عالىمدىعى مەن ازاماتتىعى تەڭ تۇلعا

ۇلتتىق قاتىناستاردى في­لوسوفيالىق تۇرعى­دان زەرتتەۋمەن تۇراق­تى اينالىسىپ كەلە جاتقان رە­كەڭ – ساياساتتىڭ سالاسىنا قاتىستى ونداعان ماقالاسىن بىلاي قوي­عاندا, 2007 جىلى جارىق كور­گەن «ساياساتتانۋ جانە ونىڭ پروب­­­لەمالارى», 2011 جىلى باس­پادان شىققان «ساياساتتانۋ نەگىزدەرى» اتتى كولەمدى دە ىرگەلى ەكى تومدىق وقۋ قۇرالىنىڭ اۆتورى.

فيلوسوف, ساياساتتانۋشى عا­­­لىم­نىڭ ەڭبەكتەرى تۋرالى از-كەم ويىمدى بىلدىرە كە­­تەيىن. بۇل ەڭبەكتەردى جازۋعا رەكەڭنىڭ وسى عىلىمي پان­نەن كوپجىلدىق وقىتۋشىلىق تاجى­ريبەسى نەگىز بولعانى ايقىن اڭعارىلادى. ەگەر ءبىرىنشى وقۋ قۇرالىندا ساياساتتانۋدىڭ عى­لىم, وقۋ ءپانى رەتىندەگى تاريحى, ۇعىمدارى مەن كاتەگوريالارى, زاڭدارى مەن ادىستەرى, ساياساتتانۋ عىلىمىنىڭ قوعامدىق ءومىر مەن ساياسي بي­لىك جۇيەسىندەگى, مەملەكەت پەن ازاماتتىق قوعام قۇرۋداعى, ادام­داردىڭ ساياسي ساناسى مەن مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋداعى ءرولى, ت.ب. ماسەلە كەڭىنەن ءسوز بولىپ, جان-جاقتى تارقاتىلعان. ال ەكى تومدىق وقۋ قۇرالىندا قازىرگى قوعام بولمىسىنداعى ساياساتتانۋدىڭ نەگىزگى ۇعىمدارى, ادىستەر جۇيەسى مەن ساياسي تەحنولوگياسى, قازاقستان مەن الەم­دىك قاۋىمداستىقتاعى ساياسي دا­مۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى, سايا­سي قۇرىلىمدار مەن ۇدەرىستەر, بيلىك جۇيەسىندەگى قارىم-قاتىناستار, جيناقتاي ايتقان­دا, بۇگىنگى سايا­ساتتانۋدىڭ عىلىم جانە وقىتۋ ءپان رەتىندەگى ما­سەلەسى كەڭى­نەن سيپاتتالعان. بۇل وقۋلىقتار رەكەڭدى ساياساتتانۋشى عانا ەمەس, بۇل ءپاننىڭ تاماشا وقىتۋشىسى رەتىندە, ساياساتتانۋ عىلىمىنان تۋىندايتىن قوعامداعى كۇردەلى ماسەلەنى وقۋ پانىنە اينالدىرا العان تەرەڭ ءبىلىمدى, كەڭ ويلى ۇستاز, بار ءبىلىم-ءىلىمىن شاكىرتتەر ساناسىنا ناقتى جەتكىزە بىلەتىن شەبەر ۇيىمداستىرۋشى رەتىندە دە تانىتقان.

جاقىندا رەكەڭ «ونەگەلى ءومىر» سەرياسىمەن شىققان «راۋ­­شان­­بەك ءابسات­تاروۆ» ات­تى كىتاپتى سىيلادى. وندا نە­گى­زىنەن بار­لىعى الپىس­تان استام اعا بۋىن عالىمنىڭ, زا­­مان­داس پەن ارىپتەستىڭ, شاكىرتى مەن ءىزباسارىنىڭ جىلى لەبىزى بەرىلىپتى. سونىمەن قاتار ون شاق­تى ساياساتتانۋ مەن الەۋمەت­تانۋ تۋرالى تاڭداۋلى ماقالا بار ەكەن.

كىتاپتاعى «الەۋمەتتىك مەملەكەت: ءمانى مەن انىقتاماسى» دەگەن ماقالاسىندا رەكەڭ «الەۋمەتتىك مەملەكەت» دەگەن ۇعىمدى ەڭ العاشقى رەت حIح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا تۇجىرىمداعان نەمىس عالىمى لورەنتس فون شتاي­نەر ۇسىنعانىن ايتا كەلىپ, ونىڭ مىنانداي انىقتاماسىن كەلتىرەدى: «الەۋمەتتىك مەملەكەت ءوز ازاماتتارىن ەكونوميكالىق جانە قوعامدىق دامۋعا داعدىلان­دىرىپ ۇيرەتۋگە مىندەتتى, ويتكەنى ءبىرىنىڭ دامۋى – ەكىنشىسىنىڭ دامۋىنا شارت بولۋى قاجەت, الەۋمەتتىك مەملەكەتتىڭ نەگىز­گى ءمانى وسى بولىپ تابىلادى». بۇل انىقتاماداعى «الەۋمەت» دەگەن ۇعىمنىڭ ءمانى جاماعات, قاۋىم, جۇرتشىلىق دەگەن بولسا, الەۋمەتتانۋ عىلىمىنىڭ باس­تى مىندەتى – قاۋىمنىڭ, جۇرت­شىلىقتىڭ, جاماعاتتىڭ ساياسي-الەۋمەتتىك قۇرىلىمىن انىقتاۋ, ولاردىڭ قوعامدىق ومىردەگى ورنى مەن ءرولىن, ءوز­ارا بايلانىستارىن, ءبىر-بىرى­مەن ارەكەتتەستىگىن, قارىم-قاتىناستارى مەن بىرلى­گىن زەردەلەۋ. مۇنداي كۇردەلى ۇدەرىستى جان-جاقتى زەرتتەۋ قو­عام­نىڭ, حالىقتىڭ دا جاعدايىن جاقسارتا ءتۇسىپ, ىلگەرى جىلجۋىنا جول اشاتىنى داۋسىز.

ساياساتتانۋشى راۋشانبەك بورانباي ۇلىنىڭ كەلەسى «ساياسات – ونەر» دەگەن ماقالاسىنداعى تۇجىرىمدارمەن كەلىسپەۋ قيىن. جەكە ومىردە, اسىرەسە, قوعامدىق ومىردە ساياساتتىڭ ەرەكشە مانگە يە ەكەنىن ادامزات تاريحى كور­سەتىپ كەلەدى. رەكەڭنىڭ ساياسي قايراتكەرلەردىڭ ونەرى قوعامدىق دامۋدىڭ جاۋاپتى كەزەڭدەرىندە حالىقتىڭ تالابىنا, ولاردىڭ ساياسي-الەۋمەتتىك مادەنيەتىنە سايكەس كەلەتىن تۇرلەرىن تاڭداي الۋىندا دەگەنىنىڭ دە وزىندىك ءمانى جەتكىلىكتى. ءبىز تاۋەلسىزدىكپەن بىرگە باتىستىڭ نارىقتىق جولىن قابىلدادىق. بىراق الاش جەتەكشىلەرىنىڭ كەز كەلگەن سىرت­قى ۇدەرىستى قابىلداعاندا ءوزىمىز­دىڭ تاريحي, ۇلتتىق ەرەكشە­لىك­تەرىمىزدى ەسكەرۋ كەرەك دەگەن تاماشا وسيەتىن قاتاڭ ۇستاي المادىق. بىزدەر يسلام ءدىنىن دە باردى كوشىرە سالماي, ءوزىمىزدىڭ تۇرمىس جاعدايىمىزعا ساي قابىلداعان بولاتىنبىز.

قوعامدىق ۇدەرىستەر ىلعي قايشىلىقتى كۇيدە بولاتىنى, ونسىز دامۋ, ءوسۋ بولمايتىنى بەلگىلى. سودان نارىقتىق ەكونوميكانىڭ قايشىلىقتى جەكە بايۋ ۇدەرىسىن حاكىم اباي ايتقان «قاناعاتتى» مىسە تۇتپاي, بيلىككە, قارجىعا جاقىندار بايۋعا ۇمتىلىپ, ميللياردەر, ميلليونەر بولماعانى قالمادى. 155 ادام ەلىمىزدىڭ جارتى باي­لىعىنا يە بولدى. ەڭ جامانى – ادامدار اراسىنداعى قارىم-قاتىناستا قارجى بەلەڭ الدى. بۇل يمانسىزدىقپەن كۇرەس ءالى جۇيەلىلىككە يە بولا الماي وتىر.

ساياسي-الەۋمەتتىك ومىردە كەز كەلگەن مەملەكەت, كەز كەلگەن حالىق ازاتتىققا, تاۋەلسىزدىككە ۇمتىلاتىنى ايان. تاۋەلسىزدىك ءاربىر مەملەكەتتىڭ اسا قاجەتتى اتريبۋتى بولسا, ازاتتىق پەن ەركىندىك سول مەملەكەتتىڭ ءاربىر مۇشەسىنىڭ اسقاق ارمانى مەن ءومىر ءسۇرۋ ءتاسىلى. سوندىقتان مۇستافا شوقايدىڭ سوناۋ وسىدان ءبىر عاسىر بۇرىن كوتەرگەن «ۇلتتىق تاۋەلسىزدىك» ۇعىمىن ءبىز قالاي ءتۇسىنىپ جۇرگەنىمىزگە ازىن-اۋلاق توقتاي كەتكەندى ءجون كورىپ وتىرمىز.

راس, بۇل بۇرىن عاسىرلار وتار­­لىق جاعدايدا, ساياسي قىس­پاق­­تا بولعان, ءوز بيلىگىنە ءوزى يە بولا الماعان ەلىمىز ءۇشىن وتە كۇر­دەلى وزگەرىستى قاجەت ەتتى. 1991 جىلعى 16 جەلتوق­سان­دا قابىلدانعان قازاق­ستان رەس­­­پۋب­ليكاسىنىڭ جوعار­عى كەڭەسى قابىلداعان «قازاق­ستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ مەملە­كەت­تىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» كونستي­تۋتسيالىق زاڭنىڭ كىرىسپە­سىندە: «قازاقستان رەسپۋب­لي­كا­سىنىڭ جوعارعى كەڭەسى قازاق­­ستان حالقىنىڭ ەركىن بىل­دىرە وتى­رىپ, ادام قۇقىقتا­رىنىڭ جال­پىعا بىردەي دەكلارا­تسيا­سىندا بەكى­تىلگەن جەكە ادام­نىڭ قۇقىعى مەن بوستان­دىعىنىڭ باسىمدىعىن, قازاق ۇلتىنىڭ ازاماتتىق قوعام مەن قۇقىقتىق مەملەكەت قۇرۋعا دەگەن شەشىمىن نەگىزگە الا وتىرىپ, ءوزىن-ءوزى ايقىنداۋ قۇقىعىن راستايدى» دەلىنگەن. سونداي-اق زاڭدا: «قازاقستان رەسپۋبليكاسى – تاۋەلسىز, دەموكراتيالىق جانە قۇقىقتىق مەملەكەت. ول ءوز ­اۋما­عىندا تولىق بيلىككە يە, ىشكى جانە سىرتقى ساياساتتى دەربەس انىقتايدى جانە جۇرگىزەدى» دەپ جازىلدى.

الايدا بىزدەر ۇلتتىق رۋحپەن, حالىقتىڭ ساياسي ساناسىمەن, شىنايى الەۋمەتتىك ەر­كىن­­دىكپەن, قوعامداعى دەمو­كرا­تيا­لىق ۇدەرىسپەن, قۇقىقتىق سا­ۋات­تىلىقپەن, ت.ب. تولىپ جاتقان ۇعىم­دارمەن تىكەلەي تاعدىرلاس, باعىتتاس, اجىراماس تۇتاستىق­تا­عى «تاۋەلسىزدىك» ءسوزىنىڭ اسا قاسيەت­تى ءمانىن ءالى تەرەڭىرەك ءارى كە­ڭىرەك تۇسىنە بەرمەيمىز. بۇل ارقاي­سىمىزدىڭ ساياسي سەرگەكتىك پەن ازات­تىق ساناعا يە بولۋىمىزدى قاجەت ەتەدى.

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «Egemen Qazaqstan» گازەتىنىڭ 2021 جىلى 5 قاڭ­تاردا جاريالانعان «تاۋەل­سىز­دىك بارىنەن قىمبات» اتتى ماقا­لاسىندا: «تاۋەلسىز ەل بولۋ ونى جا­ريالاۋمەن نەمەسە مەم­لەكەت­تىڭ ىرگەتاسىن قالاۋمەن شەكتەل­مەيدى. تاۋەلسىزدىك ءۇشىن ناعىز كۇرەس كۇندەلىكتى ەڭبەكپەن, ۇزدىكسىز ءارى دايەكتى ەلدىك سايا­ساتپەن ماڭگى جالعاسادى. ءبىز قۋاتتى تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزبەن عانا ۇلت رەتىندە جەر بەتىندە ساقتالامىز» دەدى.

بۇل ويلار ءبىزدىڭ تۇگەندەيتىن دە, تىڭنان ىزدەيتىن دە ماسەلە­لەرىمىزدىڭ جەتەرلىك ەكەنىن باي­قاتادى. سان عاسىر اڭساپ, وسىدان 30 جىل بۇرىن جەتكەن تاۋەلسىزدىك بۇقارا حالقىمىز اراسىندا شىنايى رۋحاني ءھام ساياسي سەرپىلىس تۋعىزا الىپ وتىر ما؟ بۇگىنگى تاۋەلسىزدىك, شىن مانىسىندە, ءوزىنىڭ تولىققاندى مانىنە يە بولۋى ءۇشىن باردى جاساي الدىق پا؟ تاۋەلسىزدىگىمىز تۇ­عىرلى بولۋى ءۇشىن الدا ءالى نە ىستەۋىمىز قاجەت؟ وسى ماسەلەلەردى ءاربىر قازاقستاندىق, ەڭ ءبىرىنشى ءوزىمىز, وسى جەردىڭ, ەلدىڭ يەلەرى تە­رەڭ دە قاتتى ويلانۋىمىز كەرەك.

سونداي-اق كىتاپتاعى «سايا­سي جاڭعىرتۋ, ءمانى, تيپتە­رى, انىقتاماسى» دەگەن ماقالاداعى «جاڭعىرتۋ» دەگەن تەرمينگە قاتىستى پىكىردى ورتاعا سالۋدىڭ ورايى كەلىپ تۇر. ءبىز «مودەرنيزاتسيا» تەرمينىن دۇرىس اۋدار­­ماي جۇر­گەن سياقتىمىز. بۇل استە «جان­عىرتۋ» ەمەس. ءبىز ۇلتتىق مەملەكەت قۇرامىز دەگەن­دە, جاڭعىر­­تۋ دەگەندى پايدا­لانۋعا بولادى. ويت­كەنى ون­داي مەم­لەكەت وتار­لىق زامان­عا دەيىن بولدى. بولماعان نارسەنى جاڭ­عىرتۋ مۇمكىن ەمەس. مۇنى اي­تىپ وتىرۋىمنىڭ تاعى ءبىر سەبەبى, «جاڭعىرتۋدى» رەسمي سوزدە­رىمىزدە دە دۇرىس پايدالانباي ءجۇرمىز. «مودەرنيزاتسيا» ءسوزى­نىڭ توركىنى استە «جاڭعىرتۋ» ەمەس, جاڭارۋ دەگەن ماعىنا بەرەدى.

عالىم­دىقتى ازاماتتىقپەن تىعىز بايلانىستىرعان كىسىلەر كوپ دەپ ايتا المايمىن. مەنىڭ­شە ازامات بولۋ ابىروي, عا­لىم بولۋ ءوز تىرلىگىڭ. راۋشان­بەك ءابساتتاروۆ – وتباسى كا­فەدراسىنىڭ قۇرمەتتى مەڭگەرۋ­شىسى ەكەنىن دە ايتا كەتكىمىز كەلىپ وتىر. زايىبى مەرۋەرت اسقاروۆا – پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, پروفەسسور, قىزى مايا دا عىلىم جولىندا, ۇلدارى مارات پەن عالىمجان – زاڭ جانە ساياسي عىلىم­­دار كانديداتتارى.

كەزىندە كيەۆ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيلوسوفيا فاكۋلتەتىن ءبىتىرىپ, ۇزاق جىل قازمۋ مەن قازپي-دە قىزمەت ەتىپ, عىلىم شىڭىن باعىندىرعان عالىمنىڭ مەرەيلى بەلەسى ەلىمىز ءۇشىن, سالا مەن شاكىرتتەرى ءۇشىن ورتاق قۋانىش دەپ بىلەمىز.

ابدىجالەل باكىر,

ساياسي عىلىمدار دوكتورى, پروفەسسور