«اداي» مەن «№40 سيمفونيا»

شىعارما 1788 جىلدىڭ 31 شىلدەسىندە اياقتالعان. موتسارت ءومىرىنىڭ سوڭىن­دا تۋىندىعا جاڭا بۇرى­لىستار قوسىپ, جانداندىرا تۇسكەن. ەلەۋلى شى­عار­ما كوم­پوزيتوردىڭ جەكە ءومىرى الاقۇيىن بولىپ جۇرگەن مەزەتىندە تۋسا دا, ميلليونداعان تىڭ­دار­مانعا رۋحتى اسەر سىيلادى. ءتىپتى «بوران مەن بۇر­قاسىن» ادەبي رومانتيكالىق قوزعالىسىنا ىقپال ەتىپ, ونەر ورتاسىندا تانىمالدىلىققا يە بولدى. تۋىندىنىڭ العاشقى ءبولىمى «بارىنشا جىلدام» (molto allegro) سازدا وينالىپ, بىردە مەلون­حوليالىق جەڭىل سارىنعا ۇلاسادى. ونەر زەرت­تەۋشىلەرى شىعارمانىڭ وسىلايشا كۇردەلى كوڭىل كۇيدى ەڭسەرۋگە, ءارى ۋايىمنان شىعۋعا فانتاس­تيكالىق شۇڭعىما اسەرمەن دەم بەرەتىنىن ايتادى.

ەينشتەين ەرەك تۋىندىعا ارنايى ەڭبەك ارناپ, باعا بەرگەن. اڭىز فيزيكتىڭ سوزىنشە, «باتىرلىق ءھام ۇمىت­سىزدىك» ەڭبەگى كوكەيدەگى كوپ سۇراقتىڭ كۇردەلى كۇر­مەۋىن شەشەدى. ءارى «№ 40 سيمفونيا»-نىڭ كو­لەم-ءپىشىمى وزگەشە, ەشكىمگە ۇقسامايدى. ال جازۋ­شى لەۆ تولستوي «سوعىس پەن بەيبىتشىلىكتە» كەيىپ­كەر­لەرىنىڭ تىنىسىن اشۋدا مۋزىكاعا قاتىستى ديالوگ­تەردى ءجيى قولدانعان. روماندا ۇشىراساتىن ءسانتۇرلى پىكىرلەر ارقىلى جازۋشىنىڭ موتسارت پەن ونىڭ شىعارماسىنا دەگەن تەرەڭ قۇرمەتتى باي­قاۋعا بولادى.

سونىمەن, «№ 40 سيمفونيا» ەۋروپا رۋحى­نىڭ بىرەگەي قوزعاۋشى كۇشىنە اينالدى. ال قۇرمانعازىنىڭ «اداي» كۇيى ۇلتتىق رۋحىمىزدىڭ جارشىسى. العاشقى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستىڭ الاۋى تۇتانىپ, ازاتتىق ءۇشىن ارپالىس ۋاقىتى سوققاندا اردا كۇي ەل جىگەرىن ەسەلەگەنى داۋسىز. تەك ءبىر كەزەڭنىڭ ۇرپاعى عانا ەمەس, بەرگى نەشە ۇرپاقتىڭ كوكەيىندەگى ەركىندىك قۇسىن وياتىپ, سانا شىدەرىن ۇزگەنى انىق. احمەت جۇبانوۆ «عاسىرلار پەرنەسى» كىتابىندا ەلەۋلى بولجام ايتادى. «...اداي رۋى يساتاي كوتەرىلىسىندە كوزگە تۇسكەن بولاتىن. جوعارىدا ايتىلعان ساعىزدان كەلىپ يساتايعا قوسىلعان قولدىڭ ىشىندە ادايلىقتار كوپ بولاتىن. بىزدىڭشە, قۇرمانعازى اداي رۋى اتىن جالپىلاما ۇعىمدا الىپ, ەركىندىك سۇيگەن ەلىنىڭ قايتپاس كۇشىنە ارناپ شىعارعان بولۋ كەرەك». «اداي» – تۇتاس قازاق ۇلتىنىڭ ار-نامىسىن, ازاتتىق قۇمارلىعىن, بوداندىققا باعىنباس قايسارلىعىن, ەڭكەيمەس رۋحىن بەينەلەر بىرەگەي تۋىندى. كەيدە تاس تىرلىك تۇتقاسى جاعادان العاندا, وزىمىزگە ورالۋ ءۇشىن دۇلەي كۇيدى تىڭداپ, رۋح شاقىراتىنىمىز بار. جۇمەكەن اقىن «قۇرمانعازى. اداي» جىرىندا كۇيدىڭ ءوزى ­بولىپ سويلەگەن, ءتىل بىتىرگەن.

ەكى ىشەك: ءبىرى بوستاۋ, قاتتى ءبىرى,

بەس ساۋساق بەرەتىندەي ات ءدۇبىرىن.

قۇيشىنىڭ قاتتى ىشەكتە قايراتى ءوسىپ,

ەكىنشى بوستاۋ ىشەكتە اقتى مۇڭى.

كوك الا دۇرمەك بولىپ اعادى اعىس,

شاڭقىلداپ شىقتى بيىك شاعالا-قۇس.

ەڭ سوڭعى جارماسقانىڭ ج ۇلىنعانداي

قارايسىڭ جانتالاسا جاعاعا الىس...

باقساق, قوس كومپوزيتور – قۇرمانعازى مەن موتسارت­تىڭ ءومىر سوقپاعى وڭايعا تۇسپەگەن. تاريح­تان بەلگىلى, موتسارتتى قالىڭ دۇشپانى انتالاپ, قىزىلكوز سالەري قىزعانىشتىڭ قىزىل ءيتىن قوسىپ تال­كەك ەتكەن. اقىرى نەبارى 35 جاسىندا جاسى­رىن بەرىلگەن ۋ سەبەبىنەن قىرشىن عۇمىر ۇزىل­گەن دەسەدى. ال قۇرمانعازىنىڭ اتتىڭ جالىندا, اتاننىڭ قو­مىندا وتكەن زوبالاڭعا تولى عۇمىرى كۇي اتاۋ­لارى­نان-اق بەلگىلى. «كىسەن اشقان», «تۇر­مەدەن قاش­قان», «قايران شەشەم» كۇيلەرى تاعدىردىڭ ءتۇرلى تاق­سىرەتى تۇسىندا تۋعان شەمەن-شەرگە تولى تۋىندىلار.

ەكى تۇلعا, ماڭگىلىككە بەتتەگەن ەكى شىعارما. بۇل اتام زامانعى وركەنيەتتەر ۇندەستىگىنىڭ ءبىر جۇرناعى عانا.