلكەن وزەن, اعىسى قايدا بارىپ سوعارىن بىلمەيسىڭ. مەنىڭ ءومىرىم تۇگەل قيىندىققا تولى بولدى دەمەيمىن. بالا كۇنگى بەينەتىمنىڭ زەينەتىن كوردىم. مۇمكىن جاراتۋشى اللا اياۋشىلىق تانىتىپ, مەنى ءوزى قولدادى ما, كىم بىلگەن؟! قانشا قيىندىق كورسەم, ومىردە سونشا جاقسىلىق كوردىم», دەيدى قاريا ومىرىنە تاۋبەسىن ايتىپ.
ءيا, تابيعاتىنان قايسار, جاراتىلىسىنان تاباندى جان تاعدىردىڭ سالعان تاۋقىمەتىنە مويىنسۇنبادى. ورتا مەكتەپتى بىتىرگەن سوڭ, الماتى قالاسىنداعى س.م.كيروۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تاريح جانە فيلولوگيا فاكۋلتەتىنە وقۋعا ءتۇسىپتى. بۇل شاعيلا اپاي ءۇشىن عىلىمنىڭ داڭعىل جولىنداعى العاشقى باسپالداق ەدى. الايدا, ول ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ءبىرىنشى كۋرسىن بىتىرگەن 1941 جىلى ماۋسىم ايىندا تۇتقيىلدان سوعىس ءورتى بۇرق ەتە قالادى. ۇلى وتان سوعىسى باستالعان كەزدە ەلىمىزدەن ەر-ازاماتتارمەن قاتار قازاق قىزدارى دا ءوز ەرىكتەرىمەن مايدانعا اتتاندى. سولاردىڭ قاتارىندا شاعيلا اپاي دا بولدى. ارينە, قايسارلىق پەن قايراتتىلىققا ءومىردىڭ ءوزى تاربيەلەگەن شاعيلا اكىمبايقىزىنىڭ سول ءبىر ەل باسىنا كۇن تۋعان قيىن-قىستاۋ زاماندا باسىن ولىمگە تىگىپ, وتاندى جاۋدان قورعاۋعا اتتانۋى ۇلكەن ەرلىكتىڭ بەلگىسى ەمەي نەمەنە؟!
ول 1941 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا تاشكەنتتە قىسقا مەرزىمدى بايلانىسشىلار كۋرسىنان وتكەننەن كەيىن, جەلتوقسان ايىندا قىرىم مايدانىنداعى كەرچ قالاسىن ازات ەتۋگە قاتىسقان دەسانتتىق اسكەر قۇرامىندا بولىپتى. 1942 جىلدىڭ مامىر ايىندا 14-اتقىشتار ديۆيزياسى قۇرامىندا دون مايدانىنداعى, ستەپنوي جانە ستالينگراد مايداندارىنداعى قاندى شايقاستارعا قاتىسقان. ستالينگراد تۇبىندەگى جەڭىستەن سوڭ, 14-اتقىشتار ديۆيزياسى وڭتۇستىك-باتىس, ءى جانە ءىى ۋكراين مايداندارى قۇرامىنا ەنگىزىلدى. سوندا ءجۇرىپ شاعيلا اكىمبايقىزى رۋمىنيا, پولشا, چەحوسلوۆاكيانى ازات ەتۋگە باعىتتالعان باتىل شايقاستاردا دا ەرلىكتىڭ تاماشا ۇلگىلەرىن تانىتتى. وسىلايشا قايسار مىنەز يەسى «جاۋىنگەرلىك ەڭبەگى ءۇشىن», «ستالينگرادتى قورعاعانى ءۇشىن» جانە تاعى باسقا دا ناگرادالارمەن ماراپاتتالعان.
شاعيلا اپاي سوعىستان كەيىن وقۋىن قايتادان جالعاستىرىپتى. كەيىننەن ۇلكەن عىلىم جولىنا ءتۇسىپ, كانديداتتىق, دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعاپ, ۇزاق جىلدار بويى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە ەڭبەك ەتكەن. بىرقاتار مونوگرافيا مەن 150-دەن استام عىلىمي ەڭبەكتەردىڭ اۆتورى. ول – بىرنەشە عىلىم دوكتورى مەن كانديداتتارىن دايارلاعان تانىمال عالىم, ۇلاعاتتى ۇستاز. 1981 جىلى پەداگوگيكالىق سالاداعى ۇزدىك ەڭبەگى ءۇشىن ەڭبەك قىزىل تۋ وردەنىمەن ماراپاتتالدى. ال 1995 جىلى «قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەگەرى اتاندى.
شاعيلا اپايدىڭ جۇبايى اسىلعازى بەكباي ۇلى كەزىندە مادەنيەت سالاسىندا بىرقاتار لاۋازىمدى قىزمەتتەر اتقارعان قايراتكەر. ول دا ۇلى وتان سوعىسى ارداگەرى بولاتىن. وكىنىشكە قاراي, اسىلعازى بەكباي ۇلى وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن ومىردەن وزدى.
«ول كىسى دە ۇزاق جاساعان ەكەن عوي», دەدىم ىشتەگى ويىمدى جاسىرا الماي. شاعيلا اپاي تەرەڭ ءبىر كۇرسىنىپ: «جوق, ول ودان دا ۇزاق جاساۋى كەرەك ەدى. قايدان بىلەيىك, مۇمكىن ءدام-تۇزىنىڭ جەتكەن جەرى سول بولعان شىعار», دەدى.
اڭگىمە اۋانىن وزگەرتپەككە ۇمتىلىپ, سوعىس تاقىرىبىنا قاراي قايتا ويىستىم. «سۇراپىل سوعىس كەزدەرى كەشەگى كۇنگىدەي كوز الدىمدا, ەشقاشان ۇمىتىلمايدى», دەيدى شاعيلا اكىمبايقىزى. ارداگەر انا ەندى ەشقاشان سوعىس بولماسا ەكەن دەپ تىلەيدى. «قازاق دەگەن ءسوز ەركىن ەلدىڭ ەرىكتى ازاماتى» دەگەندى بىلدىرەدى. وسى ەركىن ەلىمىزدىڭ تىنىشتىعىن ەشكىم ەشقاشان بۇزباسا ەكەن. بەرەكە-بىرلىگىمىز تاسىپ, ءاربىر ۇيدە شاتتىق بولسىن», دەيدى قازاقتىڭ باتىر قىزى. «ايتقانىڭىز كەلسىن» ايتىپ, ءبىز دە شاعيلا اپايمەن قوشتاستىق. كەتەردە قولىن قىسىپ تۇرىپ: «ءالى دە ۇزاق جاساي بەرىڭىز», دەدىم. ەسىكتەن شىققانىمشا كوزىمەن ۇزاتىپ سالعان قاريانىڭ قاسقايعان قايسارلىعى, باتىرعا ءتان قايراتتىلىعى ءالى دە ءون بويىنان ەسىپ تۇرعانداي.
سۋرەتتە: ش.قۇسانوۆا. 1945 جىل.
دينارا بىتىكوۆا, «ەگەمەن قازاقستان».