ءسوز باسى: «كەشە ەكى ساعات بويىنا جارىق ءسونىپ قالدى. ينتەرنەت ءوشىپ, ابدەن ابىگەرلەندىك. سودان ۇيدەگى ادامدارمەن سويلەسىپ, اڭگىمەلەسۋگە تۋرا كەلدى. سويتسەم وزدەرى جاپ-جاقسى كىسىلەر ەكەن». بۇل – بۇگىنگىنىڭ قالجىڭى. زامانعا وراي شىققان. ءازىل بولسا دا, استارىندا اۋىر ءزىل جاتىر.
وسىدان ءبىر مۇشەل ۋاقىت بۇرىن عانا كوشەدە بەلىنە «كىرپىش تەلەفوندى» بايلاپ الىپ, الشاڭ باسىپ اعالار كەتىپ بارا جاتاتىن. ونىسىن جۇرت كورسىن دەگەندەي پەنجاعىن ءبىر جاعىنا قاراي ىسىرىپ, الگىنى جارقىراتىپ جۇرەتىن. ءارى-بەرى وتكەن ادامدار تەلەفونعا تامسانىپ, موينىن ءبىر بۇرماي وتپەيتىن. ۇيالى بايلانىس ومىرىمىزگە ەندى ەنىپ, اركىمنىڭ قولى جەتپەي اجەپتاۋىر قۇندىلىققا اينالۋى قۇبىلىس ەدى. ال قازىر ابايسىزدا قۇلاپ كەتسە بالانىڭ باسىن جاراتىن «كىرپىش تەلەفوندى» ەشكىم ۇستامايدى. اگاراكي, ۇستاي قالساڭىز, مازاققا اينالارىڭىز كادىك. تىم قۇرىعاندا «كۇنى كەشە وسىنداي تەلەفونعا قىزىعا قارايتىن ەدىك قوي» دەگەن جىلى جىميىس تۋدىراسىز.
قاراپ وتىرساڭىز, تەلەفون دامۋىنىڭ دا وزىندىك ەۆوليۋتسياسى بار. الدىمەن جاڭا ايتقان «كىرپىشتەرگە» قول جەتپەدى. ونان سوڭ, مۇنىڭىز كىشىرەيە باستادى. كەيىننەن پوليفونيا دەگەن فۋنكتسياسى بارلار پايدا بولدى. ونىڭىز كادىمگى اۋەنگە ۇقساس مۋزىكا شىعاراتىن-تۇعىن. جۇرت زىڭىلداعان, سىبىرلاعان, ىسقىرعان داۋىستاردان زاپى بولىپ جۇرسە كەرەك. جاپپاي وسىعان ۇمتىلدى. بۇدان كەيىن ءان ورىندالاتىن, ىشىندە ويىندارى بار, ءارتۇرلى ەرمەك قۇرالدارىمەن جابدىقتالعان تەلەفونداردى الا باستادىق. ينتەرنەتكە كىرىپ, ۋاقىت وتكىزۋگە مۇمكىندىك تۋدى. اقىر اياعى سەنسورلى ەكرانى بار تەلەفوندارعا كەلىپ تابان تىرەپ تۇرمىز عوي. بۇلاردىڭ كومپيۋتەردەن كەمدىگى جوق. قاجەتىڭدى زاماتىندا تاۋىپ بەرەدى. سۋرەت, ۆيدەو قابىلداپ, جىبەرە الاسىز. الەۋمەتتىك جەلىلەر كوز الدىڭىزدا. ويىنعا قۇمار بولساڭىز, ونى دا وتەيدى. ايتەۋىر وسى كۇنى موينى سالبىراپ, كوزدەرى شۇقشيىپ, تەلەفونىنىڭ بەتىن سيپاپ وتىرعان ءبىر ادام. شىندىعىندا, بالامىزدىڭ باسىنان بۇلاي سيپامايمىز. بار ىنتامىز بەن ىقىلاسىمىز وسى تەلەفونداردىڭ بەتىندە سياقتى.
جۇرت نەگە تەلەفونعا شۇقشيادى؟ ءبىر داستارقان باسىندا بۇرىنعىداي ەمەن-جارقىن, الاڭسىز وتىرىپ اڭگىمە ايتپاۋى نەلىكتەن؟ اركىمنىڭ ءوز قالتافونىمەن قامسىز وتىرعانى قالاي؟ توقسانعا كەلگەن اپام ايتپاقشى: «سو بالەڭنىڭ ىشىندە نە بار؟». ارينە, تەلەفون ەڭ الدىمەن بايلانىس قۇرالى. ونىڭ دا ءتۇر-ءتۇرى بار قازىر. سوسىن ءان تىڭدايدى. كينو كورەدى. قىزىققا تولى ۆيدەولاردى تاماشالايدى. حات جازادى. حابارلاما الادى. سۋرەتكە تۇسەدى. سايتتارعا كىرىپ, سوڭعى جاڭالىقتارمەن تانىسادى. وزىنە كەرەكتى اقپاراتتاردى ىزدەيدى. قىسقاسى, بۇگىنگىنىڭ تەلەفونى امبەباپ. ال شۇقشيىپ وتىرعانداردىڭ باسىم بولىگى الەۋمەتتىك جەلىنىڭ قولدانۋشىلارى. قايدا بارعانى, كىممەن كەزدەسكەنى, قانداي ماقالا وقىعانى بىلاي تۇرسىن, نە تاماق جەگەنىنە دەيىن الەۋمەتتىك جەلىگە جارقىراتىپ سالىپ جاتادى. قىسقاسى, سوڭعى بىرەر جىلدىڭ مۇعدارىندا ادامدار تۇراقتى تۇردە جەلىلەرگە جەلىمدەندى. تاپ ءبىر جەلىگە بايلانعان ق ۇلىنداي. سونىڭ اسەرىنەن تەلەفونعا قاراپ ك ۇلىپ نە قايعىرىپ وتىرعان ادامعا تاڭعالمايتىن بولدىق. ءبىزدىڭ بۇل ارەكەتىمىز ۇلكەندەرگە اسا تۇسىنىكتى ەمەس. سوندىقتان ولاردىڭ جاستاردى «جىن قاقتى» دەپ ويلاۋى بەك مۇمكىن.
«الەۋمەتتىك جەلىلەر الەۋمەتتىڭ اڭگىمەسىن وزگەرتتى» دەپ اتتان سالاتىن جاعدايدا ەمەسپىز. «م – اگەنتتەن» باستالعان بۇل قۇبىلىس «فەيسبۋك», «تۆيتتەر», «ينستاگرام», «ۆكونتاكتە» سەكىلدىلەرگە جالعاسىپ, ءومىرىمىزدىڭ ءبىر بولشەگىنە اينالىپ كەتتى. جانە ونى قوعامعا زيان نە پايدالى دەپ, ەكىگە ءبولىپ قاراۋدىڭ ءوزى ارتىق. ويتكەنى, ءبىز ءبارىبىر جەلىلەردى جاپپاي جابا المايمىز. ولاي ەتسەك, ونداعى ادامداردىڭ قارسىلىعىن تۋدىرعاننان باسقا پايدا تاپپايمىز. ەندى نە ىستەمەك كەرەك؟ ەندەشە, ادامداردىڭ الەۋمەتتىك جەلىلەردى ساۋاتتى قولدانۋىنا جول كورسەتۋدەن باسقا امال كەم.
جەلىدە جۇرت نەگە وتىرادى؟
جۇرت الەۋمەتتىك جەلىلەردە نە ءۇشىن وتىرادى؟ وعان قانداي قاجەتتىلىك يا بولماسا مۇقتاجدىق بار. وسى سۇراقتى بەلگىلى بلوگەر ارشات ورازعا قويدىق. ول بىلاي دەدى:
– جالپى, ادامداردىڭ الەۋمەتتىك جەلىنى قولدانۋ ماقساتتارىن ۇشكە ءبولىپ قاراۋعا بولادى. ءبىرىنشى, بايلانىس. ولار ماركەتينگتىك, ساراپتامالىق, زەرتتەۋلىك نەمەسە جاي عانا دوس-تانىستارمەن حات-حابار الماسۋ ءۇشىن قولدانادى. ءوزى الەۋمەتتىك جەلىنىڭ باستى فۋنكتسيالارىنىڭ ءبىرى دە وسى. ەكىنشى, اقپارات. اقپاراتتى الۋ, ءبولىسۋ, تاراتۋ, جارناما جاساۋ, قۇلاقتاندىرۋ, حابارلاندىرۋ, قوعامدىق پىكىر قالىپتاستىرۋ, پىكىرتالاس جۇرگىزۋ تۇرعىسىن كوزدەيتىندەر بار. الەۋمەتتىك جەلىنى قولدانۋشىلار سانى كوبەيگەن سايىن مۇنىڭ دا ماڭىزى ارتىپ كەلە جاتىر. ويتكەنى, جەلىلەر ءتۇرلى ماقساتتاعى اقپاراتتاردى قوعامعا تەز جەتكىزۋدىڭ ءتيىمدى جولى. بۇعان پايدالى دا, ارانداتۋ ماقساتىنداعى اقپارات تا كىرەدى. باستى باقىلاۋعا الىنۋى ءتيىس تۇسى وسى. ياعني, قاداعالانباسا الەۋمەتتىك جەلىلەر ءتۇرلى ماقساتتاردا ۇلكەن قارۋ بولعالى تۇر, بولىپ جاتىر دا. ءۇشىنشى, پسيحولوگيا. بۇل ادامنىڭ ىشكى قاجەتتىلىگىن, ياعني ەگونى قاناعاتتاندىرۋدىڭ ەڭ قولايلى ءادىسى. قوعامدا ءوز ورنىن تابا الماي, ويلارىن اشىق جەتكىزۋگە شاماسى جەتپەي, تۇيىق كۇيىندە قالىپتاسقان جاندار ءۇشىن كەرەمەت قۇرال. وسى جەلىلەردى پايدالانۋ ارقىلى ولار وزدەرىن باسقاشا سەزىنە باستايدى. لايك جيناۋ, پىكىر جازۋ, سەلفي جاساۋ نەمەسە قۇندى دەپ سانايتىن ويلارىن ءبولىسۋ ارقىلى ىشكى ەگولارىن قاناعاتتاندىرادى. وففلاين ومىردە جاساي الماعانىن ونلايندا جۇزەگە اسىرعىسى كەلەدى. بىراق تىم اسىرا پايدالانۋ – پسيحولوگيالىق دەرتكە سوقتىرۋى مۇمكىن. سونداي-اق, جەلىگە تاۋەلدىلىك ارقىلى قوعامنان ودان سايىن الشاقتاتۋى دا ىقتيمال. قالاي دەگەندە دە ينتەرنەت جانە الەۋمەتتىك جەلىلەر قازىرگى قوعام تىرشىلىگىنىڭ اجىراماس بولشەگى. تەك قولدانۋ بارىسىندا دۇرىس پايدالانۋدى جانە شەكتەن شىقپاۋدى قاداعالاعان ءجون.
IT مامان ارشاتتىڭ ايتقانىندا اقيقات بار. الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ باستى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى حات-حابار الماسۋ ەكەنى انىق. اقمەشىتتە وتىرىپ امەريكادا جۇرگەن اعايىنمەن, الماتى مەن استاناداعى تامىرلارمەن ۇدايى حابارلاسىپ وتىرۋعا تاپتىرماس قۇرال. وسى كۇنى بار عوي, كوپتەن كەزدەسپەگەن تانىستارىڭنان: «نە جاڭالىق؟» دەپ سۇراۋدىڭ ءوزى ءبىرتۇرلى. سەبەبى, سەن ونىڭ ومىرىندەگى جاڭالىقتىڭ ءبارىن كورىپ-ءبىلىپ وتىرسىڭ. قايدا ىسساپارمەن بارعانى, وندا نەندەي ماسەلەنىڭ شەشىلگەنى, ناتيجەسىنىڭ قانداي بولعانى, ءبارى-ءبارى بەلگىلى. وتكەندە دوستارىمەن بيلياردقا بارعانى, ورتاق تانىسىڭنىڭ تۋعان كۇنىندە بولعانى, ءتىپتى, ۇيىندەگى كىشكەنتايىنىڭ تۋعان كۇنىن جاساعانىنان دا حاباردارسىڭ. قىسقاسى, جاڭالىق سۇرايتىنداي جاعداي ەمەس. تانىسىڭ بولماق تۇگىلى, تەك الەۋمەتتىك جەلىدەن بىلەتىن ادامداردىڭ دا ءومىرى كوز الدىڭىزدا ءوتىپ جاتىر. دەگەنمەن, اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك دەگەن دۇنيە وسى الەۋمەتتىك جەلىگە كەرەك. ەشكىم ناقتى تەكسەرمەگەن, دالەل-دايەكتەن جۇرداي, بىرەۋدى قارالاعان دۇنيەلەر دە كەزدەسەدى. ءبىر جەردەن جىلت ەتكەن جاڭالىق سالدەن سوڭ سايتتاردا سايراپ تۇرادى. ودان تەلەديدار ءىلىپ اكەتەدى. كەيىن قاراساڭ, گازەتتەردەن كوزىڭ شالادى. ال وسى جالعان اقپارات بولسا, وندا ءبىر عانا قاتە دەرەكتەن قانشاما ادامنىڭ جاپا شەگەتىنىن ويلاي بەرىڭىز. مىڭداعان وقىرماننىڭ اداسقانىن ايتپاعاننىڭ وزىندە, كوپتەگەن اقپارات قۇرالدارىن مۇرنىنان جەتەلەپ سوتقا اپارۋعا بولادى. «اقپاراتتىڭ تەز جانە كوپشىلىككە تارالۋىن ارانداتۋشىلار دا ءتيىمدى پايدالانادى. ول ادامداردىڭ ماقساتى مەن پيعىلىنا بايلانىستى. قاراپايىم عانا مىسال, كەيبىرەۋلەر وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن تۇسىرىلگەن بەينەروليكتى جاريالايدى. وسى ارالىقتا ول ادامنىڭ ويى وزگەرۋى مۇمكىن عوي. بۇگىندە ول ءوز كوزقاراسىنان قايتقان شىعار. سوندىقتان اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى ۇنەمى نازاردا بولۋى كەرەك. ماسەلەن, قىتاي ءوزىنىڭ اقپاراتتىق كەڭىستىگىن مىقتى قورعاپ وتىر. وزدەرىنىڭ ىزدەۋ جۇيەلەرى, الەۋمەتتىك جەلىلەرى بار. شەتەلدىك جەلىلەر اشىلمايدى. ال قازاقستاندا بۇل جاعى كەمشىن تارتىپ تۇر. ويتكەنى, شەتەلدىك الەۋمەتتىك جەلىلەردى جابامىز دەگەن ماسەلە كوتەرىلسە, ۇلكەن داۋ تۋىپ كەتۋى مۇمكىن. وعان تۇركيا جاقسى مىسال بولا الادى. سوندىقتان الدىمەن وتاندىق الەۋمەتتىك جەلى اشىپ, سوعان حالىقتى ۇيرەتۋ قاجەت», – دەيدى ارشات وراز. بۇل تاراپتا العاشقى قادامدار جاسالىپ جاتىر. دەگەنمەن, ءبىزدىڭ جۇرت جاپپاي سولاي قاراي اعىلىپ, پايدالانىپ وتىر دەي المايمىز.
لايك دەگەن دۇنيە بار. بىلايشا ايتقاندا, ءسىزدىڭ جازباڭىز الدەكىمگە ۇنايدى دا, ول كوڭىلىن باس بارماق بەلگىلەنگەن نۇكتەنى باسىپ, ءبىلدىرىپ كەتەدى. جازعانىڭ قانشالىقتى وقىلىمدى بولعانىن, اسەرىنىڭ قانداي ەكەنىن وسى ارقىلى انىقتاي الاسىڭ. ماسەلەن, «ينستاگرام» الەۋمەتتىك جەلىسىندە انشىلەر لايكتى قىرىپ جينايدى. جالپى, ەل الدىندا جۇرگەن, اتاعى دارداي ازاماتتار «باس بارماققا» مۇقتاج ەمەس. تۇنشىعىپ قالا جازدايدى. نە سالسا دا, نە جازسا دا جۇرت قامىستاي قوپارىلادى. ال ەندى قاراپايىم ادامنىڭ ۇلتقا, ۇرپاققا, تاربيە مەن سالت-ساناعا قاتىستى جازعاندارى سۇمىرەيىپ تۇرادى. وسىدان-اق بۇگىنگى وقىرماننىڭ تالعامىن بىلۋگە بولاتىن سياقتى. كوبىنە وقىلىمدى دۇنيەلەردىڭ سيپاتى داۋ-دامايدىڭ اينالاسى بولىپ كەلەدى. استىندا ءبىر-بىرىمەن بىت-شىت بولىپ قىرىلعان پىكىرلەردەن كوز اشا الماي قالاسىز. وتىرىك پە, وسەك پە؟ ونى ايىرىپ جاتقان ادام جوق. سونان سوڭ دۇرىس ءسوز, ءجوندى پىكىرگە توقتاۋ بولمايدى. ارقايسىسى ءوز ويلارىنان قايتپايدى. «قازاق ءبىر اۋىز سوزگە توقتاعان» دەيتىن تەڭەۋ جەلىدەگى جاماعاتقا اسا جاقىن ەمەس. ناقاقتان ناقاق جالا جاۋىپ, كۇيە جاعۋشىلار دا توقتايتىن شىعار ەندى. جاقىندا قابىلدانعان زاڭ بويىنشا ونداي ادامدار قىلمىستىق جازاعا تارتىلادى.
وقىرماندى قالاي كوبەيتۋگە بولادى؟
الەۋمەتتىك جەلىلەردە جەردەگى جۇلدىزداردىڭ وقىلىمدى ەكەنىن ايتتىق. نەگە بۇلاي؟ ويتكەنى, جۇرتقا ولاردىڭ ءومىرى قىزىق. سوندىقتان جەلىدە ونىمەن دوس بولۋعا بەيىل. ال دوس دەگەنىڭ – وقىرمان. جارايدى, ءانشى نە ءارتىس ەمەسسىز. جازۋشى, يا اقىندىقتان الىسسىز. ءوزىڭىزدىڭ ويىڭىز, قالىپتاسقان پىكىرىڭىز بار. الەۋمەتتىك جەلىنى قولداناسىز. دەسەك تە, وقىرمانىڭىز از. وقىرماندى قالاي كوبەيتۋگە بولادى؟ قايتكەن كۇندە ءسىز وقىرمانى كوپ قولدانۋشىعا اينالا الاسىز. ءبىز بۇل سۇراقتاردى ءىت مامان, سايت جاساۋشى تيمۋر بەكتۇرعا قويدىق. ءوزى ماڭعىستاۋدا جاتسا دا قازاقستاننىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىن ارالاپ, سەمينارلار وتكىزىپ, قازنەتتىڭ دامۋىنا ۇلەس قوسىپ جۇرگەن تيمۋر بىزگە ونىڭ سەگىز ءادىسىن ايتىپ بەردى.
– الەۋمەتتىك جەلىدە وقىرمان جيناۋدىڭ ءتۇرلى ءادىس-تاسىلدەرى بار. ەگەر دە ىزدەۋ جۇيەسى ارقىلى سۇراپ قارايتىن بولساڭىز, سىزگە ميلليون ءتۇرلى تاسىلدەر مەن امالداردى ۇسىنادى. ولاردىڭ كەيبىرىن قولدانۋ ىڭعايلى, كەيبىرىن ونسىز دا پايدالانىپ جۇرەسىز. ال كەيبىرى ءسىزدىڭ جاعدايعا سايكەس كەلمەۋى مۇمكىن. تەحنولوگيا كۇن سايىن دامىپ جاتىر. سونىمەن بىرگە, ادامداردىڭ اقپارات قابىلداۋ, ونى قورىتۋ, وزگەلەرمەن ءبولىسۋ مۇمكىندىگى دە قيىنداپ بارادى. اقپارات كوپ بولعان سوڭ وقىرمانداردى تاڭعالدىرۋ, جۇرەك تۇكپىرىندەگى سەزىمىن وياتۋ, بولماسا تۇتىنۋشىلىق ارانىن اشۋ وڭاي شارۋا ەمەس. ۇيدەگى تەلەديدار, جۇمىستاعى گازەت-جۋرنال, كولىكتەگى راديو, كومپيۋتەرمەن ينتەرنەتكە كىرگەندەگى ەلەكتروندى پوشتادان باستاپ الەۋمەتتىك جەلىلەر مەن سايتتاردىڭ بارلىعىن جاۋلاپ العان جارناما اعىنى ءبىزدىڭ ەسىمىزدى جيناتپاستان ءوز ۇسىنىستارىمەن ۇستىمىزدەن توپەلەپ جاتىر. وسىنشالىقتى اقپارات تاسقىنىنىڭ استىندا وتىرعان وقىرماندى تاڭعالدىرۋ, ءوزىڭىز جازعان ءاربىر اقپاراتقا ەلىتۋ – تىڭعىلىقتى ويلاستىرۋدى قاجەت ەتەتىن شارۋا. سوندىقتان الەۋمەتتىك جەلىدە وقىرمان جيناۋدىڭ ءداستۇرلى جولى دەپ ايتۋعا بولاتىنداي, ادەتتە ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە جاسالۋى قاجەت سەگىز ءادىستى ايتقىم كەلەدى.
ءبىرىنشى. وتە ساپالى اقپارات جاريالاۋ. ياعني, «ول اقپاراتتى تەك ءسىز عانا بەرىپ وتىرسىز» دەگەن ءسوز. وزگەلەردەن ءدال سول تەكتەس ماتەريالدى كۇتۋ مۇمكىن ەمەس جاعداي. ايتالىق, ءىت سالاسىنداعى ترەندتەر مەن جاڭالىقتاردى, ءتۇرلى اقىل-كەڭەستەردى تەك مەن عانا سالىپ وتىرامىن. حالىقارالىق تۇساۋكەسەرلەردە جاڭا تەحنولوگيالار تانىستىرىلىپ جاتسا, سول تۋرالى قازاقشا ۇعىنىقتى تۇردە تەك مەن عانا جاريالايمىن. سوندىقتان, ادامدار مەنى وسى سالادا مامان دەپ ەسەپتەيدى. تيىسىنشە, وقىرماندارىم ءار ماتەريال سايىن ارتا تۇسەدى.
ەكىنشى. ءسىزدىڭ وقىرماندارىڭىزعا قىزىق بولسا, ءسىمىرىپ وقىسا, وندا وزگەلەردىڭ ساپالى جانە پايدالى اقپاراتىن ءبولىسۋ. ادەتتە, ادامدار ءبىرىنشى ءادىستى تۇيسىكپەن بىلسە دە, وسى ەكىنشىسىنە كەلگەندە ساراڭدىق تانىتادى. وزگەنىڭ اقپاراتى تاماشا بولسا دا بولىسكىسى كەلمەيدى. بۇل – ۇلكەن قاتە.
ءۇشىنشى. ءسىز ادەتتە قانداي اقپارات تاراتاتىنىڭىزدى ءبىلىپ الىڭىز, سوسىن دوستارىڭىز بەن تانىستارىڭىزدى, ارىپتەستەرىڭىز بەن گرۋپپالاستارىڭىزدى وزىڭىزگە وقىرمان بولۋىن سۇراڭىز. ادەتتە, سىزگە قولداۋ بىلدىرەتىن, ءاربىر جازباڭىزعا ىقىلاس تانىتاتىن وسىلار.
ءتورتىنشى. قىزىقتى, پايدالى, تانىمدىق اقپارات جازاتىن باسقا ادامدارعا وقىرمان بولىڭىز. سولاردى الەۋمەتتىك جەلىدەگى دوستىققا قوسىڭىز, ولاردىڭ ءاربىر جازباسىنا «لايك» باسىپ تۇرىڭىز. تاماشا جازبالارىنا پىكىر قالدىرىڭىز. بىلاي قاراعاندا قاراپايىم نارسە كورىنەدى. الايدا, تاعى دا سول ساراڭدىقتىڭ كەسىرىنەن «networking», ياكي قارىم-قاتىناستىڭ جاقسارۋىنا تىكەلەي اسەر ەتەتىن ادىستەردى قولدانباي كەتەدى. ونىڭ ۇستىنە, ادەتتە ءسىز «لايك» باسساڭىز نەمەسە پىكىر قالدىرساڭىز, ول الگى ادامنىڭ الەۋمەتتىك جەلىدەگى وزگە دوستارىنا دا, ءسىزدىڭ دوستارىڭىزعا كورىنىپ تۇرادى. تيىسىنشە, وزگەلەر ءسىزدى كورەدى جانە پىكىرىڭىزدى وقيدى. جاقسى پىكىر قالدىرساڭىز, سىزبەن الەۋمەتتىك جەلىدە دوس بولۋعا ىنتا بىلدىرەدى.
بەسىنشى. بارلىعىمىز الەۋمەتتىك جەلىلەردە جازبا جازامىز. الايدا, سوڭىنا «ەگەر مەنىڭ وسى جازبام ۇناسا لايك باسىڭىزدار, دوستارىڭىزبەن بولىسىڭىزدەر, ماعان فوللوۋ جاساڭىزدار» دەمەيمىز. سىرتتاي قاراعان ادامعا بۇل ءبىر ماقتانشاقتىق نەمەسە سۇرانشاقتىق كورىنەدى. دەي تۇرعانمەن, ءتورتىنشى تاسىلدە ايتىپ وتكەنىمدەي, كەز كەلگەن ادامنىڭ سىزگە پىكىر جازعانى, لايك باسقانى ونىڭ وزگە دە دوستارىنا كورىنىپ تۇرادى. ال ەگەر ول ءسىزدىڭ جازباڭىزدى بولىسەر بولسا, وندا ءتىپتى, ەكى ەسە جىلدامدىقپەن تارايدى دا ءسىزدىڭ وقىرمانىڭىز ودان سايىن ارتا تۇسەدى.
التىنشى. ومىردەن الىنعان, ءسىزدىڭ باسىڭىزدان وتكەن, اسىرەسە, وزگەلەرگە وتە جاقسى تانىس ۋاقيعالار تۋرالى جازۋ. ەڭ قىزىعى, ادام دەگەنىمىز الەۋمەت. ال الەۋمەت ءبارىبىر وزىنە ۇقسايتىن جانداردى جاقسى كورەدى. سوندىقتان ءوزىنىڭ باسىنان وتكەن وقيعاعا ۇقساس جايتتى سىزدەن وقيتىن بولسا, ءسىزدى جاقىن تارتا تۇسەدى. جاقسى «لايكتايدى», پىكىر قالدىرادى, وزگەلەرگە وقۋعا ۇسىنادى. تيىسىنشە, ءسىزدىڭ وقىرمانىڭىزدىڭ ارتۋىنا سەپتىگىن تيگىزەدى.
جەتىنشى. ترەندتەن قالماۋ. ارينە, الەمدە بولىپ جاتقان كۇنبە-كۇنگى جاڭالىقتاردىڭ بارلىعىن تالقىلاي بەرۋ ماقسات ەمەس. الايدا, ءسىزدىڭ وقىرماندارىڭىزعا تىكەلەي اسەر ەتەتىن, سوقپاي وتپەيتىن قوعامدىق وزگەرىستەر مەن جاڭالىقتاردى تالقىلاپ وتىرىڭىز. ءوز كوزقاراسىڭىزدى ءبىلدىرىڭىز. «تەمىردى قىزعان كەزدە سوق» دەپ وسىنداي جاعدايعا وراي ايتىلسا كەرەك.
سەگىزىنشى. ەگەر ءسىز تۋعان كۇن كەشىندە, ماڭىزدى شارادا, ۇلكەن جيىنداردا تانىمال ادامدارمەن بىرگە بولساڭىز, ولارمەن سۋرەتكە تۇسسەڭىز, سوسىن الەۋمەتتىك جەلىدە الگى ادامداردى تەگ جاساۋ, ياعني ىلمەك جاساۋ ارقىلى جاريالاڭىز. تەك تىم ءجيى اۋەستەنبەڭىز. كەيبىر ادامدار مۇنداي ءجيى ىلمەكتەردى جاقسى كورمەيدى. ءسىزدى بلوكتاپ تاستاۋى مۇمكىن.
وقىرمان جيناۋدىڭ وڭاي ەمەس ەكەنىن بىلەمىز. دەسەك تە, تيمۋر بەكتۇر ايتقان وسى تاسىلدەردى قولدانساڭىز, وندا دوستارىڭىزدىڭ سانى ارتا تۇسەتىنى انىق. الەۋمەتتىك جەلىنى قولدامايتىن ادامدار «مىناۋ نە دەپ وتىر؟» دەۋى مۇمكىن. بىراق جەلىلەر ءومىرىمىزدىڭ ءبىر بولشەگىنە اينالىپ كەتكەننەن كەيىن ونىڭ قىر-سىرىن بىلگەن ابزال.
پايداسى نە, زيانى قانداي؟
«اقىرى باس جارىلدى, ەندى اياناتىن ەشتەڭە قالمادى», دەپتى عوي باياعىدا ءبىر اعامىز. سول ايتقانداي, الەۋمەتتىك جەلى تۋرالى ءبىراز اڭگىمە ايتتىق. ەندى ونىڭ پايداسى مەن زيانىنا دا توقتالا كەتەيىك. ول جايىندا «Baikadam Media Group» كومپانياسىنىڭ ديرەكتورى نۇرلان جانايدىڭ پىكىرىنە سۇيەندىك.
– الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ ەڭ باستى ەكى پايداسىن ايتا كەتەيىن. ءبىرىنشى, تاسادا جۇرگەن تالانتتاردى حالىققا تانىتتى. بۇرىن ءوزىڭدى كورسەتۋ ءۇشىن گازەت-جۋرنالعا سۇحبات بەرىپ, تەلەارنالارعا شىعۋ كەرەك بولسا, قازىر الەۋمەتتىك جەلىدە ويىڭدى تياناقتى جەتكىزە الساڭ بولدى. قازىر كەرىسىنشە اقپارات قۇرالدارى ءوز كەيىپكەرلەرىن الەۋمەتتىك جەلىلەردەن تاۋىپ جاتادى. ەكىنشى, ناقتى ماسەلەلەردى ءتيىستى ورىندارعا جەتكىزۋدى تەزدەتتى. بۇرىن قوعامداعى ءبىر ماسەلەنى كوتەرۋ ءۇشىن ونى حات قىلىپ جازۋ ماشاقات بولسا, قازىر ءبىر جازبا ارقىلى جۋرناليستەردىڭ نازارىن سوعان بۇرىپ, بۇكىل الەمگە تاراتىپ جىبەرۋگە زور مۇمكىندىك تۋدى.
الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ ەكى پايدالى جاعىن ايتتىق قوي. ەندى ەكى زياندى تۇسىنا توقتالايىق. ەڭ الدىمەن, ادامدار ۋاقىتتارىن بەكەرگە قۇرتادى. سوسىن جەلىدە وتىرعان جۇرت ءوزى ءبىلسىن-بىلمەسىن, نە بولسا سونى جازا بەرەتىن بولدى. XXI عاسىردا اقپارات كوپ, ونىڭ ءبارىن وقۋ ءۇشىن قانشا ۋاقىت كەرەك. ال الەۋمەتتىك جەلىدەگى جازبالاردىڭ ءبىرىن قالدىرماي وقىپ, ولارعا پىكىر جازىپ وتىرۋ ادام ءۇشىن ەڭ قىمبات ۋاقىتىن قۇرتۋدىڭ بىردەن-ءبىر سەبەبى. سونداي-اق, كىم كورىنگەن بىلمەيتىن سالاسىنا ارالاسىپ, پىكىر تالاستىرا بەرەتىن دەڭگەيگە جەتتى. «اركىم ءوز سالاسىنىڭ مامانى بولسىن» دەگەن تۇسىنىكتى الەۋمەتتىك جەلىلەر تۇبەگەيلى جوققا شىعاردى دەپ ويلايمىن.
وسىلاي دەگەن SMM مامان الەۋمەتتىك جەلىنى قالاي پايدالانادى ەكەن؟ «ءوز باسىم الەۋمەتتىك جەلىلەردى جۇمىس ءۇشىن پايدالانۋعا تىرىسامىن. وسى جەردە كليەنتتەر بازاسىن جيناپ, ىسكەر ادامدارمەن قارىم-قاتىناسىمدى نىعايتىپ, تانىسىپ ءجۇرمىن. ءوزىمىزدىڭ جانە وزگەنىڭ قانشاما ونىمدەرى مەن قىزمەت تۇرلەرىن جارنامالادىق جانە جارنامالاپ جاتىرمىز. الەۋمەتتىك جەلىلەردە ادامدارمەن جاقسى بايلانىس ورناتىپ, كوڭىلىن تابۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى ءتۇرى – تۋعان كۇندەرىمەن قۇتتىقتاۋ جانە مەرەكەلەردە ءبىر سۋرەت نەمەسە ۆيدەو جاساپ, سول جازباعا قارىم-قاتىناسىڭدى نىعايتا الماي جۇرگەن دوستارىڭىزدى بەلگىلەپ جىبەرۋ. فەيسبۋكتاعى ءوزىم كىرگەن توپتاردى جىلىنا ەكى رەت تەكسەرىپ تۇرامىن. باسى جاقسى باستالىپ, كەيىن تاقىرىپتان اۋىتقىپ كەتكەن توپتار بولسا, دەرەۋ شىعىپ كەتەمىن. «لايك» باسقان پاراقشالارىمدى دا ءجيى تەكسەرەمىن. «فەيسبۋكتاعى» دوستارىمدى 2-3 ايدا ءبىر تۇگەندەپ, ولاردىڭ قال-جاعدايىن ونلايندا ءبىلىپ وتىرامىن. بۇل ەرتەڭگى كۇنى ودان ءبىر «ونلاين كومەك» سۇراعاندا دا كەرەك. جالپى, ادامگەرشىلىك ءۇشىن دە قۇپتارلىق ءىس. «فەيسبۋكتا» تاعى ءبىر پروفيلاكتيكانىڭ ءتۇرى – دوستارىڭنىڭ, ءوزىڭنىڭ «ماقساتتى اۋديتورياڭنىڭ» تۇرعىلىقتى جەرىن ءبىلىپ وتىرۋ. مىسالى, كەيىنگى كەزدە الماتىلىق دوستارىم ازايىپ كەتكەن. ەسەسىنە, وڭىرلەردە وقىرمانىم جەتەرلىك. نەگىزى جۇمىستى الماتى قالاسىندا ىستەيتىن بولعاندىقتان بۇل مەن ءۇشىن ءبىرىنشى شەشىلۋى كەرەك ماسەلە. سونداي-اق, دوستاردىڭ جاس ەرەكشەلىگى مەن ولاردىڭ نەمەن اينالىساتىنى دا قاجەتتى اقپارات بولىپ ەسەپتەلەدى. بۇنىڭ ءبارىن نەگە ايتىپ وتىرمىن؟ ءسىزدىڭ كىممەن دوستاسقانىڭىز, قاي پاراقشاعا جازىلعانىڭىز پسيحولوگياڭىزعا قاتتى اسەر ەتەدى. وسى ەلەمەنتتەر ءسىزدىڭ ويلاۋ جۇيەڭىزدى, ءجۇرىس-تۇرىسىڭىزدى, سويلەۋ مانەرىڭىزدى دە وزگەرتىپ جىبەرەدى. نەشە ءتۇرلى توپتاردىڭ پاراقشاسىنا جازىلىپ, زومبي بولىپ جۇرگەن جاستارىمىز قانشاما؟ سوندىقتان ءبىر ىزدىلىكتەن ساقتانعان ءجون»,– دەيدى نۇرلان.
ايتپاقشى, جەلى دەگەن جەكەلەگەن ادامداردىڭ پىكىر الاڭى عانا ەمەس. ول جەردە تالاي ادام جارناما جاساپ, پايدا تاۋىپ ءجۇر. بۇل تۋرالى نۇرلان جاناي بىلاي دەيدى. «كەيىنگى كەزدە ءبىر بايقاعانىم – جەكە اككاۋنتتار زاڭدى تۇلعالارعا اۋىسىپ جاتىر. مىسالى, باسىندا «اندرەەۆ» بولىپ تانىسقان كىسىلەر ءبىراز دوس جيناپ, جەكە اككاۋنتىن كومپانيانىڭ, كافە-رەستوراننىڭ نەمەسە سايتتىڭ اتىنا اۋىستىرعان. بۇل قادام – ولار ءۇشىن پايدالى, ال ءبىز سياقتى ءار «دوستان» مونەتيزاتسيا كورىپ تۇراتىن ادامدار ءۇشىن جاقسى ەمەس»,– دەگەن پىكىردە. وسى تۇرعىدا ارشات وراز «الەۋمەتتىك جەلىلەر جاقسى جارناما الاڭى بولعاندىقتان بۇل ارقىلى پايدا دا تابۋعا بولادى. تانىمال قولدانۋشىلار ءوز جازبالارىنىڭ اراسىنا جارنامالىق سيپاتتاعى دۇنيەلەردى جاريالاپ وتىراتىنى دا جاسىرىن ەمەس. سونداي-اق, ءتۇرلى مەكەمە, كاسىپورىن, ۇيىمداردىڭ بلوگ-تۋرلارى دا بلوگەرلەر ءۇشىن تابىس كوزى. ءوز ءونىمىن, قىزمەتتەرىن جارنامالاۋشىلار ءۇشىن دە ءتيىمدى الاڭ», – دەگەن ويىن ايتتى.
قازاق ءتىلىنىڭ ءحالى قانداي؟
قازاق ءتىلىنىڭ تاعدىرى تۋرالى تولعانىپ سويلەگەندى جاقسى كورەمىز عوي. الاڭدايمىز. قاۋىپتەنگەن تۇسىمىزدى ايتامىز. ايتەۋىر, تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنان بەرى قازاق ءتىلى جايىندا جازۋ – ترەند. ال الەۋمەتتىك جەلىلەردە انا ءتىلىمىز قالاي قولدانىلىپ ءجۇر؟ كوپ جۇرت ءتىلدىڭ بۇزىلىپ جازىلاتىنىن ايتادى. بۇل ورايدا ءبىز بۇگىندە قازاق ءتىلىنىڭ ينتەرنەت كەڭىستىكتە كەڭىنەن قولدانىلىپ, بۇرىنعىداي ەمەس قوعامدىق وي-پىكىردى جەتكىزۋدىڭ ۇلكەن قۇرالى بولعانىنا نازار اۋدارار ەدىك.
الەۋمەتتىك جەلىدە قىڭىر-قيسىق پىكىرلەرىمەن, تۇراقتى ءسوز تىركەستەرىن بۇزىپ جازۋىمەن ەستە قالعان بلوگەر بار. ول – اسقار بازارباي. ءوزى بىلتىر تۇڭعىش رەت وتكەن «بولگيادا-2014» جارىسىنىڭ جەڭىمپازى. ءبىز اسقاردان جەلىدەگى قازاق ءتىلىنىڭ جاعدايى تۋرالى پىكىر الدىق.
– وسىدان ون جىل بۇرىن ينتەرنەتتەگى قازاق ءتىلى تۋرالى مەندە مەملەكەتتىك نەمەسە كوممەرتسيالىق سايتتاردىڭ قازاقشا نۇسقاسى دەگەن تۇسىنىك قانا بولاتىن. ودان بەرى قازاق اۋديتورياسى دا, قازنەتتىڭ كونتەنت جاساۋشى بەلسەندىلەرى دە ءبىراز كوبەيدى. الەۋمەتتىك جەلى ءومىردىڭ ايناسى بولعاندىقتان, قازاق ءتىلى دە ومىردەگىدەي تۇرلىشە قولدانىلادى. جالپى, قارىم-قاتىناس ۆيرتۋالعا كوشكەلى بەرى قازاق تىلىندە كوپتەگەن جاڭا سوزدەر پايدا بولۋدا. جاساندى بولسىن, تابيعي بولسىن, كۇندەلىكتى قولدانىسىمىزعا جاڭا سوزدەر مەن ۇعىمدار قوسىلىپ جاتىر. ول جاڭا ۇعىمداردى لينگۆيستتەر جۇيەلەپ وتىر ما؟ اڭگىمە سوندا. قازاق ءتىلىنىڭ قانداي بۇزىلعان كەيىپتە بولماسىن, الەۋمەتتىك جەلىدە كەڭىنەن قولدانۋىنا قۋانۋىمىز كەرەك دەپ ويلايمىن. ويتكەنى, ءوز باسىم ءتىلدى تۇسىنىكتى بولۋىمەن ولشەيمىن. سوسىن الەۋمەتتىك جەلىنى قوناققا كەلىپ وتىرعانداي كەيىپتە قولداناتىن ادامدار بولادى. قۇددى, قازاق ءتىلى تەك تەاترالدى پافوس پەن اسحانالىق اڭگىمە ءۇشىن جارالعانداي. جوق, ولاي ەمەس. قازاق ءتىلى كەز كەلگەن ورتادا ءوزىن ەركىن سەزىنۋى ءتيىس. مەيلى, كوشە ءتىلى بولسىن, مەيلى, عىلىمي نە ادەبي بولسىن. وعان انا ءتىلىمىزدىڭ بارلىق مۇمكىندىگى بار. تىلدىك تازالىقتى كوكسەۋشىلەردىڭ باسىم بولىگى ءتىل ءبىلىمى جونىندە, جالپى, ءتىلدىڭ دامۋ زاڭدارى تۋرالى ناقتى حابارى بار ماماندار ەمەس. ودان گورى وزدەرىنشە تىلگە جانى اشىپ, پاتريوت بولۋدى كوكسەيتىندەر كوپ. ءتىل تۋرالى ايتقاندا, الدىمەن الەۋمەتتىك جەلىدەگى حابارلامانىڭ مازمۇنىنا كوز سالۋ كەرەك. ەگەر ول رەسمي ءبىر مالىمدەمە نەمەسە جارناما بولسا, البەتتە بارلىق زاڭداردى بۇلجىتپاي ورىنداۋى قاجەت. بىراق كوپشىلىك اراسىندا ءتىلدى دامىتۋ ءۇشىن, ءورىسىن كەڭەيتۋ ءۇشىن ءاربىر قولدانۋشىنى جان-جاقتان ەرەجەمەن قىسپاقتاپ, ءاجۋالاپ نەمەسە داتتاپ وتىرسا, ودان قازاق ءتىلىنىڭ كوسەگەسى كوگەرمەيدى. ادەبي ءتىل, رەسمي ءتىل ارقاشان اۋىزەكى تىلدەن وزگەشە بولادى عوي. سىناماس بۇرىن, وسىنى ەسكەرگەن دۇرىس. رەسمي قۇجاتتا ەكسپەريمەنتتەرگە جول جوق. ال اۋىزەكى قولدانىستا «پاجالىستاڭ». بيولوگيادان ەسىڭىزدە بولسا, جانۋارلار دامۋىنىڭ ەكى قوزعاۋشى كۇشى بار. ءبىرىنشى – ول تابيعي سۇرىپتالۋ. ەكىنشىسى, مۋتاتسيا. وسىنى تىلدىك جازىقتىققا جاتقىزىپ كورسەك. تابيعاتتا ەڭ يكەمدى جانۋار امان قالادى. دەمەك, قورشاعان ورتاعا ەڭ جىلدام يكەمدەلە بىلەتىن ءتىل دە امان قالادى دەگەن ءسوز. مىسال كەرەك پە؟ لاتىن ءتىلىن الايىق. جازبا ءتىلى وزگەرىسسىز قالدى. ال ديالەكتتەرىنەن بىرنەشە ءوز الدىنا بولەك ءتىل دامىدى. جازبا ءتىل اقىرى اۋىزەكى تىلدەن الشاقتاعانى سونشالىق, لاتىن ءتىلى ءولى تىلدەر ساناتىندا. مۋتاتسيا دەدىك عوي. ول ەندى جاڭاعى ءوزىڭىز ايتقان ءتىلدى بۇزىپ سويلەۋلەر. ەگەر ول قۇلاققا قونىمدى, ايتۋعا ىڭعايلى بولماسا, ول جاي عانا قاتە بولىپ قالا قويادى,– دەيدى بلوگەر. شىندىعىندا, الەۋمەتتىك جەلىدە, ءتۇرلى حات الماسۋ قۇرالدارىندا قازاق ءتىلىن تانىماي قالىپ جاتاسىز. دەگەنمەن, ادەبي شىعارمالاردا, گازەت-جۋرنالدار مەن كىتاپتاردا سول كۇيى قولدانىلىپ كەتەدى دەگەن قاتە پىكىر. ويتكەنى, شىعارماشىلىق ورتا وندايدى ءبارىبىر قابىلداي المايدى. «الەۋمەتتىك جەلىنى ءتىلدىڭ بازارىنا اينالۋعا كەدەرگى كەلتىرسەك, ءتىلىمىز دامىمايدى. ءتىل جاناشىرلارىنىڭ باستى مىندەتى, ءتىلدىڭ تابيعي دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرمەۋ. ەگەر ءتىلىمىز شۇبارلانباسىن دەسەك, تسەنزور بولۋدى ەمەس, بار ءسوزدى, ءتىرى ءتىلدى جۇيەلەپ, تىركەپ, جاس بالانىڭ ءار جاڭا قىلىعىنا تامسانعان اتا-اناداي جاناشىرلىق تانىتقانى ءجون. ايتپەسە, ۇركەك, جاسقانشاق, قولدانىس اياسى تار ءتىل بولىپ قالامىز. تاعى ءبىر ايتارىم, شەت تىلدەردىڭ بارلىعى قازىر باسىنان تىلدىك وزگەرىستەردى كەشىپ جاتىر. الەۋمەتتىك جەلىلەر مەن قارىم-قاتىناستىڭ ينتەرنەتتەنۋىنە بايلانىستى. اعىلشىن لينگۆيستتەرى سوناۋ باعزى, سىم تەلەفونى زامانىندا-اق, ول ءتىلدى «ديدجيسپيك» دەپ اتاپ كەتكەن. ياعني, ۋاقىت ۇنەمدەۋ ءۇشىن, تىلدىك نورمالاردى بۇزىپ جازۋ. بۇزىپ جازۋ قولدانۋشىعا ىڭعايلى بولسا, دەمەك, بۇل بەيرەسمي قارىم-قاتىناستىڭ تالابى سول دەگەن ءسوز. بىزدە دە «كەاترم», «ءتسۇندىم», «كاكەلەم» دەگەن سياقتى اۋىزەكى تىلدەن كوشىپ كەلگەن جازۋ ءستيلى دامىپ كەلەدى. ول ءتىلدى بۇزۋ ەمەس, قارىم-قاتىناستىڭ «ساندىق تەحنولوگيالارعا كوشۋىنە» بايلانىستى اۋىزەكى تىلگە ىڭعايلانۋى. قازاق ءتىلى اتامىز تاسقا جازىپ كەتكەن رۋنالار دەگەن تۇسىنىكتەن قۇتىلۋ كەرەك»,– دەگەن اسقاردىڭ ويى دا ميعا قونىمدى سياقتى.
ءسوز سوڭى: قالاساڭىز دا, قالاماساڭىز دا قوعام الەۋمەتتىك جەلىلەرگە جەلىمدەندى. دۇنيە كۇيىپ بارا جاتسا دا جەلىلەرگە كوز قىرىن سالىپ, ۆيرتۋالدى ومىردەن الشاقتامايتىندار سانى كۇن وتكەن سايىن ارتىپ كەلەدى. ەندى بىزگە وسى قۇبىلىستى مادەنيەتتى, ساپالى, ۇلت پەن مەملەكەتكە پايدالى جاعىنان قولدانۋ كەرەك. اركىم ءوز وقىرماندارى الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتى بارىنشا سەزىنۋگە ءتيىس. ماسەلەنكي, وتكەندە 500 مىڭ وقىرمانى بار ءبىر قولدانۋشى ءوزىنىڭ جارتىلاي جالاڭاش سۋرەتىن جاريالادى. وسىندا نە ءتالىم, نە تاربيە بار؟ ونى وقىپ وتىرعان جاس بالا قانداي وي تۇيەدى؟ نەندەي ۇلگى-ونەگە الادى؟ مىنە, جاۋاپكەرشىلىك دەگەندى ايتقانداعى ويىمىز وسى. جاستاردىڭ ساناسىن ۋلايتىن, جۇرتتى اداستىراتىن, ب ۇلىك شىعارىپ, ارانداتۋعا يتەرمەلەيتىن دۇنيەلەردەن ىرگەمىزدى اۋلاق سالعانىمىز ءجون. ايتپەسە, «ويىننان وت شىعىپ كەتۋى» بەك مۇمكىن.
ەرجان بايتىلەس,
«ەگەمەن قازاقستان».
قىزىلوردا.