«تار زاماندا تارپاڭ بولىپ تۋعان ۇل...»

ەلدىك جيىنعا وبلىس اكىمى عاۋەز نۇرمۇحامبەتوۆ باستان-اياق قاتىستى. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ­تىڭ قۇتتىقتاۋى تانىس­تىرىلىپ, ءوڭىردىڭ سماعۇلتانۋ باعى­تىنداعى ءىس-شارالارى ايقىندالدى. كونفەرەنتسيادا ۇلتتىق قۇرىلتاي مۇشەسى, «قازاق گازەتتەرى» سەرىكتەستىگىنىڭ باس ديرەكتورى, اكادەميك ديحان قام­زابەك­ ۇلى, «قاھارماندار» رەسپۋبلي­كالىق قوعامدىق قورىنىڭ پرەزيدەنتى, ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇر­باندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى مەم­لەكەتتىك كوميسسياسى جوبالىق كەڭسەسىنىڭ باسشىسى سابىر قاسىموۆ, م.قوزىباەۆ اتىنداعى سولتۇستىك قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى زارقىن تايشىباي, ا.باي­تۇرسىن ۇلى اتىنداعى قوستاناي وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, تاريحشى امانجول كۇزەمباي ۇلى, ع.داۋكەەۆ اتىنداعى الماتى ەنەرگەتيكا جانە بايلانىس ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى بولات قابدوشەۆ, ش.ءۋاليحانوۆ اتىن­داعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستي­تۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى, پروفەسسور گۇلنار مۇقانوۆا, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, اقىن, دراماتۋرگ بايانعالي ءالىمجانوۆ, استاناداعى س.سادۋاقاس ۇلى اتىنداعى №78 مەكتەپتىڭ ديرەكتورى قارلىعاش جانعازاقوۆا, سولتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك ءارحيۆىنىڭ ديرەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ساۋلە مالىكوۆا, ت.ب. بايانداما جاسادى.

«سماعۇل سادۋاقاس ۇلى – ەل جاڭارۋىن­داعى تەمىرقازىق تۇلعا» اتتى بايانداماسىندا ديحان قامزابەك ۇلى جاس سماعۇلدىڭ الەۋمەتتىك, ساياسي ىستەردىڭ كوشباسشىسى بولۋىنىڭ نەگىزى تۋمىسىنان, جاقسى ورتا, تەكتى تاربيەسىنەن ەكەنىن اتاپ ءوتتى. «سولاقاي تاپشىل ساياسات ءورشىپ تۇرعان 20-جىلدارى «قازاققا اباي كەرەك پە؟» دەگەن سۇراق تا تۋعان. سول كەزدە سماعۇل ۇلتقا ءبىلىم قانداي كەرەك بولسا, اباي دا سونداي كەرەك. اباي – اقىل-ويدىڭ قايناعان قازانى, ءسوز شەبەرلىگى جاس قالامگەرلەرگە ۇلگى دەپ, اقىندى جالادان قۇتقارعان. ماعجانعا دا اراشا بولىپ, ونىڭ اقىندىعى مەن شىعارماشىلىعىن جوعارى باعالاعان», دەدى اكادەميك.

سونىمەن قاتار عالىم سماعۇل سادۋا­قاس ۇلى سول كەزدىڭ وزىندە كوركەم ادەبيەت پەن تاريحتىڭ ارا-جىگىن ايىرىپ بەرگەنىن ايتتى. بۇل ەكى سالانىڭ ءوز ولشەمى بار ەكەنىن جاس سما­عۇل ءجىتى تۇسىنگەن.

سونداي-اق قايراتكەردىڭ قازاق ۇكىمە­تىنىڭ حالىق اعارتۋ حالكومى بولىپ جۇرگەندەگى قىز­مەتىنە دە توقتالدى.

«العاشقى كاسىبي ۇلت تەاترىنىڭ اشىلۋى, جوعارى وقۋ ورنىنىڭ ومىرگە كەلۋى, كوركەم ادەبيەتتىڭ ساپالانۋى, مەكتەپتەردىڭ, ءباسپاسوزدىڭ قاۋلاپ ءوسۋى – وسى جىلدار. ايگىلى الەكساندر زاتاەۆيچكە قولايلى جاعداي تۋعىزعان دا – سماعۇل سادۋاقاس ۇلى», دەدى ول. ءسوزىنىڭ قورىتىندىسىندا: «ەگەر عاني مۇراتباەۆ – تۇركىستان جاستارىنىڭ ليدەرى بولسا, سماعۇل سادۋاقاس ۇلى – قازاقستان جاستارىنىڭ العاشقى كوشباسشىسى. ول جاس كەزىندە ومبىنىڭ «بىرلىك» ۇيىمىنا, جالپى قازاقتىڭ «جاس ازامات» ۇيىمىنا ۇيىتقى بولدى. پەتروپاۆلدا تۇڭعىش جاستار گازەتى «جاس ازاماتتى» ۇيىمداستىردى. وسى ەڭبەگىن ەسكەرىپ, قى­زىلجار قالاسىنداعى وقۋشىلار سا­رايىنا سماعۇل ەسىمىن بەرۋ – ەل زيا­لى­لا­رىنىڭ ورتاق ۇسىنىسى», دەدى د.قام­زا­بەك ۇلى.

زاڭگەر, قوعام قايراتكەرى سابىر قا­سىموۆ قالىڭ ەلدى اشتان قىرعان ستاليندىك «كىشى قازان» ساياساتىنا قا­زاق­ستاندا تىرەپ, اشىق قارسى تۇرعان بىر­دەن-ءبىر ساياسي قاي­راتكەر سماعۇل سادۋا­قاس­ ۇلى ەكەنىن ايتتى.

«كىشى قازان» قاسىرەتى – حالىق جۇرە­گىندەگى جازىلمايتىن جارا. تاۋەل­سىزدىك العانىمىزعا 35 جىل تولسا دا, ءبىز وسى ۇلت­تىق قاسىرەت, ۇلتتىق اپات­قا وبەكتيۆتى باعا بەرە الماي كە­لەمىز. حالقىمىزدىڭ ناقتى قانشا قىرىل­عانىن دا بىلمەيمىز. بۇل – بىزگە, قو­عامعا ۇلكەن سىن. ەگەر تاريحي شىندىقتى بۇركەمەلەي بەرسەك, ءبىز توتاليتارلىق جۇيە قىلمى­سىن جاسىرعان بولامىز. بۇل جازىقسىز قۇر­باندار رۋحى الدىندا ۇرپاق ادىلەت­تىلىگىنە ورا­سان نۇقسان», دەدى زاڭگەر.

قۋعىن-سۇرگىن قۇر­باندارىن تولىق اقتاۋ تۋرالى پرە­زيدەنت جار­لى­عى­مەن قۇرىلعان كوميسسيا جۇمى­سىن تا­نىس­تىرعان شەشەن عا­لىمدار مەن زاڭگەرلەر جاڭا تاسىل­دەردى قولدانىپ, قازاقستانداعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنىڭ ەرەكشەلىگىن ەسكەرىپ, ادام مەن ونىڭ تاعدىرى, اسىرەسە تابيعي جانە اجىراماس ساياسي قۇقىقتارىن توتاليتارلىق رەجىمنىڭ جاپپاي بۇزعانىن قاپەردە ۇستاپ, تاريحي, قۇقىقتىق, ساياسي-الەۋ­مەتتىك, انتروپولوگيالىق, پان­ارالىق زەرتتەۋلەردىڭ جاڭاشىل ءادىس­ناماسىن پايدالانعانىن اتاپ ءوتتى.

«مەملەكەتتىك كوميسسيا عالىمدارى مەن ساراپشىلارى جينالعان وراسان زور دەرەكتى جان-جاقتى سارالاپ, مىناداي قورىتىندىعا كەلدى: ف.گولوششەكين اينالاسىنا ءوزى سياقتى قاتىگەز توڭكەرىسشىلەر كومان­داسىن توپتاستىرىپ, اپەرباقان قىزمەتكەرلەردى قازاقستاننان تىس جەرلەردەن دە شاقىرعان. سونىمەن بىرگە وسى توپقا ساۋاتى تومەن, ءبىلىمسىز, اتاققۇمار, تۋعان حالقىنىڭ مۇددەسىنە وپاسىزدىق جا­­سايتىن شولاق بەلسەندىلەردى ارنايى تارتقان. ءسويتىپ, رەۆوليۋتسيالىق وزگەرىستەردى جەلەۋ ەتىپ, قازاق اۋىلىندا عاسىرلار بويى قالىپتاسقان ۇلتتىق سالت-ءداستۇر مەن شارۋاشىلىق تاسىلىنە قارسى جاريا­لانباعان سوعىس باستاعان. حالىقتىڭ كۇنكورىس كوزى تولىعىمەن جويىلعان. «كىشى قازان» ناۋقانى قارساڭىندا قازاقستاندا ازىق-ت ۇلىك, كيىم-كەشەك, كولىك, باسپانا قۇرىلىسى, ءۇي جيھازدارى, ت.ب. سالاسىندا قولدانىلعان 40,5 ملن مال بولسا, 1933 جىلدىڭ 1 قاڭتارىندا ول ون ەسە قىسقارىپ, 4,5 ملن تۇياق قانا قالعان. بۇل كەزدە حالىق تۇتاسىمەن اۋىلدا ءومىر سۇرگەندىكتەن, زور ءناۋبات نەگىزىنەن قازاق حالقىنا باعىتتالدى», دەي كەلىپ, بۇل ف.گولوششەكين توبىنىڭ وشپەندىلىگى الاش ازاماتتارىنا, ولار­دىڭ ءىزباسارى س.سا­دۋا­قاس ۇلىنداي ىقپالدى قايرات­كەرلەرگە باعىتتالعانىن ايتتى.

«سماعۇل كوزى تىرىسىندە-اق بولشەۆيزم وزبىرلىعىنا قارسى كۇرەستىڭ سيمۆولىنا اينالدى. قازاقستاندا, اسىرەسە قوستانايدا, پاۆلوداردا, سەمەيدە جانە باسقا جەرلەردە س.سادۋاقاس ۇلىن ۇلت كوشباسشىسى رەتىندە ايتا باستاعان. كورنەكتى تاريحشى ت.وماربەكوۆ «1929–1931 جىلدارداعى حالىق كوتەرىلىستەرى» اتتى ەڭبەگىندە: «گولوششەكينگە قارسى شىعۋ ءۇشىن س.سادۋاقاسوۆتىڭ جۇرەگىندەي باتىل جۇرەك كەرەك ەدى. وكىنىشكە قاراي, شىندىققا عانا جۇگىنگەن مۇنداي قاسيەت سول جىلدارداعى گولوششەكين توڭىرەگىندەگى قازاق پارتيا-كەنەس قايراتكەرلەرىنىڭ كوبىندە جەتىسپەي جاتتى» دەگەن». زاڭگەر كۇرەستىڭ العاشقى كەزەڭىندە سماعۇلدى جالاۋ مىڭباەۆ, سۇلتانبەك قوجانوۆ, ىدىرىس مۇستانباەۆ جانە باسقا دا قاي­راتكەرلەر قولداعانىن ايتتى.

سونىمەن قاتار س.قاسىموۆ پىكىرىنشە, گولوششەكيننىڭ قىلمىستىق توبى قازاق حالقىن اشتىقپەن قىرىپ جاتقانىن كورسە دە قازاق باسشى قايراتكەرلەرىنىڭ كوبى ۇندەمەي, ءوزارا عانا ايتىپ نەمەسە ىشتەن تىنىپ جۇرگەن. «ەگەر سولار سماعۇل سادۋاقاس ۇلىنىڭ ۇستا­نىم­­دارىن بىر­لەسىپ قولداعاندا, باسقا وداق­تاس رەسپۋبليكالارداعىداي ءبىر­تۇتاس سايا­سي كۇشپەن قارسى شىققاندا, جاع­داي باس­قاشا ءوربىر ەدى.

زاڭگەر وسى قايراتكەردىڭ قازواك-ءتىڭ سەمەي, قوستاناي وبلىستارىنداعى وكىلى بولعانىندا ەلدىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعىن ساقتاۋداعى, رەسپۋبليكا شەكاراسىن بەلگىلەۋ جانە مەجەلەۋ جۇمىستارىنداعى ەرلىكتەرىن ەسكە الىپ, «ونىڭ ازاماتتىق ەرلىگى جۇمابەك تاشەنوۆتىڭ ەرلىگىمەن پارا-پار. ەكەۋى دە – ناعىز حالىق پاتريوت­تارى, «حالىق قاھارمانى» اتاعىنا لايىقتى تۇلعالار» دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى.

كونفەرەنتسيادا زارقىن تايشىباي, امانجول كۇزەمباەۆ, گۇلنار مۇ­قا­نوۆا, ت.ب. عالىمداردىڭ بايانداما­لارى سماعۇل سادۋاقاس ۇلىنىڭ قايرات­كەر­­لىك قىرلارىن جان-جاقتى اشا ءتۇستى. سونىڭ ىشىندە ز.تايشىباي سول­تۇستىك­قازاقستاندىقتاردى سماعۇلدىڭ ەسىمى­مەن ارقاشان ماقتانۋعا شاقىرىپ, قايراتكەرگە ارنالعان بارلىق ءىس-شارانىڭ الدىندا ءجۇرۋ كەرەكتىگىن ايتتى. ا.كۇ­زەمباي ۇلى سماعۇلدى مەكتەپ پەن جوو وقۋلىقتارىنا ەنگىزىپ, كەڭىنەن وقى­تىپ, ناسيحاتتاۋ قاجەتتىگىنە نازار اۋداردى. گ.مۇقانوۆا سماعۇلدىڭ جاستار قوزعالىسىنداعى قايراتكەرلىگىن دايەكتەدى. ال سولتۇستىك قازاقستاندا جەمىستى قىز­مەت ەتىپ, سماعۇلدىڭ اتىنا مەكتەپ بەر­گىزگەن, قازىر الماتى­داعى ەنەرگەتيكا جانە بايلانىس ۋنيۆەر­سيتەتىنىڭ رەكتورى بولىپ جۇرگەن عاني نىعمەتوۆتىڭ قۇتتىقتاۋىن جەتكىزىپ, بايانداما جاساعان پروفەسسور بولات قابدوشەۆ س.سادۋاقاس ۇلىنىڭ رەسپۋبليكا جەرىن مەجەلەۋدەگى ەڭبەكتەرىنە تەرەڭىرەك توقتالدى. كونفەرەنتسياعا مودەراتورلىق ەتكەن اكادەميك د.قام­زابەك ۇلى عالىمعا وسى تاقىرىپتا كىتاپ جازۋدى ۇسىندى. استا­ناداعى س.سا­دۋاقاس ۇلى اتىنداعى مەكتەپ­تىڭ ديرەكتورى قارلىعاش جانعا­زاقوۆا ءبىلىم مەكەمەسىنىڭ باستامالارى جونىندە مالىمەت بەردى.

سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق ءار­حي­­ۆىنىڭ ديرەكتورى ساۋلە مالىكوۆا ارحيۆ قۇجاتتارى نەگىزىندەگى سماعۇل­تانۋعا ءمان بەرۋدى كوتەردى.

«1919 جىلى س.سادۋا­قاس ۇلى وم­بى­داعى باتىس ءسىبىر­دىڭ «تسەنتروسي­بير» كووپەراتيۆتىك بىرلەستىكتەرىنىڭ ودا­عىندا نۇسقاۋشى بولىپ, ورىس تىلىندە ماقالالار جازىپ, وسى ۇيىمنىڭ ءۇنى – «ترۋدوۆايا سيبير» جۋرنالىندا زەرت­تەۋلەر جاريالادى. 1920 جىلى ومبىدا جارىق كورگەن «كەدەي ءسوزى», بۇگىن­گى «سولتۇستىك قازاقستان» گازەتىنىڭ ۇيىم­داستىرىلۋىنا بەلسەنە ارالاستى», دەي كەلە, «ەڭبەك تۋى» (قازىرگى «ەگەمەن قازاقستان») گازەتىنە رەداكتور بولۋ جولىن ءتۇسىندىردى. سونىمەن قاتار قازاقستان مەن ءسىبىر رەۆكومى اراسىنداعى اۋماقتىق تالاس ماسەلەلەرىنە, ركفسر ۇكىمەتىنىڭ توراعاسى ۆ.لەنينگە ۇسىنىلعان اقمولا مەن ومبى گۋبەرنيالارىنىڭ شەكاراسى تۋرالى قازاق زيالىلارىنىڭ ەڭبەگىنە قاتىستى تاريحي قۇجاتتاردى تانىس­تىردى. سولتۇستىك قازاقستان وبلى­سىنىڭ رەسەيدەن ءبولىنىپ, قازاق رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرامىنا ەنگەن كۇنى 1921 جىلعى 21 ءساۋىر سالتاناتتى تۇر­دە اتاپ وتىلگەنى تۋرالى قۇجاتتار دا تابىلعان. جاڭا قۇرىلعان اقمولا گۋبەرنياسىنىڭ ورتالىعى پەتروپاۆل قالاسى بولىپ بەلگىلەنگەن. 1921 جىلعى 28 ءساۋىر كۇنى قواك توراعاسى س.مەڭدەشەۆتىڭ پەتروپاۆل حالقىنا قۇتتىقتاۋى جاريالانادى. ال 11 قىركۇيەكتە پەتروپاۆلدا گۋبەرنيالىق قۇرىلتاي سەزى بولىپ, ونى قازاق رەسپۋبليكاسى حالىق كوميسسار­لارى كەڭەسى مەن گۋبرەۆكوم اتىنان ءابدىراح­مان ايتيەۆ اشادى. سەزگە قا­تىسۋ­شىلاردى قازاق ورتالىق اتقارۋ كوميتەتى اتىنان سماعۇل سادۋاقاس ۇلى قۇت­تىقتاعان. سول جىلدىڭ 23-28 جەلتوق­سان كۇندەرى ارالىعىندا ماسكەۋدە وتكەن IX بۇكىلرەسەيلىك كەڭەستەر سەزىندە سماعۇل سادۋاقاس ۇلى «و پولوجەني دەل نا مەستاح ۆ كيررەسپۋبليكە» اتتى ءدۇر سىل­كىندىرگەن بايانداما جاساپ, ءسىبىر رەۆ­كومنىڭ ساياسي-ەكونوميكالىق قىسى­مىن بايانداپ, جوعارى پارتيا-كەڭەس ورگان­دارىنداعى كەيبىر شەنەۋنىكتەردىڭ ورەس­كەل ارەكەتتەرىن وتكىر سىنعا العان. «مىنە, وسى جانە باسقا دا قۇجاتتار س.سا­دۋاقاس­ ۇلىنىڭ قايسار قايراتكەرلىك سي­پا­تىن اشا تۇسەدى», دەدى ارحيۆ باسشىسى.

كونفەرەنتسيا قارارىنا عالىمدار, قايراتكەرلەر ايتقان ۇسىنىستىڭ كوبى ەنگىزىلدى. سونىڭ ىشىندە پەتروپاۆل قالا­سىندا لايىقتى كوشە اتىن بەرۋ, ەڭ­سەلى ەس­كەرت­كىشىن ورناتۋ, دەرەكتى فيلم, كور­­كەم فيلم ءتۇسىرۋ ماسەلەلەرى دە ايتىلدى.

سول كۇنى كونفەرەنتسياعا قاتىسۋ­شىلار قالاداعى س.سادۋاقاس ۇلى اتىن­داعى №2 مەكتەپتىڭ الدىنداعى بيۋستىنە (يدەيا يەسى – ەرىك نۇراقاەۆ, ەسكەرتكىش اۆتورى – قازىبەك ساتىبالدين) گۇل شوق­تارىن قويىپ, قايراتكەر رۋحىنا تاعزىم ەتتى. وسى شارادا اتاقتى اقىن بايانعالي ءالىمجانوۆ «سماعۇل ەسكەرت­كىشىنە» اتتى ولەڭىن وقىدى:

تار زاماندا تارپاڭ بولىپ تۋعان ۇل,

جاننان كەشىپ, ەل نامىسىن قۋعان ۇل.

جانىپ كەتىپ, قايتا تۋعان فەنيكس

قازاعىڭنىڭ تورىندەسىڭ, سماعۇل!

تاۋداي بولىپ, كەۋدە توسقان ايازعا

تۋىپ-وسكەن جەرىڭدەسىڭ, سماعۇل!

وسى كۇنى كەشكە س.مۇقانوۆ اتىن­داعى وبلىستىق دراما تەاتردا بايانعالي ءالىمجانوۆتىڭ «سماعۇل شىڭى» اتتى ءىزاشار دراماسىن رەجيسسەر بەك­بولات قۇرمانعوجاەۆ ساحنالاپ, جۇرتشىلىققا ۇسىندى. بۇل پەسا جاي تاريحي شولۋ ەمەس, جاس ۇرپاققا ۇلگى بولار­لىق, وتان­شىلدىققا باۋليتىن تەرەڭ ماعى­نالى تۋىندى ەكەنىن دالەلدەدى. كورەر­مەندەر درامانى كوزىنە جاس الىپ, شىن تەبىرەنىپ تاماشالادى.

پەتروپاۆل