استانا. 22 ماۋسىم. الەمدەگى كوپتەگەن عالىمدار جەر بەتىندەگى تىرشىلىك اتاۋلىنىڭ جويىلىپ كەتۋىنىڭ جاڭا فازاسى باستالعالى تۇرعانىن ايتىپ, دابىل قاعىپ جاتىر. بۇل تۋرالى BBC-گە سىلتەمە جاساعان ras.kz حابارلادى.
مۇنداي توقتامعا اقش-تاعى ستەنفورد, پرينستون جانە بەركلي ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ عالىمدارى كەلدى. وقىمىستىلار ومىرتقالىلاردىڭ جويىلىپ كەتۋىنىڭ جىلدامدىعى ادەتتەگىدەن 114-كە ارتىق ەكەنىن ەسەپتەپ شىعارىپتى. وسىعان وراي مامانداردىڭ تۇجىرىمدارى: «ءبىز ۇلكەن جويىلىستىڭ التىنشى ءداۋىرىن باستان كەشكەلى تۇرمىز» دەگەنگە سايىپ وتىر.
جەر بەتىندە مۇنداي وقيعا بۇدان 65 ملن. جىل بۇرىن بولعان ەكەن. عالىمدار سول جولى جەرمەن ءىرى مەتەوريتتىڭ سوقتىعىسۋى سالدارىنان مۇنداعى دينوزاۆرلاردىڭ ءبارى قىرىلىپ قالعان, دەگەندى العا تارتادى.
«ەگەر وسى جويىلۋدىڭ الدىن الىپ, توقتاتپاسا, قايتادان تىرشىلىكتىڭ قالپىنا كەلۋى ءۇشىن تاعى ميلليونداعان جىلدار كەرەك بولادى. ال العاشقىلاردىڭ قاتارىندا قۇرىپ كەتەتىندەر ادامدار بولادى», – دەپ اتاپ ءوتتى اتالمىش زەرتتەۋ اۆتورلارىنىڭ ءبىرى دجەراردو تسەباللوس.
عالىمدار زەرتتەۋ جۇرگىزۋ بارىسىندا قازبا جۇمىستارىنىڭ نەگىزىندە بەلگىلى بولعان دەرەكتەرگە قاراي وتىرىپ, سول كەزدەگى ومىرتقالىلىلاردىڭ جويىلىپ كەتۋشىلىگى قارقىنىن قازىرگىمەن سالىستىرا قاراستىردى. ناتيجەسىندە ولار قازىرگى جويىلىس قارقىنىنىڭ 100 ەسەدەن دە ارتىق دەگەن بايلامعا كەلدى. تەك 1900 جىلى عانا ومىرتقالىلاردىڭ 400-دەن استام ءتۇرى قۇرىپ كەتىپ ەدى. ال بۇرىنعى كەزەڭدەردە مۇنداي مولشەردەگى جوعالتۋشىلىقتارعا 10 مىڭ جىل ۋاقىت كەتكەن ەكەن.
زەرتتەۋشىلەر جويىلىستىڭ قاتتى قارقىن الۋىنا جەر بەتىندەگى كليماتتىڭ وزگەرۋى, قورشاعان ورتانىڭ لاستانۋى مەن ورمانداردىڭ قۇرىپ كەتۋلەرى سەبەپ بولىپ وتىرعانىن ايتادى.
وقىمىستىلار ەكوجۇيەنىڭ قازىرگىدەي قۇرۋى جاعدايىندا, ارالاردىڭ وسىمدىكتەردى توزاڭداۋى تىيىلعان تۇستا ەندى ءۇش ۇرپاق الماسقاننان كەيىن جەر بەتىندە تىرشىلىكتىڭ توقتاۋى مۇمكىن ەكەنىن العا تارتادى. اتاقتى عالىم ەينشتەين پلانەتادان ارا جويىلعاسىن تىرشىلىكتىڭ دە توقتاپ, ادامداردىڭ جوعالاتىنىن وتكەن عاسىردا ايتىپ كەتكەن ەدى.
«كۇللى الەمدە وسىلايشا جويىلىپ كەتكەن تۇرلەر وتە كوپ, – دەپ ەسەپتەيدى ستەەنفورد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى پول ەرليح. – ءبىز شىن مانىندە ءوزىمىز وتىرعان بۇتاقتى كەسىپ جاتىرمىز».
حالىقارالىق تابيعاتتى قورعاۋ وداعىنىڭ (IUCN) مالىمەتى بويىنشا, جويىلىپ كەتۋدىڭ شەگىنە كەلىپ تۇرعاندار قاتارىندا جانۋارلاردىڭ كەم دەگەندە 50 ءتۇرى بار ەكەن. تۇتاستاي العاندا, قازىر قوس مەكەندىلەردىڭ 41 پايىزىنا, ءسۇت قورەكتىلەردىڭ 25 پايىزىنا جويىلىپ كەتۋ قاۋپى ءتونىپ تۇرعان كورىنەدى.
IUCN مۇنىڭ ايقىن دالەلى رەتىندە جاقىن جىلداردا جابايى تۇمسا تابيعي ورتادان قۇرىپ كەتكەلى تۇرعان لەمۋرلاردى كەلتىرەدى. ولاردىڭ كەم دەگەندە 94 پايىزىنا وسىنداي قاتەر ءتونىپ تۇر. سونىڭ ىشىندە بۇل تىرشىلىك يەلەرىنىڭ بەستەن ءبىر بولىگىنىڭ قۇرىپ كەتەتىندەرى انىق سياقتى.
IUCN وكىلدەرىنىڭ ايتۋلارىنشا, ماداگاسكارداعى لەمۋرلار ورماننىڭ زاڭسىز كەسىلۋى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار اڭشىلاردىڭ اتۋلارى سالدارىنان دا قۇرىپ بارا جاتىر.
ءبىزدىڭ جويىلىپ كەتۋدىڭ التىنشى فازاسىنا جاقىن قالعانىمىز تۋرالى العاشقى دابىل بىلتىر قاعىلىپ ەدى. وسى تۇستا سولتۇستىك كاروليناداعى ديۋكا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى ستيۋارت پيمم تۇرلەردىڭ جويىلۋى ادەتتەگىدەن مىڭ ەسە جىلدام قارقىنمەن ءجۇرىپ جاتقانىن مالىمدەدى. ول اپاتتىڭ الدىن الۋ ءۇشىن بارىنشا باتىل دا تەز قيمىل جاساپ, قامدانۋ كەرەك ەكەنىن ءبىلدىردى.
تالعات رايىمبەك.
دەرەك, سۋرەت: ras.kz.