ۇلتتىق ءونىم وندىرۋشىلەر قولداۋدى قاجەت ەتەدى

ساۋداداعى تەڭسىزدىك پەن ادىلەتسىزدىك

باستاماشى توپ مەملەكەتتىك ورگان وكىلدەرىمەن زاڭ جوباسى بويىنشا كەزدەسكەن سوڭ ۇسىنىستىڭ ەڭ ماڭىزدى تۇستارى ماقۇلدانباي قالاما دەگەن كۇمان تۋدى. جاۋاپتى ورگاندار تاراپىنان ايتىلعان ءتۇرلى ءۋاج وسىنداي ويعا يتەرمەلەيدى. ونداعى  مۇددە قايشىلىعىنىڭ ءمانى نەدە, سونداي-اق وتاندىق ازىق-ت ۇلىك ءوندىرۋشى نارىقتاعى ورنىن نەلىكتەن شەتەلدىك باسەكەلەسىنە بەرىپ قويعان؟ ونى سالا ماماندارى ءتۇسىندىردى.

ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى مەن ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ ءوسۋ ماسەلەسى ىشكى ازىق-ت ۇلىك ءوندىرىسىن ارتتىرۋ ارقىلى شەشىلەدى. ونەركاسىپتىك سەگمەنت ءۇشىن بۇل سالادا بىرتىندەپ قولايلى جاعداي جاسالىپ جاتقاندىقتان, ونىڭ ءوسۋ الەۋەتى جوعارى. الايدا, وتاندىق ءونىمنىڭ تۇتىنۋشىعا جەتۋ جولىندا, اسىرەسە سوڭعى كەزەڭدە, ساۋدا جەلىلەرىندە ساتىلۋىندا ەڭسەرىلمەيتىن كەدەرگىلەر تۋادى. سەبەبى وتاندىق ءوندىرۋشى ىشكى نارىقتا ءونىمىن ەركىن ساتۋ مۇمكىندىگىنەن شەكتەلگەن. ونىڭ مۇددەسى ريتەيل مۇددەسىمەن سايكەس كەلمەيدى.

«جەرگىلىكتى ساۋداداعى ادىلەتسىزدىك پەن تەڭسىزدىك تۋرالى ايتىپ ءجۇرمىز. ءىرى ساۋدا جەلىلەرىنە يمپورت ءونىمىن ساتۋ ءتيىمدى. ويتكەنى يمپورت جوعارى مارجاعا يە. سوندىقتان ولارعا رەسەيلىك, بەلارۋستىق جانە باسقا دا يمپورتتىق ونىمدەر قىزىق. ال وتاندىق ءونىم قالدىق پرينتسيپىمەن ساتىلادى. سونىڭ سالدارىنان كاسىپورىندار بار قۋاتىنىڭ جارتىسىنا دەيىن عانا جۇكتەلىپ, جارىم-جارتىلاي جۇمىس ىستەيتىندىكتەن وتاندىق ءوندىرۋشىنىڭ كىرىسى تومەندەپ, مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە تۇسەتىن سالىق ازايادى», دەيدى «قازاقستان ءسۇت وداعىنىڭ» ديرەكتورى ۆلاديمير كوجەۆنيكوۆ.  

مەملەكەتكە وتاندىق بولشەك ساۋدانىڭ بىرجاقتىلىعىن اكىمشىلىك رەتتەۋ قۇرالىنىڭ كومەگىمەن تۇزەتۋ ۇسىنىلدى. بۇل پوزيتسيا ەركىن نارىقتىق باسەكەلەستىك جاعدايىندا قولايلى بولىپ كورىنبەۋى مۇمكىن. ايتسە دە, زاڭ جوباسىنىڭ اۆتورلارى ءوندىرىس پەن ساۋدا سەكتورى اراسىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ وسى كەزەڭىندە مەملەكەت ارالاسپاسا ۇلكەن شىعىندارعا ۇرىنۋ قاۋىپى تونەتىنىنە سەنىمدى.

«وتاندىق ءونىمدى نارىقتا تەڭ قۇقىلى نەگىزدە ساتۋدى جولعا قويۋ – ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ دا, ازاماتتاردىڭ دا مۇددەسىنە ساي. بۇل زاڭ جوباسى ءدال وسى ماقساتتى كوزدەيدى», دەدى ۆ.كوجەۆنيكوۆ.

سورەلەردەگى مونوپوليا

ەلدىڭ بارلىق ايماعىندا, ءاربىر قالادا وزىندىك ساۋدا مونوپولياسى بار. ادەتتە ول باسەكەلەسى جوق ءبىر-ەكى ءىرى ساۋدا جەلىسى. باسەكەلەستىكتى قورعاۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى دايىنداعان ەسەپتە نارىقتىڭ شوعىرلانۋ دەڭگەيى وتە جوعارى ەكەنى ايتىلعان. بۇل فاكت جەرگىلىكتى جەتكىزۋشىنىڭ جاعدايىن ودان ءارى قيىنداتادى. مۇنداي «تار» ساۋدا ارناسىندا ولاردىڭ ءونىمىن ىلگەرىلەتەتىن بالاماسى جوق. بۇعان قوسا, كەز كەلگەن ساۋدا جەلىسى ءوز شارتىن قويىپ, تاۋاردى تومەن باعامەن, كەيدە وزىندىك قۇنىنان دا ارزان ساتۋعا ماجبۇرلەيدى.

«ساۋدا جەلىلەرىمەن جاسالعان كەلىسىمدەر تەك سولاردىڭ مۇددەسىنە باعىتتالعان. ءوز ءونىمىن ءادىل باعامەن ساتۋعا مۇمكىندىگى جوق وندىرۋشىدە دامۋ تۇگىل, اعىمداعى قاجەتىن قامتاماسىز ەتۋگە قارجى قالمايدى. ناتيجەسىندە, جەرگىلىكتى ءوندىرىس ءوز قۋاتىنىڭ تەك تورتتەن ءبىر بولىگىن پايدالانادى, ءوندىرىس كولەمى ازايادى, بيزنەس جابىلادى, جۇمىس ورىندارى جويىلادى, اقىرى سالىقتىق ءتۇسىم قىسقارادى», دەپ پروبلەمامەن ءبولىستى ازىق-ت ۇلىك سەكتورى سالالىق وداقتار اليانسى.

مامانداردىڭ ايتۋىنشا, وتاندىق سۋپەرماركەتتەردىڭ سورەلەرى يمپورتتىق ونىمدەرگە تولى. كورشى ەلدەردىڭ ءىرى كاسىپورىندارىنا جەلىلىك ساۋدا ەرەجەسىنە بەيىمدەلۋ وڭاي. سوندىقتان وتاندىق ازىق-ت ۇلىك ءوندىرۋشىنىڭ جاعدايى ءاۋ باستان-اق ءالسىز پوزيتسيادا قالىپتاسادى.

«ىشكى ساۋدانى ءىرى ويىنشىلار ءوز قاراماعىنا تۇگەل العان. ولار ءوز ەرەجەسىن بەكىتىپ, باسىمدىقتاردى دا وزدەرى بەلگىلەيدى. ماسەلەن, رەسەيلىك جەتكىزۋشى بىزدەگى ساۋدا جەلىسىنە وڭاي ەنىپ, ەركىن ساۋدا جاسايدى. ءتىپتى ءوز ۇلەسىن ارتتىرۋ قاجەت بولعاندا دەمپينگكە بارۋدان تايىنبايدى. ال رەسەي نارىعى قازاقستان ونىمدەرى ءۇشىن جابىق», دەيدى قازاقستاننىڭ ساۋدا كاسىپورىندارى قاۋىمداستىعىنىڭ پرەزيدەنتى جىبەك اجىباەۆا.

ەلدىڭ ىشكى نارىعىنداعى يمپورتتاۋشىلاردىڭ مانيپۋلياتسياسىنا قاتىستى كوپ وقيعا جينالعان. دەمپينگ, اسىرەسە اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرى سالاسىندا, قازاقستاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردى بانكروتتىققا جاقىن جاعدايعا جەتكىزەدى. الايدا بۇل ماسەلەگە قارسى ناقتى ارەكەت ەتۋ مۇمكىندىگى جوقتىڭ قاسى.

جىبەك اجىباەۆا شاعىن بولشەك ساۋدا ورىندارىنىڭ تاعدىرىنا دا الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى. ولاردى جەلىلىك الپاۋىتتار جۇيەلى تۇردە سىمىرۋدە. ال شاعىن دۇكەندەر مەن جەرگىلىكتى بازارلار وتاندىق وندىرۋشىلەردى قولدايدى. ولار فەرمەر ءونىمىن از مولشەردە قابىلداپ, ساتىلىمعا شىعارادى. ال ءىرى جەلىلەر يمپورتتىق ونىمدەردى ۇلكەن كولەمدە ءارى تومەن باعامەن ساتىپ الۋعا باسىمدىق بەرەدى.

زاڭسىز رەترو-بونۋستار

ساۋدا جەلىسىنىڭ مونوپوليالىق جاعدايى تەك وندىرۋشىگە عانا ەمەس, تۇتىنۋشىعا دا كەرى اسەر ەتەدى. «قازاقستان قۇس وسىرۋشىلەر وداعىنىڭ» پرەزيدەنتى رۋسلان ءشارىپوۆتىڭ ايتۋىنشا, ساۋدا جەلىسىندە جەرگىلىكتى ءونىمنىڭ ءوندىرۋشى باعاسى مەن سورە باعاسىنىڭ ايىرماشىلىعى 40-50%-عا دەيىن جەتەدى. بۇل رەتتە رەسمي تۇردە تەك رەترو-بونۋس دەپ اتالاتىن قوسىمشا تولەم مويىندالادى.

شىن مانىندە, ەل زاڭناماسىندا ساۋدا سالاسىنداعى سىياقىلاردى بەلگىلەۋ ماسەلەسى نارىقتىڭ وزىنە تاپسىرىلعان. بۇل ساۋدا جەلىلەرى مەن ءىرى دۇكەندەرگە وندىرۋشىگە ءوز شارتىن تاڭۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ونىمگە ساۋدا ۇستەمەسىنە زاڭ تىيىم سالعانىمەن, باسقا ساناتتاعى تاۋارلارعا تەك 5%-دىق شەكتەۋ قويىلعان.

الايدا, ازىق-ت ۇلىك وندىرۋشىلەرىنىڭ ايتۋىنشا, رەترو-بونۋس ءىس جۇزىندە كەز كەلگەن ريتەيلەردە بار جانە ول ويدان شىعارىلعان «قىزمەتتەر» ءۇشىن تولەنەدى. مۇنى باسەكەلەستىكتى قورعاۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ سوڭعى ەسەبى دە راستايدى. انىعى ساۋدا جەلىلەرى تابىسىنىڭ 70%-ى ءتۇرلى سىياقىدان, ال تەك 30%-ى ساۋدا ۇستەمەسىنەن قۇرالادى. سونىمەن قاتار, جەتكىزۋشى كوزگە كورىنەتىن سورەگە ءونىمىن قويۋ ءۇشىن قوسىمشا اقى تولەۋگە ءماجبۇر. سونىڭ سالدارىنان وتاندىق ءونىم دۇكەننىڭ ەڭ الىس سورەسىنە ورنالاسادى, بۇل ونىڭ ساتىلىمىنا كەرى اسەر ەتەدى.

ء«وندىرۋشى ءوز ەلىندە تاۋارىن ساتا الماي جاتسا, ال مەملەكەت ەركىن باسەكەلەستىكتى قورعاۋ كەلىسىمىن سىلتاۋراتىپ, جاعدايدى تۇزەتۋگە تىرىسپاسا – بۇل دۇرىس قابىلداۋعا بولمايتىن جاعداي. سوندىقتان مەملەكەتتىك ورگاندار ءبىزدىڭ پىكىرىمىزدى ەسكەرىپ, زاڭ قابىلدانادى دەپ ۇمىتتەنەمىز», دەيدى رۋسلان ءشارىپوۆ.

رەترو-بونۋس زاڭ جوباسىن ازىرلەۋشىلەردىڭ نازارىنان تىس قالمادى. ولار «ساۋدا قىزمەتىن رەتتەۋ تۋرالى» زاڭىنان «سىياقى» ۇعىمىن مۇلدەم الىپ تاستاپ, ازىق-ت ۇلىك جەتكىزۋشىلەرىنە قاتىستى مۇنداي سىياقى بەلگىلەۋگە تىيىم سالۋدى ۇسىنادى.

سان بار, ساپا جوق

وتاندىق ريتەيلدەگى تەڭسىزدىكتى تۇزەتۋ ءۇشىن زاڭ جوباسىندا ازىق-ت ۇلىك سەكتورىنىڭ قازىرگى قيىن جاعدايىنا سايكەس اكىمشىلىك شارا ەنگىزۋدى ۇسىنادى. ناقتى قادام رەتىندە ساۋدا جەلىلەرىن وتاندىق ءونىمدى سورەلەردە باسىم ورىندارمەن قامتاماسىز ەتۋگە مىندەتتەۋ, قازاقستاندىق تاۋارعا ساۋدا سورەلەرىنىڭ كەمىندە 60%-ىن بەرۋگە كەپىلدىك بەرۋ, وتاندىق ءونىمنىڭ ساۋدا جەلىلەرىنە قولجەتىمدىگىن شەكتەۋگە زاڭ جۇزىندە تىيىم سالۋ قاراستىرىلعان.

ءىرى شەتەلدىك جەتكىزۋشىلەردىڭ ازىق-ت ۇلىك يمپورتىنىڭ ۇستەمدىگىن جويۋ ءۇشىن ساۋدا جەلىلەرىنە تولەنەتىن ءتۇرلى تولەمدى رەتكە كەلتىرۋ ماڭىزدى. سونىمەن قاتار, قازاقستان شەكاراسىن ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى مەن ۇلتتىق زاڭناما تالاپتارىنا سايكەس كەلمەيتىن ونىمدەردىڭ كىرۋىنەن سەنىمدى قورعاۋ قاجەت. سالا وداقتارىنىڭ الدىن الا باعالاۋىنا قاراساق, ازىق-ت ۇلىك ءونىمىنىڭ ءارتۇرلى ساناتى بويىنشا قازاقستان نارىعىنىڭ 40%-عا دەيىنگى ۇلەسى «سۇر» سحەما جولىمەن ەنگىزىلگەن ساپاسى كۇماندى يمپورتقا تيەسىلى.

ازىق-ت ۇلىك سالاسىنىڭ وداقتارى ءوزىنىڭ ءبىرتۇتاس ۇستانىمىن قالىپتاستىرىپ, دەپۋتاتتىق زاڭ جوباسىن قولدادى. ولاردىڭ پىكىرىنشە, بۇل زاڭ قابىلدانعان جاعدايدا وتاندىق وندىرۋشىگە دەگەن كوزقاراس وزگەرەدى ءارى ولار ءوز ەلىندە وندىرىلگەن ونىمدەردى تەڭدەي ءارى ءتيىمدى ساتۋعا مۇمكىندىك الادى.

قازىرگى جاعدايدى ساقتاپ قالۋ – ۇلتتىق نارىقتىڭ بولاشاعىن كۇماندى ەتۋ دەگەن ءسوز. وتاندىق ونىمدەردىڭ جەرگىلىكتى ساۋداداعى ۇلەسى تومەندەي بەرەدى. ءوندىرىس قۇلدىرايدى, وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردەن تۇسەتىن سالىق ازايادى. ال تۇتىنۋشى ول ءۇشىن تاڭداۋدى ريتەيل جاسايتىنىنا كونىپ جۇرە بەرمەك.