ەلىمىزدە وتكەن پرەزيدەنتتىك سايلاۋ تاۋەلسىز قازاقستان تاريحىندا ايرىقشا ورنىمەن قالاتىنى ايقىن. ازاماتتاردىڭ داۋىس بەرۋگە 95 پايىزدان استامى بەلسەندىلىكپەن قاتىسىپ, سونىڭ 97,5 پايىزى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا ءوز داۋىسىن بەردى. وسى ارقىلى قازاقستاندىقتار بارلىعىمىز ءۇشىن تاريحي شەشىم قابىلدار ساتتە ناعىز ۇلتتىق بىرلىگىمىز بەن ىنتىماعىمىزدى دالەلدەدى.
ن.ءا.نازارباەۆ پەن قازاقستاننىڭ بۇگىنگى تاڭداعى جەتىستىكتەرى – ەلىمىزدەگى اتقارىلىپ جاتقان ەكونوميكالىق جانە ساياسي ۇلان-عايىر ىستەر; قازاقستاندىق قوعامنىڭ ۇزدىكسىز وركەندەۋى; حالىقتىڭ تۇرمىس-جاعدايىنىڭ تۇراقتى ءوسۋى. قازاقستان دەگەن ورتاق ءۇيىمىزدىڭ ىشىندەگى تىنىشتىق پەن بەرەكە, بولاشاقتاعى ەلىمىزدىڭ گۇلدەنۋى مەن ارقايسىمىزدىڭ ءوسىپ-ونۋگە دەگەن ۇمىتتەرىمىزدىڭ ءبارى ەلباسىنىڭ اتىمەن بايلانىستى. ازاماتتارىمىزدىڭ پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆقا جوعارى دەڭگەيدە سەنىم ارتىپ, ناعىز ەلباسىنىڭ ابىرويىن اسقاقتاتىپ وتىرعانى سوندىقتان.
وتانىمىزداعى بىرلىك پەن ىنتىماق جانە دە بۇگىنگى پرەزيدەنتىمىزدىڭ حالىقارالىق ارەناداعى عالامدىق باستامالارى مەن سارابدال ساياساتى, ۇستامدى ستراتەگياسىنىڭ ارقاسىندا ەلىمىز ورتالىق ازيا ايماعىنداعى كوشباسشى بولىپ وتىر. كۇننەن كۇنگە ابىرويى اسقاقتاپ, قازاقستان اتاۋى مەن ەلباسى اتاۋى ەگىز ۇعىمعا اينالدى.
ءححى عاسىردىڭ عالامدىق تالاپتارىنا ساي «نۇرلى جول» جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتىن ۇسىنعانى, سايلاۋالدى پلاتفورماسىنداعى بەس ينستيتۋتتىق رەفورماسى – ەلباسىنىڭ ەلىمىزدىڭ ودان ءارى وركەندەۋى ءۇشىن جاساپ وتىرعان قامقورلىعى.
الدىمەن, الەمدىك ەكونوميكالىق داعدارىسقا قارسى شارا رەتىندە يندۋستريالاندىرۋدىڭ ەكىنشى بەسجىلدىق شەڭبەرىندە ەلىمىزدىڭ ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى بولىپ تابىلادى. ەكىنشىدەن, سوت جۇيەسى مەن مەملەكەتتىك قىزمەت جۇيەسىن جان-جاقتى رەفورمالاۋ, كەڭ كولەمدە ورتا تاپ قۇرۋ, قازاقستاندىقتاردىڭ تۇرمىس جاعدايىن جاقسارتۋ, «ماڭگىلىك ەل» قۇندىلىقتارى مەن باسقا دا باسىم ماقساتتارمەن قامتاماسىز ەتۋ. 26 ءساۋىر كۇنگى داۋىس بەرۋ ناتيجەسى قازاقستان حالقى وسى جوعارى ماقساتتارعا ۇمتىلىستا ەكەندىگىن دالەلدەدى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى لاۋازىمىنا كىرىسۋ ءراسىمىندە ن.نازارباەۆ وسى حالىق بەرگەن ماندات ارقىلى «مەن رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ءوزىمنىڭ بارلىق ەرىك-جىگەرىمدى, شەشىمدىلىگىمدى كورسەتىپ, مەملەكەتتىك اپپاراتتى قوعامنىڭ كۇش-جىگەرىن رەفورمالاردى ورىنداۋعا جۇمىلدىرۋ نيەتىندەمىن», دەدى.
«ەل پرەزيدەنتى جانىنان جاڭعىرتۋ جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا قۇرىلدى. ونىڭ ميسسياسى – 5 رەفورمانى كەزەڭ-كەزەڭىمەن جۇزەگە اسىرۋدى باسقارۋ جانە مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, بيزنەس-سەكتورى مەن ازاماتتىق قوعامنىڭ ءىس-قيمىلىن ۇيلەستىرۋ. ۇلتتىق كوميسسيا جانىندا قۇرامىندا بەدەلدى شەتەلدىك جانە قازاقستاندىق ساراپشىلار بار حالىقارالىق كونسۋلتاتيۆتىك كەڭەس جۇمىس ىستەيتىن بولادى. بۇل ەڭ ۇزدىك حالىقارالىق تاجىريبەنى پايدالانۋعا جاعداي جاسايدى. كوميسسيانىڭ ءبىرىنشى وتىرىسىندا مەن بەس رەفورما بويىنشا ءبىزدىڭ نە ىستەگەلى جاتقانىمىزدى تۇسىندىرەتىن «مەملەكەتتىك قۇرىلىستىڭ ودان ارعى 100 ناقتى قادامى» اتتى ۇلت جوسپارىن ۇسىنامىن. «100 قادام» – بۇل ءبىزدىڭ جاھاندىق جانە ىشكى سىن-قاتەرلەرگە, سونىمەن ءبىر مەزگىلدە, جاڭا تاريحي جاعدايلاردا 30 دامىعان مەملەكەتتىڭ قاتارىنا ەنۋ جونىندەگى جوسپارىمىز. رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋ – الدا تۇرعان 10-15 جىلعا ءبىرىنشى كەزەكتى جالپىۇلتتىق مىندەت», – دەدى ن.نازارباەۆ.
وسى جاڭا ماقساتتارعا قازاقستاندىقتاردىڭ جەتە الاتىنىنا سەنىم بار. پرەزيدەنت ۇسىنعان «قازاقستان-2030» ستراتەگياسى دىتتەگەن جەرىنە جەتىپ, ءبىز ەكونوميكاسى دامىعان 50 ەلدىڭ قاتارىنا ەنىپ, حالقىنىڭ ورتا كىرىسى بار ەل بولىپ وتىرمىز. عالامدىق ەكونوميكالىق داعدارىستاردىڭ قيىن جاعدايىندا داعدارىسقا قارسى جوسپارلاۋ مەن باسقارۋعا قولدانعان ءتيىمدى ءتاجىريبەمىز بار. ەلىمىزدە قازىردىڭ وزىندە XXI عاسىر ستاندارتتارى مەن تالاپتارىنا سايكەستەندىرىلگەن ءوندىرىس پەن الەۋمەتتىك-ەڭبەك قاتىناستارىنىڭ جاڭا مودەلى جۇمىس ىستەپ جاتىر.
يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى شەڭبەرىندە العاشقى بەسجىلدىق جۇمىسىنىڭ كەيبىر ناتيجەسى بويىنشا باعاسى 3 تريلليوندىق 770 جوبا ىسكە اسىرىلىپ, ناتيجەسىندە 75 مىڭ تۇراقتى جۇمىس ورنى اشىلدى. سونىمەن بىرگە, وتكەن جىلى 600 ميللياردتىق 150 جوبا جۇزەگە اسىرىلىپ, 12 مىڭ تۇراقتى جۇمىس ورنى قۇرىلدى.
ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىن ءجۇزەگە اسىرۋ جىلدارى وڭدەۋ ونەركاسىبىنە باستى وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. ونىڭ ءوسىمى بويىنشا قازاقستان كەدەن وداعى ەلدەرى اراسىندا كوش باستادى. وسى 5 جىلدىڭ ءىشىندە وڭدەۋ سەكتورىندا تاۋەلسىزدىك العالى بەرگى جىلداردان 2,9 ەسە كوپ تىكەلەي شەتەل ينۆەستيتسياسى تارتىلعان. ەكسپورتقا شىعارىلاتىن تاۋارلار ءتىزىمى 38%-عا, قازاقستان ەكونوميكاسىنداعى قۋات سىيىمدىلىق 18,6%-عا ءتومەندەسە, وڭدەۋ وندىرىسىندەگى ەڭبەك ونىمدىلىگى 1,6%-عا وسكەن. حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ ءپىكىرلەرىنشە, قازاقستاندا يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ ناعىز سەرپىلىسى بولدى.
وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ اۋقىمى ءوسىپ, ءتيىستى كورسەتكىشتەر بويىنشا ءوندىرۋ سالاسىنان ارتىپ وتىرعانى شىندىعىندا ماقتانىشىمىزدى تۋعىزادى.
ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ جوبالارى ناتيجەسىندە ينفراقۇرىلىمدىق بازا ۇلعايىپ, ماشينا قۇرىلىسى ءوندىرىسىنىڭ جاڭا تۇرلەرى – اۆتوكولىكتەر, لوكوموتيۆ پەن جۇك تەمىرجول ۆاگوندارى, اۋىلشارۋاشىلىق ماشينالارى, كۇن باتارەيالارى, تاعى دا باسقالار پايدا بولدى. يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى جوباسى ەنگىزىلگەلى ايىنا 100 ميللياردتان استام تەڭگەنىڭ ءونىمى وندىرىلەدى.
ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىنىڭ ىسكە اسىرىلۋىنىڭ ەكىنشى بەسجىلدىعىندا تەك وتاندىق قانا ەمەس, شەتەلدىك كومپانيالار دا اتسالىساتىن بولادى. جالپى, ينۆەستيتسيالىق قورجىن 6 تريلليون تەڭگەنى قۇراپ, ودان مەملەكەتكە 15 پايىز ۇلەس تيەتىن بولادى. باعدارلاما بويىنشا ەكونوميكانىڭ 12 سالاسىنا باسىمدىق بەرىلىپ وتىر, ونىڭ ىشىندە ماشينا قۇرىلىسى دا بار. ەلىمىزدە 2013 جىلى ماشينا قۇرىلىسىنىڭ وندىرگەن ءونىمى 854 ميلليارد تەڭگەنى قۇرادى, ال 2014 جىلى 870 ميلليارد بولدى.
ءبىر قۋانىشتىسى سول, ساتىپ الىناتىن قازاقستاندىق تاۋار كولەمى ۇلعايىپ, جۇمىسى مەن قىزمەتى دە ءوسىپ كەلەدى. مىسالى, تەك وتكەن جىلى عانا وسى ۇلەس مۇناي-گاز سەكتورىندا جالپى 3,86 تريلليوننىڭ 1,7 تريلليونىن قۇرادى.
«قازاقستاندا جاسالعاندى ساتىپ ال» پاتريوتتىق ۇندەۋى تەك قاراپايىم ازاماتتارعا عانا ەمەس, ءوندىرىس ورىندارىنا دا ارنالعان. ءبىز سول باعىتتا جۇيەلى تۇردە جۇمىس جاساپ, ۇلتتىق كومپانيالارمەن جانە ايماقتاردىڭ اكىمشىلىگى ارقىلى ءىرى تاۋار وندىرىسشىلەرمەن ءتيىستى مەموراندۋمدار جاساۋدامىز.
جوعارىدا اتالعاندار جەتىستىكتەردىڭ شەگى ەمەس. قازاقستاننىڭ ماشينا جاساۋشىلارى يندۋستريالاندىرۋدىڭ الداعى بەسجىلدىعىندا ءوندىرىس كولەمىن ەكى ەسەگە ارتتىرىپ, ءونىم كورسەتكىشىن 2 تريلليونعا جەتكىزۋدى ماقسات ەتۋدە.
بۇل – مۇمكىن بولاتىن ەسەپ. وتكەن جىلى 2015-2019 جىلدارعا ارنالعان يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن جاساۋدا ماشينا قۇرىلىسى 189 ميلليارد تەڭگەدەن استام كولەمدە 6 باسىم باعىت بويىنشا 64 كەلەشەگى بار جوبا الىندى. ونىڭ اراسىندا – اۆتوبۋس شىعارۋ, سۇيىتىلعان گازبەن جۇمىس ىستەۋ, جاڭا ۇلگىدەگى ءورت ءسوندىرۋ كولىگى, تەمىرجول كولىگىن باسقارۋ جۇيەسى, قورشاعان ورتا جاعدايى مەن ەكولوگيالىق مونيتورينگ جۇيەسىن اۆتوماتتاندىرۋ, اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكاسىن جيناستىرۋ, كومباين زاۋىتى, جولاۋشىلار تەپلوۆوزى مەن كارەر اۆتوكولىكتەرى تەحنيكاسىن ءوندىرۋ, ت.ب. بار.
الدىمىزدا 2015-2019 جىلدارعا ارنالعان ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى شەڭبەرىندە اتقارىلاتىن كوپ ىستەر تۇر.
ءبىزدىڭ ويىمىزشا, ءوندىرۋ سالاسى ەڭبەك ءونىمى مەن بەلسەندىلىكتىڭ ءدايىم ءوسۋىنىڭ جانە ەلىمىز ەكونوميكاسىنىڭ جەتەكشى كۇشىنە اينالۋعا ءتيىستى.
مەملەكەت باسشىسى ماشينا جاساۋ سالاسىن يندۋستريالاندىرۋدىڭ جۇرەگى مەن ۇستىنى دەپ باعالاپ, ايرىقشا جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەدى. يندۋستريالاندىرۋدىڭ جۇرەك سوعىسى – ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق جەتىستىگىن قۇرايتىن ماڭىزدى ءبىر سالا. سوندىقتان قازاقستان ماشينا جاساۋشىلارى وزدەرىنىڭ بار ءبىلىمى مەن تاجىريبەلەرىن مەملەكەت باسشىسىنىڭ «مەملەكەتتىك قۇرىلىستىڭ ودان ارعى 100 ناقتى قادامى» اتتى ۇلت جوسپارىنداعى باعدارلامالار مەن باسەكەلەستىكتى جۇزەگە اسىرۋعا جۇمسايدى.
ءبىز ەلباسى, مەملەكەت باسشىسى ن.ءا.نازارباەۆقا قازاقستاندىقتاردىڭ جان-جۇرەكتەرىمەن قولداۋىنا, شىنايى حالىقتىق باعاعا يە بولۋىنا قوسىلا وتىرىپ وسىنداي جاۋاپ بەرەمىز.
مەيرام پىشەمباەۆ,
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, قازاقستان ماشينا جاساۋ وداعىنىڭ توراعاسى, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.