جۋىردا ءماجىلىس قابىرعاسىندا ەلىمىزدەگى جۇمىسشى ماماندىقتارىنا ارنالعان بىرىڭعاي تاريفتىك-بىلىكتىلىك انىقتامالىقتىڭ (بتبا) وسى كۇنگە دەيىن جاڭارتىلماعانى تۋرالى وتكىر ماسەلە كوتەرىلدى. بۇل قۇجاتتىڭ سوڭعى رەت قايتا قارالعانىنا 35 جىل بولعان. سودان بەرى وندىرىستىك پروتسەستەر, ەڭبەك نارىعى مەن تەحنولوگيالىق جۇيەلەر تۇبەگەيلى وزگەردى, ال جۇمىسشىلاردى دايارلاۋ جۇيەسى سول ەسكى تالاپتارمەن جۇمىس ىستەپ وتىر. بۇگىنگى تاڭدا كوپتەگەن ماماندىقتار تسيفرلاندىرىلىپ, اۆتوماتتاندىرىلعان. جاڭا وندىرىستىك ستاندارتتار, ەڭبەك قۇرالدارى, تەحنولوگيالىق تالاپتار ەنگىزىلدى. بىراق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى مەن ءوندىرىس اراسىنداعى بايلانىستىڭ السىزدىگى, سونداي-اق ەسكى تاريفتىك نەگىز كاسىبي دايىندىقتىڭ ساپاسىنا كەرى اسەر ەتىپ وتىر. بۇل ماسەلە تەك تەحنيكالىق كادرلار دايىنداۋعا عانا ەمەس, ەڭبەك نارىعىنىڭ تيىمدىلىگىنە, جالاقىنى ءادىل باعالاۋعا, جۇمىس ساپاسىنا تىكەلەي اسەر ەتەدى. مۇنداي جاعدايدا نەگىزگى سۇراق تۋىندايدى: ەسكى جۇيەدەن ارىلىپ, كاسىبي ءبىلىم مەن ءوندىرىس اراسىنداعى الشاقتىقتى قالاي جويامىز؟ كاسىپتىك ستاندارتتار زامان تالابىنا ساي ما؟ جۇمىسشى مارتەبەسىن ارتتىرۋ ءۇشىن قانداي ناقتى شارالار كەرەك؟ وسى جانە وزگە دە ماڭىزدى ماسەلەلەر توڭىرەگىندە ءماجىلىس دەپۋتاتى, «Amanat» پارتياسى فراكتسياسىنىڭ مۇشەسى مۇقاش ەسكەندىروۆكە بىرنەشە ساۋال جولداعان ەدىك.
– مەملەكەت باسشىسى 2025 جىلدى «جۇمىسشى ماماندىقتار جىلى» دەپ جاريالادى. وسى اياسىندا قانداي ناقتى وزگەرىستەر ەنگىزىلۋى ءتيىس دەپ سانايسىز؟– «جۇمىسشى ماماندىقتارىنىڭ مارتەبەسىن كوتەردىك» دەگەن ءسوز ءىس جۇزىندە كورىنىس تابۋى قاجەت. جاي عانا دەكلاراتسيامەن شەكتەلۋگە بولمايدى. ماسەلەن, قازىرگى قولدانىستاعى بىرىڭعاي تاريفتىك-بىلىكتىلىك انىقتامالىق كەڭەس وداعى ىدىرار الدىندا قابىلدانعان. سودان بەرى 35 جىل ءوتتى, ال بۇل قۇجات ءالى كۇنگە دەيىن كۇشىندە.
سول ۋاقىتتان بەرى ءوندىرىس, قۇرال-جابدىقتار, تەحنيكالىق جۇيەلەر – ءبارى وزگەردى, ءتىپتى ماماندىق اتاۋلارى جاڭارىپ جاتىر. بىراق تاريفتىك رازريادتار بۇرىنعى قالپىندا, جالاقى ەسەپتەۋ جۇيەسى دە زاماننان ارتتا قالعان.
مىسالى, ءبىر عانا اپپاراتشىنىڭ 4, 5, 6 رازريادى بار. بىراق ولاردىڭ اتقاراتىن جۇمىسى, كۇردەلىلىگى, بىلىكتىلىك تالاپتارى مەن جالاقىسى ناقتى اجىراتىلماعان. ەگەر وسى انىقتامالىق جاڭارتىلىپ, جۇيەلەنگەن بولسا, وندىرىستەگى ماماندار ءادىل جالاقى الىپ, ءوز كاسىبىنە دەگەن سەنىمى ارتار ەدى. جۇمىسشى جىلى اياسىندا ەڭ الدىمەن وسى ىسپەتتى ناقتى جۇمىستار قولعا الىنۋى ءتيىس.
– تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋ (تجكب) جۇيەسى ەڭبەك نارىعىنىڭ سۇرانىسىنا قانشالىقتى بەيىمدەلگەن؟– وكىنىشكە قاراي, تجكب جۇيەسىنىڭ شامامەن 60%-ى ەڭبەك نارىعىنىڭ ناقتى سۇرانىسىنان الشاق. قازىرگى تاڭدا تەحنيكالىق ماماندىقتارعا بەرىلەتىن مەملەكەتتىك گرانتتار كوللەدجدەر مەن جوعارى وقۋ ورىندارىنا باعىتتالۋدا. الايدا ءبىلىم بەرۋ ساپاسى, اسىرەسە كوللەدجدەردە وتە تومەن. تەوريا ءۇستىرت بەرىلەدى, ستۋدەنتتەر ساباققا قاتىسپايدى. ءدۋالدى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى فورمالدى سيپاتتا عانا.
مىسالى, ستۋدەنت اپتاسىنا ەكى كۇن تەوريا السا, ءۇش كۇن ناقتى كاسىپورىندا جۇمىس ىستەۋى كەرەك. بىراق كوپتەگەن كاسىپورىندار بۇل تالاپتى ورىندامايدى. جاستارعا ەڭ تومەنگى جالاقى بەرىپ, جۇمىس ورنىندا تاجىريبە الۋعا مۇمكىندىك جاسالۋى قاجەت.
سونىمەن قاتار, ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ زەرتحانالىق بازاسى دا وتە ءالسىز. حيميا ماماندىعى بويىنشا, مىسالى, بيوورگانيكالىق, ەلەكتروحيميا, مۇناي-حيمياسى, پلاستماسسا جانە رەزينا باعىتتارى بويىنشا 12–13 ءتۇرلى زەرتحانا بولۋى ءتيىس. الايدا شىندىق – كىتاپحانا مەن ينتەرنەتتەن ءارى اسا الماي وتىرمىز. سوندىقتان تەحنيكالىق ماماندىقتار وقىتىلاتىن جوو-لاردى زاماناۋي قۇرال-جابدىقتارمەن جابدىقتاۋ – كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلە.
– ءسىز حيميا ونەركاسىبىندە ۇزاق جىل ەڭبەك ەتكەن مامانسىز. فوسفور ءوندىرىسىنىڭ قازىرگى جاعدايى مەن بولاشاعى تۋرالى نە ايتاسىز؟– قازىرگى تاڭدا «قازفوسفات» جانە «ەۋروحيم-قاراتاۋ» سياقتى كومپانيالار جامبىل مەن تۇركىستان وبلىسىنداعى كەن ورىندارىندا فوسفور جانە فوسفورلى تىڭايتقىشتار وندىرۋمەن اينالىسادى. ونىمدەردىڭ 94 پايىزى ەكسپورتقا باعىتتالعان. ونىڭ 70 پايىزى ەۋرووداق ەلدەرىنە, اقش, جاپونيا, ءۇندىستان جانە قىتايعا جونەلتىلەدى.
فوسفور ءوندىرىسىنىڭ بولاشاعى وتە زور. قازىرگى تاڭدا جىلىنا 3–3,5 ملن توننا فوسفوريت وڭدەلەدى. ال جالپى قورى 15 ملرد توننادان اسادى. بولاشاقتا مۇناي مەن گاز سارقىلۋى مۇمكىن, بىراق اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاجەتتى تىڭايتقىشسىز الەمدى اسىراۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان فوسفور – ستراتەگيالىق رەسۋرس.
بۇگىندە ەلىمىزدە 120 مىڭ توننا سارى فوسفور مەن 1 ملن توننا فوسفور تىڭايتقىشى شىعارىلادى, ال بولاشاقتا بۇل كولەمدى 4–5 ملن تونناعا جەتكىزۋ قاجەت. «ەۋروحيم» كومپانياسى الداعى 2–3 جىلدا جاڭا قۋاتتىلىقتاردى ىسكە قوسۋى ءتيىس. ەگەر بۇل جۇزەگە اسسا, وتاندىق ءوندىرىس كولەمى مەن ەكسپورت الەۋەتى ەداۋىر ارتادى.
– ماجىلىستە قارالعان «تاۋارلاردىڭ شىققان ەلىن ايقىنداۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى تۋرالى ايتىپ وتسەڭىز. جاڭا رەەستردىڭ ارتىقشىلىعى قانداي؟– ءيا, بۇل زاڭ جوباسى ماجىلىستە قابىلدانىپ, سەناتتا ەكى وقىلىمنان ءوتتى. قازىر پرەزيدەنتتىڭ قول قويۋىن كۇتىپ وتىرمىز, ول تاياۋ اپتالاردا ورىن الۋى ءتيىس. زاڭ 2026 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ كۇشىنە ەنەدى.
جاڭا جۇيە – بىرىڭعاي تاۋار وندىرۋشىلەر رەەسترى. وعان ەنبەگەن كاسىپورىن مەملەكەتتىك قولداۋلارعا يە بولا المايدى. بۇرىن جالعان وتاندىق وندىرۋشىلەر ءتۇرلى جولمەن ست-KZ جانە يندۋستريالىق سەرتيفيكاتتار الىپ, مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ الىپ جۇرگەن. جاڭا زاڭ سول الاياقتىق سحەمالارعا توسقاۋىل قويادى.
رەەسترگە ەنۋ ءۇشىن ناقتى وندىرىستىك بازا, تەحنولوگيالىق وپەراتسيالار, ءونىم شىعارۋ مۇمكىندىگى بولۋى شارت. ونىمەن بىرگە قارجى, ەڭبەك, ونەركاسىپ جانە باسقا دا 5–6 مينيسترلىكتىڭ اقپاراتتىق بازالارى بىرىكتىرىلەدى. بۇل قولداۋدى تەك شىنايى وتاندىق وندىرۋشىلەرگە باعىتتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
اڭگىمەڭىزگە راحمەت!