كوپشىلىك فوبيا اتاۋىنىڭ ماعىناسىن «قورقۋ» دەپ تۇسىنەدى. ال قورقىنىشتىڭ كەز كەلگەن ادامنىڭ بويىندا بولاتىن تابيعي قۇبىلىس ەكەندىگىن ەسكەرسەك, وندا بۇل تۋرالى اڭگىمە قوزعاۋدىڭ نە كەرەگى بار دەرسىز. بىراق, قوزعاۋعا ءتۇرلى سەبەپ بولىپ تۇر جانە ونىڭ سالدارى ادامزات تىرلىگىنىڭ شىرقىن بۇزۋى مۇمكىن ەكەندىگىن دە ايتقىمىز كەلەدى.
فوبيا گرەك تىلىندە قورقىنىش دەگەن ماعىنانى بەرەدى. تارقاتىپ ايتار بولساق, نەۆروز اۋرۋىنىڭ ادامدى ىعىر قىلاتىن ءتۇرلەرىنىڭ ءبىرى. فوبيالىق قورقۋ ۇزاقتىعىمەن, تۇراقتىلىعىمەن ايقىندالادى. ول بەلگىلى ءبىر جاعدايعا نەمەسە زاتقا بايلانىستى ادامنىڭ سانالى تۇردە, بىراق, نەگىزسىز قورقۋى. قورقىنىشىنىڭ دالەلى جوق ەكەندىگىن ءوزى بىلە تۇرا ۇرەيدىڭ الدىندا قارسى تۇرا الماۋ سەزىمى.
ارينە, قازىر قوعامدا ەشنارسەگە تاڭعالۋعا بولمايدى. مىڭ سان وزگەرىستەر قالاي بولىپ جاتسا, تاپ سولاي جاڭا اۋرۋلاردىڭ اتاۋلارى دا قوسىلۋدا. ماسەلەن, كۇندەلىكتى ومىردە ليفتىگە مىنگەن كەزدە دە بىرقاتار ادامداردىڭ بويىندا قورقىنىش تۇرادى. ءبىرىنىڭ ويىندا ليفت توقتاپ قالسا نە بولادى دەگەن وي بولسا, ەكىنشىسى ءليفتىنىڭ ەسىگى ەكى ورتادا اشىلىپ قالا ما دەپ سەسكەنەدى. مۇنداي ويعا نە تۇرتكى؟ جاۋاپ قاراپايىم. كۇندە كورىپ نەمەسە ەستىپ جۇرگەن ينتەرنەتتەگى جايسىز حابارلار. ميدا ساقتالىپ قالعان اقپارات تاپ سول كەزدە ويعا ساپ ەتە تۇسەدى. ادامدا قورقىنىش سەزىمى ىسكە قوسىلادى. ليفت ءدىتتەگەن جەرىنە جەتكەنشە ادام مازاسىز كۇي كەشەدى. بۇل, ارينە, ۋاقىتشا فوبيا. ال ودان دا بولەك, ادامنىڭ وتكەنىمەن بايلانىستى بولاتىن, ياعني پسيحولوگيالىق تۇرعىدا سانادا ساقتالىپ قالاتىن فوبيالار دا بار. ولاردىڭ جايى ءتىپتى بولەك.
فوبيالار نەۆروزدار, پسيحوزدار جانە ميدىڭ ورگانيكالىق اۋرۋلارى كەزىندە پايدا بولادى. نەۆروزدىق فوبيالار كەزىندە ادامدار, ادەتتە, ءوز قورقىنىشتارىنىڭ نەگىزى جوق ەكەنىن ۇعىنادى, ولارعا ءوزىن قينايتىن سۋبەكتيۆتىك, باقىلاي المايتىن كىناراتتار دەپ قارايدى. فوبيا كەزىندە ادامدا جالپى مازاسىزدانۋ, تامىردىڭ سوعۋى مەن تىنىس الۋدىڭ جيىلەۋى, بوزارۋ نەمەسە تەز قىزارۋ سياقتى بەلگىلەر بولادى. ال «ۋاقىتشا تۇراقسىز فوبيا» كوپ شارشاعاننان نەمەسە اۋىر پسيحيكالىق قاتەردەن كەيىن دەنى ساۋ ادامداردا دا بولۋى ىقتيمال ەكەن. ەگەر ادام ءوز قورقىنىشتارىنىڭ نەگىزسىزدىگىن, اقىلعا سىيمايتىنىن سىني تۇرعىدان انىق ۇعىنبايتىن بولسا, وندا مۇنىڭ ءوزى كوبىنە فوبيالار ەمەس, پاتولوگيالىق كۇماندار (قاۋىپتەنۋلەر), بولىپ شىعادى. نەۆروزدىق فوبيالار بەينەلى ويلاۋعا بەيىم, جاندۇنيەسى ەنجار, ۆەگەتاتسيالىق ورنىقتىلىعى كەم ادامداردا كوبىرەك بايقالادى. كوبىنە بىلىكتى پسيحوتەراپەۆتىك شارالار ارقىلى مۇنداي كىناراتتاردان ارىلۋعا بولادى.
ءبىر دەرەكتەردە الەمدە 10 ميلليوننان استام ادام فوبيا دەرتىنە ۇرىنعان دەيدى. بالكىم, ودان دا كوپ بولۋى مۇمكىن. سونداي-اق, فوبيانىڭ 40 مىڭعا جۋىق ءتۇرى بار ەكەن. جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, قانشا جاڭالىق بولسا, سونشا فوبيالىق تىركەسپەن اتالاتىن اۋرۋلار بار. ونىڭ 10 مىڭعا جۋىعى كەڭىنەن تارالعان, قالعان بولىگى بىرەن-ساران ادامداردا بولۋى مۇمكىن. جالپى اتاعاندا, فوبيانى الەۋمەتتىك جانە دارا دەپ ەكىگە ءبولىپ قاراستىرۋعا بولادى. ال ونىڭ ىشىندە تۇرلەرىنە قاراي قۇبىلىستاردان, زاتتاردان, جانۋارلاردان دەپ ءتىزىلىپ كەتە بەرەدى. مىسالى, ادامزات اراسىندا كەڭ تارالعان قورقۋدىڭ ءتۇرلەرىنە توقتالساق, سولاردىڭ ءبىرى – «كلاۋستروفوبيا». ول – وڭاشالانعان, تار جەردە جالعىز قالۋ قورقىنىشى. ايتىپ كەتكەنىمدەي, بۇعان ليفتىگە مىنۋدەن قورقۋ دا كىرەدى. ستاتيستيكا بويىنشا فوبيانىڭ بۇل ءتۇرى كەڭ تارالعان. ول ادامزات بالاسىنىڭ 6-7 پايىزىندا كەزدەسەدى. بۇل, اسىرەسە, نازىك جاندىلاردا ءجيى بولادى ەكەن. سونىمەن قاتار, «زووفوبيا» دەگەن بار. ول – جان-جانۋارلاردان, باۋىرىمەن جورعالاۋشىلاردان قورقۋ. بۇل بارشاعا ءتان جاعداي, كوبىندە ادامداردىڭ 65 پايىزىندا كەزدەسەدى. كەلەسى, – «اكروفوبيا», ياعني بيىكتىكتەن قورقۋ. سونىمەن قاتار, «نيكتوفوبيا» دەگەن بار, ول – قاراڭعىدان قورقۋ سەزىمى. ۇرەيدىڭ بۇل ءتۇرى جاس تا, جىنىس تا تالعامايدى. ءجاسوسپىرىم بالالاردا دا, الپىستى القىمداعان ەرلەر مەن ايەلدەردە دە كەزدەسەدى. جانە ءبىر ءتۇرى – «ديسپسيحوفوبيا», ياعني ەستەن اداسۋدان قورقۋ بولىپ تابىلادى. بۇل كوبىنەسە جاسى كەلگەن ادامداردا بولادى. سونىمەن قاتار, «ديستيحيفوبيا» دەگەن بار, ول – قايعىلى جايتقا دۋشار بولۋدان قورقۋ. جانە اسىرەسە, ۇشاقتا ۇشۋعا تۋرا كەلەتىندەردە «اۆيافوبيا» بولادى ەكەن. ولار قانداي جاعداي بولماسىن, ۇشاقتان باس تارتىپ, دىتتەگەن جەرىنە پويىز نەمەسە اۆتوكولىكپەن جەتۋدى ويلايتىن كورىنەدى. سونداي-اق, «تاناتوفوبيا» دەگەن بار, ول – ءولىمنەن قورقۋ. بۇل قورقىنىش سەزىمى بۇكىل ادامزات بالاسىنىڭ بويىندا بار, بارشانىڭ دا ولىمنەن قورقاتىنى حاق.
ال ەندى فوبيانىڭ «ءبىرتۇرلى» تۇرلەرى دە بولاتىندىعىن ايتا كەتسەك, «كاتوتروفوبيا» دەگەن بار, ول ادامنىڭ كادىمگى اينادان قورقۋى. ايناعا قاراماق ءتۇگىل, ونى قولعا ۇستامايتىن جاندار بار ەكەن ومىردە. جانە «فوبوفوبيا» دەگەن بار ەكەن, ول – فوبيانىڭ وزىنەن قورقۋ, ياعني ءبىردەمەدەن قورقۋدان قورقۋ سەزىمى. جانە قورقۋدىڭ بۇل تۇرىمەن تانىمال ادامداردىڭ ءبىرشاماسى اۋىرعان كورىنەدى. ايتا بەرسەك, تاۋسىلمايتىن «دەندروفوبيا» – اعاش-تالداردان قورقۋ, «حوروفوبيا» – بيلەۋدەن قورقۋ, «حوميحلوفوبيا» – تۇماننان قورقۋ, «سپەكتروفوبيا» – ەلەستەردەن قورقۋ, «كاليگينەفوبيا» – ادەمى ايەلدەردەن قورقۋ سەكىلدى ساناعا سىيمايتىن قورقۋدىڭ تۇرلەرى دە بار.
اقش پسيحولوگيالىق اسسوتسياتسياسى فوبيا – پسيحيكالىق اۋىتقۋدىڭ كەڭ تارالعان ءتۇرى ەكەندىگىن جانە ونىڭ بۇكىل جەر شارىندا 11 پايىز ادامداردىڭ ومىرىنە قاتتى اسەر ەتەتىندىگىن ايتادى. سوزىمىزگە دالەل رەتىندە, فوبيانىڭ ادام ومىرىنە قانشالىقتى اسەرى بار ەكەندىگىنە توقتالساق. اتاقتى ورىس جازۋشىسى نيكولاي گوگول ءومىر بويى «تىرىدەي كومىلۋدەن» قاتتى قورقىپ ءومىر سۇرگەن. بۇل قورقىنىشقا ونىڭ جاس كەزىندە بەزگەكپەن اۋىرعاندىعى سەبەپ بولعان دەسەدى. سول اۋرۋ ءومىر بويى اتاقتى جازۋشىمەن بىرگە بولىپ, ونىڭ سالدارى ۇزاق ۋاقىت ۇيىقتاۋ مەن ىلعي تالىپ قالۋعا اپارعاندىقتان, نيكولاي ۆاسيلەۆيچ وسىنداي كەزەكتى تالماسىنىڭ بىرىندە ونى ولدىگە ساناپ, تىرىدەي جەرلەنۋدەن قورىققان. ءومىرىنىڭ سوڭعى كۇندەرىندە تىپتەن قورقىنىشى جەڭىپ كەتكەن ول ۇيىقتاماۋعا بەكىنگەن. كەلەسى ءبىر – «تافەفوبيامەن», ياعني تىرىدەي جەرلەنۋدەن قورىققان اقش-تىڭ ءبىرىنشى پرەزيدەنتى دجوردج ۆاشينگتون بولعان. ول ۇنەمى ءوز جاقىندارىنا ءوزى ولگەن سوڭ تەك ەكى كۇن وتكەننەن كەيىن عانا جەرلەۋدى تاپسىرعان كورىنەدى. سونىمەن قاتار, تانىمال اقىن ۆلاديمير ماياكوۆسكيدىڭ ءومىرى تىپتەن قىزىق. ول «گەرمافوبيا», ياعني ينفەكتسيا جۇقتىرۋدان قاتتى قورقاتىن بولعاندىقتان ارنايى قولعاپ كيىپ جۇرەتىن بولعان. قالاممەن ءومىرى وربىگەن اقىنعا قالام ۇستاۋ اۋىرلىق قىلعان كورىنەدى, ول قالامدى اشىق قولمەن ۇستاۋدان اۋلاق بولعان. قايدا بارسا دا وزىمەن بىرگە سابىن, يود جانە بىرنەشە تازا شۇبەرەك الىپ جۇرەتىن بولعان ەكەن. وسىنداي فوبيامەن اۋىرعان تاعى ءبىر تانىمال تۇلعا بار. ول تۋرالى بۇكىل الەم بىلەدى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. ول پوپ مۋزىكا ونەرىنىڭ كورولى – مايكل دجەكسون. ساحنادا ءانشىنىڭ اق قولعاپپەن ءجۇرۋىن ءوزىنىڭ ءستيلى, نە كيىم كيۋ ۇلگىسىمەن شاتاستىرۋعا ابدەن بولادى. ال فرانتسۋز جازۋشىسى ونورە دە بالزاك فوبيانىڭ قانداي تۇرىمەن دەرتتى بولعان دەيسىز عوي؟ ول «گاموفوبيا» — نەكەلەسۋدەن نەمەسە ۇيلەنۋدەن قورىققان دەسەدى. ول كوپتەگەن جىلدار بويى تۇرمىستاعى ايەل گرافينيا ەۆەلينا گانسكاياعا عاشىق بولعان. ارادا 10 جىل وتكەن سوڭ گرافينيا جەسىر قالىپ, ەكەۋىنىڭ بىرگە بولۋىنا مۇمكىندىك تۋادى. دەگەنمەن, سول كەزەڭدەردە بالزاك تاعى دا 8 جىلداي ۇيلەنۋگە ۇسىنىس جاساماي, قارسىلىق تانىتىپ باققان. دەگەنمەن, جىگەرى مىقتى گرافينيا ونى ۇيلەنۋگە كوندىرگەن سىڭايلى, سوندا قاتتى مازاسىزدانعان بالزاك گرافينياعا حات جازعان ەكەن. وندا ول: «مەنىڭ دەنساۋلىعىم سىر بەرىپ ءجۇر, ءسىز مەنى جاقىن ارادا تابىتقا سالىپ, شىعارىپ سالاسىز, وزىڭىزگە مەنىڭ اتىمدى جازدىرۋعا ۇلگەرمەيتىن بولۋىڭىز كەرەك», دەگەن ەكەن. بىراق, توي بولىپتى. دەگەنمەن, ونورە دە بالزاك ءوز اياعىمەن ەمەس, دەنساۋلىعى ناشار بولعاندىعى سونداي, ونى ارنايى ورىندىقپەن كوتەرىپ الىپ كەلگەن. وسىدان كەيىن 5 ايدان سوڭ كوز جۇمعان...
دەسەك تە, فوبيادان ارىلۋعا مۇمكىندىكتەر كوپ. ەشقانداي ءدارى-دارمەكسىز, سانالى تۇردە پسيحولوگ, پسيحوتەراپەۆت ماماندارىمەن كەڭەسە وتىرىپ, بويداعى السىزدىكتەردى جەڭۋگە بولادى. بۇل تۇرعىدا پسيحولوگ بوتاكوز بەكەجانوۆا فوبيانى, كوبىنەسە شيەلەنىستىڭ ءبىر كورىنىسى دەپ ءتۇسىندىرەدى. ول كەزدە فوبيانىڭ ءوزىن ەمەس, وعان سەبەپ بولعان جاعدايدى قاراستىرىپ, سول ماسەلە بويىنشا جۇمىس جاسايتىنىن ايتادى. ماماننىڭ ايتۋى بويىنشا, بويىندا بەلگىلى ءبىر فوبياسى بار ادامعا تاپ سول قورقاتىن زاتىمەن بايلانىستىرا وتىرىپ, مىسالى, يتتەن قورقاتىن بالاعا كۇشىك سىيلاپ, كەيىن ونىڭ جاقسى جانۋار ەكەندىگىن ۇيرەتە باستاۋ كەرەك دەگەن سياقتى تاسىلدەردى ۇسىنادى. جانە ونىڭ ايتۋىنشا, فوبيانى دەر كەزىندە ەمدەمەسە, ول الەۋمەتتىك پروبلەماعا اينالىپ قانا قويماي, ادامنىڭ قورشاعان ورتاعا زيانىن جانە ءوز دەنساۋلىعىنا ۇلكەن قاتەر توندىرەتىندىگىن ايتادى. بۇل تۇستا تاعى ءبىر پسيحولوگ سالتانات ورىنبەتوۆا, ءوزىنىڭ پاتسيەنتى گەرمافوبيامەن اۋىرىپ, ءتىپتى, ءولىپ قالا جازداعانىن دا ايتادى. ينفەكتسيادان قاتتى قورىققان ول, ءوزىن اۋرۋعا ساناپ, ەشكىمنىڭ سوزىنە قۇلاق اسپايتىن جاعدايعا جەتكەن. ۇزاق پسيحولوگيالىق سەانستاردان كەيىن عانا ەسىن جيناعان پاتسيەنتىنىڭ فوبياسى, سول كەزدەردە ونىڭ دەنساۋلىعىنا قاتتى اسەر ەتكەندىگىن جاسىرمايدى.
ادام قاي كەزدە دە قورقىپ ءومىر سۇرەدى, بىراق قورقۋ ءۇشىن ءومىر سۇرمەيدى, ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن قورقادى. وسى تۇرعىدا قازاقتىڭ باتىرى باۋىرجان مومىش ۇلىنان ءبىر جۋرناليست: «سوعىس كەزىندە قورىقتىڭىز با؟» دەپ سۇراعان ەكەن, سوندا باتىر اتامىز: «قورىقپاعان بولسام, وسىلاي الدىڭدا وتىرار ما ەدىم؟» دەپ جاۋاپ بەرگەن. ۋاقىتشا قورقۋ مەن ىعىر قىلاتىن تۇراقتى قورقۋدىڭ اراسىندا ۇلكەن ايىرماشىلىق بار ەكەندىگىن ايتقىمىز كەلەدى. سانالى تۇردە قورقۋ ادامنىڭ ىلگەرى باسۋىنا ۇلكەن سەپتىگىن تيگىزسە, نەگىزسىز قورقۋدىڭ اۋقىمدى اۋىرتپالىقتارعا سوقتىراتىنىن ەسكەرگەن ءجون.
ەلميرا ماتىباەۆا,
«ەگەمەن قازاقستان».