شارۋانىڭ كوڭىلى كۇپتى

وبلىستىق اۋىل شا­­رۋا­­­شىلىعى باس­قار­­ماسىنىڭ ما­لىمەتىنە قاراعاندا, ەگىستىك جەر كولەمى وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 52 مىڭ گەك­تارعا كوبەيگەن. مايلى دا­قىل­دار القابى دا 430 مىڭ گەكتارعا كەڭەيتىلدى. كوكتەمگى ەگىس ناۋقانىن ويداعىداي وتكىزۋ ءۇشىن ازىرلىك شارالارى تىڭعىلىقتى جاسالعان سىڭايلى. قىستا 1,1 ميلليون گەكتار القاپقا قار توقتاتىلدى. ەگىس باستالماي تۇرىپ ەكى ميل­ليون گەكتاردان اسا جەر وڭدەل­دى. بۇل كولەم وتكەن جىلمەن سالىستىرعان­دا ءۇش ەسە كوپ. مەم­لەكەت­تىڭ قول­داۋىنىڭ ارقا­سىندا 10 ميل­ليارد تەڭگەگە جۋىق قارا­جاتقا 364 بىرلىك جو­عا­رى ءونىمدى تەحنيكا الىندى. جەڭىل­­دەتىلگەن جانار ماي كو­لە­مى دە جەتكىلىكتى.  

ءوڭىر ديقاندارىنىڭ كو­ڭى­لىن كۇپتى ەتكەن جاي – كيىكتىڭ كوبەيۋى. سايىن ساحارانىڭ ءسانىن كەلتىرەتىن كيەلى جانۋار يگىلىك ءۇيىرىپ جۇرگەن ديقاندارعا شانشۋداي باتۋدا. زور بەينەتپەن القاپقا سىڭىرىلگەن ءدان ءسال عانا كوكتەپ شىعۋى مۇڭ ەكەن, سامال جەلمەن جارىسقان مىڭداعان كيىكتىڭ تۇياعىنىڭ استىندا تاپتالىپ قالۋ قاۋپى دە تۋىن­داپ وتىر. وبلىستىق ءماسليحات­ دەپۋتاتى, ەگىندىكول اۋدا­نىنداعى «قورجىنكول-ا» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىك­تەستىگىنىڭ ديرەكتورى ابىل­قايىر وشاقباەۆتىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي قاۋىپ تسەلينوگراد, قورعالجىن, ەگىندىكول, اتباسار, استراحان, جاقسى, جار­قايىڭ اۋداندارىندا تۋىپ تۇر.

–كيىك سانى وتكەن جىل­مەن سالىستىرعاندا, الدەقايدا كو­بەيگەن, – دەيدى ابىلقايىر وشاقباەۆ, – وتكەن جىلى جەر ەمشەگىن ەمگەن كوپتەگەن شارۋا وسى كيىكتىڭ كەسىرىنەن ءپىسىپ تۇرعان ەگىنىنەن ايىرىلىپ, قانشاما زيان شەكتى. بيىل ناقتىلى شارا قولدانىلماي وتىرعاندىقتان, ديقاندار دا ءدۇدامال. نە ەگەرىن, نە ەك­پەسىن بىلمەي وتىر. قولدا بار مالىمەتتەرگە قاراعاندا, جو­عارىدا اتالعان اۋداندارداعى اقبوكەندەردىڭ سانى رابايسىز ءوسىپ كەتكەن. مەنىڭ ەسەبىم­شە بۇل جاي اقىق ءداننىڭ كولە­مىن 60-70 پايىزعا كەمىتۋى ابدەن مۇمكىن. وسىدان كەيىن تاۋە­كەلگە بەل بۋىپ ەگىن ەگىپ كورىڭىز. 2023 جىلى كيىكتەردىڭ سانىن رەتتەۋ تۋرالى قاۋلى شىق­قانىمەن, جانۋار­لاردى قورعاۋ ۇيىمىنىڭ شاعىمىنان كەيىن سول كۇيىندە قالدى. كيىكتى قۋعا بولمايدى. عالىمداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراسا بەيكۇنا اڭنىڭ بويىن­دا كۇيزەلىس پايدا بولادى ەكەن. ال قىرۋار قارجى جۇمساپ, اۋپىرىمدەپ ەگىن ەككەن ديقان بار بايلىعى­نان ايىرىلىپ قالسا, ولاردا كۇي­زەلىس بولماي ما؟ ءوزىڭىز كوز الدىڭىزعا ەلەستەتىڭىزشى, ءپىسىپ تۇرعان ەگىننىڭ ۇستىمەن ساعاتىنا 50 شاقىرىم جىل­دام­دىقپەن ون مىڭ كيىك ۇدەرە شاۋىپ وتسە وتكىر تۇياقتارى تامىرىنا دەيىن ءۇزىپ تاستاماي ما؟

كوڭىلى كۇپتى شارۋانىڭ العا باسقان قادامى كەرى قايت­سا, زيانى دا بەسباتپان بولارى انىق. ەگىس كولەمى ازايسا, جۇمىسشىلار قارەكەتسىز قالادى. استىق تاپشىلىعى تۋىندايدى.

سەرىكتەستىك باسشىسىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, كيىك سانىن عىلىمي-بيولوگيالىق نە­گىزدە­مە بويىنشا رەتتەۋ قاجەت. ەكو­لوگيا جانە اۋىل شارۋا­شى­لىعى مينيسترلىكتەرى اۋىل شارۋا­شىلىعى تاۋارلارىن وندى­رۋشىلەردىڭ ەگىستىكتەرىن قورعاۋ بويىنشا باعدار­لا­ما تۇزۋگە ءتيىس. كيىكتەر تول­دەگەننەن كەيىن ەگىن ەككەن القاپتاردان ىعىستىرۋ جا­عىن دا ويلاستىرعان ءجون. ەڭ بولماعاندا وبلىس اۋماعى­نان وتەتىن تابيعي جولدارىن شارباقتارمەن قورشاسا قايتار ەدى.

كيىكتىڭ كۇيىگى از بولعان­داي, شەگىرتكەنىڭ شىرىلى دا ونسىز دا دەگبىرى كەتىپ تۇرعان ديقانداردىڭ قۇلاعىنا شالىنا باستادى. تاياۋدا جارقايىڭ اۋدانىندا شەگىرتكەگە قار­سى كۇرەس جونىندەگى جەدەل شتابتىڭ كوشپەلى وتىرىسى وتكىزىلدى. جيىن بارىسىندا ايتىلعان مالىمەتتەرگە قارا­عاندا, شەگىرتكەدەن قور­عا­نۋ ءۇشىن جوسپارلى جۇمىس­تار قول­عا الىنعان. بيىل ءوڭىردىڭ 11 اۋدانىندا يتاليان­دىق شەگىرتكەگە قارسى 226,5 مىڭ گەكتار القاپتا حيميا­لىق وڭدەۋ جۇرگىزىلگەن. رەسپۋب­ليكالىق بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبىنەن 89 مىڭ گەكتار, وبلىس­تىق بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبى­نەن 137,5 مىڭ گەكتار القاپ وڭدەلمەك. شارا بارىسىندا ارنايى بۇرىك­كىش تەحنيكالار, شەگىرتكە وشا­عىن باقىلاۋعا ارنالعان اۆتو­كولىكتەر, اۋماق­تاردى شو­لۋعا ارنالعان دروندار قولدا­نىلماق.

– حيميالىق وڭدەۋدىڭ ەڭ ۇلكەن كولەمى جارقايىڭ اۋدا­نىنا تيەسىلى, – دەدى فيتو­ساني­تاريالىق دياگنوستيكا جانە بولجامدار ورتالىعىنىڭ وب­لىستىق فيليالىنىڭ باسشىسى نۇربەك سادىقوۆ, – ما­ماندار شەگىرتكە وشاقتارىن انىقتادى. بۇل اۋماقتار جە­دەل شتاب مۇ­شە­لەرىنە كورسە­تىلدى. قازىرگى تاڭدا شەگىرتكە دەرناسىل ساتىسىندا. تاياۋ كۇندەرى حيميالىق وڭدەۋلەر جۇرگىزىلمەك.

رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ەسە­بىنەن اۋدان اۋماعىندا 3800 گەكتار جەر وڭدەلدى. جەر بەدەرىنىڭ قولايسىزداۋ بولۋى­نا بايلانىستى كەيبىر تەلىم­دەردە وڭدەۋ جۇمىستارى دەل­تاپلاننىڭ كومەگىمەن اتقا­رىلۋدا. پريگورودنوە اۋىلى ماڭىندا 2310, ءۋاليحانوۆ اۋىل­دىق وكرۋگىندە 1490 گەكتار ەگىستىك القابىنا شەگىرتكەنى جوياتىن ءدارى سەبىلدى. 

جىل سايىن جەر بەتىنە بار بەينەتتى وزىمەن بىرگە الا شىعاتىن داقىلداردى قورعاۋ ديقاننىڭ عانا ەمەس, ءدۇيىم ەلدىڭ شارۋاسى. ويتكەنى ونىڭ ار جاعىندا ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى دەگەن ماسەلە بار. 

اقمولا وبلىسى