ساتيرا سايىپقىراندارى دەسە, الدىمەن جۇسىپبەك التايباەۆ, سادىقبەك ادامبەكوۆ, وسپانحان اۋباكىروۆ, ساقتاپبەرگەن الجىكوۆ, تەمىربەك قوجاكەەۆ, شونا سماحان ۇلى, سەيىت كەنجەاحمەتوۆ, ۇمبەتباي ۋايدين, مىڭباي ءراش, تاڭداي كەنەەۆ, كوپەن امىربەك, تابىل قۇلياس جانە تاعى باسقالارىنىڭ اتى-جوندەرى اۋزىمىزعا تۇسەتىنى ءسوزسىز. جاس كەزىمىزدە وسى كۇلكى كوريفەيلەرىنىڭ شىعارمالارىن جاتا-جاستانا وقىپ وستىك. ستۋدەنتتىك شاقتا ولارمەن كەزدەسۋ كەشتەرىنە قاتىسىپ, كوبىنىڭ كوزىن كوردىك, ۋاجدەرىن تىڭدادىق. ال بۇگىنگى اڭگىمە قازىرگى تاڭدا عابباس قابىشەۆ باستاعان ساربازدار ساپىنان ويىپ ورىن الار, شوقتىعى بيىك مۇحتار شەرىم حاقىندا بولماق.
مۇحتار مەكتەپ قابىرعاسىندا ءجۇرىپ تىرناقالدى دۇنيەلەرىمەن ءوزىن ساتيرا جانرىنا بەيىم ەكەنىن بايقاتتى. اۋداندىق, وبلىستىق گازەتتەردە, بەرتىن كەلە رەسپۋبليكالىق باسىلىمداردا جارىق كورگەن سىقاق اڭگىمەلەرى ونى وقىرماندارىنا تەز تانىمال ەتتى. تالاپتى جاس قازمۋ-ءدىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىندە دەكان, پروفەسسور تەمىربەك قوجاكەەۆتەن ءدارىس الىپ, سۇيىكتى شاكىرتى بولا ءبىلدى. «مىقشەگەنىڭ» ءتالىم-تاربيەسىن الدى. ەڭبەك جولىن اۋداندىق گازەتتە باستاعان ول كەيىن «وڭتۇستىك قازاقستان» وبلىستىق گازەتىندە قىزمەت اتقارا ءجۇرىپ, شەبەرلىگىن شىڭدادى. باسىلىمنىڭ «قاقپان» ايدارىن جۇيەلى تۇردە جۇرگىزىپ, زاڭدى بەلىنەن باسقان شەندى مەن شەكپەندىلەردى, جەمقور باسشىلاردى سىن ساداعىمەن تۇيرەدى. تالاي وتكىر ماقالالار جازىپ, ايماقتاعى ءتىلى تىكەنەك فەلەتونيست اتاندى. رەسپۋبليكالىق «ارا» جۋرنالىنىڭ وڭتۇستىك وڭىرلەردەگى مەنشىكتى ءتىلشىسى بولدى. تاۋەلسىز «جۇدىرىق», «بارىس» گازەتتەرىن اشتى. رەسپۋبليكالىق باسىلىمدارمەن دە تىعىز شىعارماشىلىق بايلانىس ورناتتى.
ۋاقىت وتە كەلە قالامى جۇردەك جازۋشى ءتورت تومدىق جيناعى مەن «قۇداعي قۇشاقتاي بەرەدى», «بيۋروكراتپەن قوشتاسۋ», ء«بىز ۇيالمايمىز» كىتاپتارىن شىعارىپ, كەسەك كوركەم شىعارمالارىن ۇسىندى.
جاسىراتىنى جوق, مۇحتار شەرىمنىڭ قايسى ءبىر سىقاق تۋىندىسىن وقىساڭىز, ىزدەنىمپازدىعىنا, ەڭبەكقورلىعىنا, شەبەرلىگىنە ءتانتى بولاسىز. ساتيريك كەيىپكەرىن قيالدان ىزدەمەيدى. ءومىردىڭ وزىنەن الادى. قوعامداعى كەلەڭسىزدىكتەر قالامىنا ەرىكسىز ىلىنە كەتەدى. ال ونى قانداي فورماتتا بەرۋ ءتاسىلىن جازۋشى شەبەر مەڭگەرگەن. وقىرمانىن بىردەن ەلىكتىرىپ اكەتەدى. وقيعالار جەلىسىمەن جەتەلەي جونەلەدى. ديالوگتەرى دە نانىمدى. ءتىپتى شاعىن ءازىلىنىڭ سالماعى اتانعا جۇك بولارلىقتاي. استارىنان ۇلكەن ويدى اڭعاراسىز. كۇلكىنىڭ اياسىندا ءزىل جاتقانىن باعامدايسىز. سىزداۋىقتاي ساركازمدى, ءيىرىمى مول يرونيانى ۇشىراتا الاسىز. مۇحتار شەرىم بيىل وقىرماندارىن ەلەڭ ەتكىزەتىندەي جاعىمدى جاڭالىق اكەلدى.
قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ بيىلعى باستى جينالىسىندا مۇحتار شەرىمنىڭ «سۋپەر بەتسىزدەر» ساتيرالىق رومانىنىڭ جارىق كورۋى جىلدىڭ باستى جاڭالىعى رەتىندە باسا ايتىلدى. كەڭەستىك كەزەڭدەگى سادىقبەك ادامبەكوۆتىڭ, ەسەنجول دومباەۆتىڭ ساتيرالىق روماندارىن ايتپاعاندا, مۇحتار شەرىم قازاقستاندا تاۋەلسىزدىك ورناعاننان كەيىن وسى جانردا قالام تارتقان تۇڭعىش قارىمدى قالامگەر. اتالار ءداستۇرىن قايتا جاڭعىرتقان جازۋشى. تالاي ادەبي بايقاۋلاردا توپ جارىپ, ولجا سالعان, بايگە العان ساڭلاق ساتيريك. حالىقارالىق «الاش» ادەبي, كوپەن امىربەك اتىنداعى «ارا» سىيلىقتارىنىڭ يەگەرى, شونا سماحان ۇلى اتىنداعى سىقاقشىلار بايقاۋىنىڭ باس جۇلدەگەرى, «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنىڭ لاۋرەاتى, «قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى جازۋشىسى».
تالانتتى جازباگەردىڭ بۇعان ۇلكەن دايىندىقپەن كەلگەنى كورىنىپ تۇر. روماننىڭ العاشقى بەتىن اشقاننان-اق مۇحتار شەرىمنىڭ وزىنە ءتان ءستيلى وقىرماندى باۋراپ الا قويادى. ءسوز ساپتاۋى شىمىر, ديالوگتەرى ادام مىنەزىن اشادى. كەيىپكەرلەردىڭ قاقتىعىسى دا نانىمدى. اركىمنىڭ وزىندىك بەت-بەينەسىن, بولمىسىن تاني الاسىز. رومانداعى باستى كەيىپكەر مايرا بۇگىنگى قوعامنىڭ جيناقتالعان وبرازى دەپ ايتۋعا بولادى. مۇنداي «مايرالار» ورتامىزدا تولىپ ءجۇر. ول – ۋاقىتتىڭ ءوزى تۋدىرعان بەينە. وتە پىسىق. پىسىقتىعى سونشا, ديىرمەنگە سالساڭ, بىتەۋ تۇسەتىن, ءتىرى شىققانىمەن قويماي قامبادان قوس قولتىعىنا ەكى قاپ ۇندى قىسىپ الا شىعاتىن ج ۇلىك. بيلىك باسپالداعىندا وتىرعان باسشىلاردى الداپ-ارباپ, ءوز ىقتيارىمەن جەكە ماقساتىنا جۇمساي الاتىن ەپتى. اۋدان اكىمىمەن ءتىل تابىسىپ, توننىڭ ىشكى باۋىنداي ارالاسۋى — سونىڭ ايقىن ايعاعى. الگىندەي ارەكەتىمەن اۋىل اكىمى, اۋدان اكىمى قىزمەتىنە قول جەتكىزەدى. «داندەگەن قارساق قۇلاعىمەن ءىن قازار» دەگەن. ونىڭ اۋدان اكىمى بولىپ تاعايىندالعانىنا تاڭعالمادىق. جىلپوستىڭ جولى داڭعىل. وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى بولىپ سايلانۋى دا وڭايعا ءتۇستى. قىزمەتى ساتىلاپ كوتەرىلىپ, دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى ورىنتاعىنا ءبىر-اق جايعاسقاندا دا جاعامىزدى ۇستامادىق. ويتكەنى قازىنا قارجىسىن جىمقىرۋدى ابدەن مەڭگەرگەن مايرا بارلىق بيلىككە كەدەرگىسىز قول جەتكىزە الادى. ول ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان قوعام سونداي. ساتيرالىق روماندا ناشاقورلىق, جەمقورلىق, پاراقورلىق, ساتقىندىق, ەكىجۇزدىلىك, جاعىمپازدىق سياقتى كەلەڭسىز قۇبىلىستاردىڭ بەتى اشىلىپ, سىن تەزىنە ىلىنەدى. ءاجۋا ەتىلەدى. بۇگىنگى قوعامنىڭ بەت پەردەسى وسىلايشا شەشىلەدى.
ساتيرالىق رومانداعى ۋچاسكەلىك ينسپەكتور, ماسكۇنەم نارتاي, قالقاباي, كرۋتوي, كيسلوتا, شامان سياقتى كەيىپكەرلەر ەسىمىزدە قالدى. اۋىل اكىمدەرى نارتاي مەن قالقابايدىڭ تارتىسى, ماقسات پەن گۇلدينانىڭ شىنايى ماحابباتى جاقسى اشىلعان. «بارىس» گازەتىنىڭ ءتىلشىسى ماقساتتىڭ شىندىققا ۇمتىلىپ, سوت, پروكۋراتۋرا, ىشكى ىستەر ورگاندارىنداعى ادىلەتسىزدىكتى, پاراقورلىقتى اشكەرە ەتۋدە كورگەن قورلىقتارى وقىرمانداردى كۇمانسىز سەندىرەدى. ال شولاق بەلسەندىلەردىڭ ارەكەتى كۇلكى شاقىرادى.
جالپى, ەلىمىزدىڭ سپورت, سوت, پروكۋراتۋرا ورگاندارىندا ورىن العان كەلەڭسىز كەمشىلىكتەردى قالامگەر ۋىتتى تىلمەن قالاي ءاجۋالايدى دەسەڭىزشى؟! قۋ دۇنيە دەسە, قوينىنداعى ايەلىن, قارت اتا-اناسىن ساتىپ كەتۋدەن تايىنبايتىن ەكىجۇزدى ادامداردىڭ بەينەسىن ارەكەتىمەن جانە ديالوگىمەن ءساتتى اشقان.
مۇحتار شەرىم اششى كەكەسىندى, كەيبىر شتريحتاردى, ۇتىمدى دەتالداردى شەبەر پايدالانا بىلەدى. ولاردىڭ ىستەرى مەن تىرلىكتەرىنەن كەيدە ءتۇڭىلىپ كەتەسىڭ. قوعامنىڭ ازعىنداپ بارا جاتقانىنا ناليسىڭ! لاعنەت ايتاسىڭ. ويعا باتاسىڭ. جازۋشىنىڭ قۇدىرەتى وسىندا!
جالپى, «سۋپەر بەتسىزدەر» رومانى — قازاق ادەبيەتىنىڭ ساتيرا جانرىنا قوسىلعان تاتىمدى تۋىندى. ءتىلى جەڭىل. وقىرمانداردى جالىقتىرمايدى.
كورىنبەي كەتكەن بۇل جانردا جازار كوبەيسىن دەيمىز.
سەرىكقالي جەكسەنباەۆ,
قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى