ەل باسىنا كۇن تۋىپ, جاۋ جاعادان العاندا ويلانىپ جاتپاستان قولىنا قارۋ الىپ, قان مايدانعا اتتانعان بوزداقتاردىڭ ەرلىكتەرىن, ونەگەلى ىستەرىن ايتىپ تاۋىسۋ مۇمكىن ەمەس. دەسەك تە, ولاردىڭ ءومىر جولىن ۇنەمى سانامىزدا جاڭعىرتىپ, جاس ۇرپاققا ناسيحاتتاپ وتىرۋ قوعامنىڭ نەگىزگى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى بولۋى ءتيىس. ويتكەنى, ونىڭ تاربيەلىك ءمانى وتە جوعارى. وسى ورايدا, بۇگىن ءبىز شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ تۋماسى, ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى, قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى بولعان ارداقتى ازامات سادۋاقاس سارقىتباەۆتى ەسكە الىپ, ول كىسى جونىندە از-كەم اڭگىمە وربىتسەك.
سوعىس جانە ەڭبەك ارداگەرى, ءوزىنىڭ سانالى عۇمىرىن وقۋ-اعارتۋ ىسىنە ارناپ وتكەن سادۋاقاس سارقىتباەۆتىڭ ەسىمى شىعىس قازاقستان وڭىرىنە كەڭىنەن تانىمال. ول 1905 جىلى 10 قاڭتاردا كۇرشىم اۋدانىنداعى سارىولەڭ اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. اكەسى سارقىتباي بالىق اۋلاپ, ەرتىستەن قايىقپەن ارى-بەرى كىسى تاسىپ, كۇن كورىپتى. وكىنىشكە قاراي, 1919 جىلى سادۋاقاستىڭ اكە-شەشەسى بىردەي قايتىس بولادى دا, قارىنداسى ەكەۋى جەتىم قالادى. سودان ولاردى اپالارى قولىنا الادى. جەزدەلەرى بەيسەنبى بايعا جالدانىپ, ازەر كۇن كورىپ جۇرگەن كەدەي ادام ەكەن. سادۋاقاس بۇل وتباسىنا كەلگەن بويدا تاڭەرتەڭنەن قارا كەشكە دەيىن مال باعادى, وزگە دە ءتۇرلى جۇمىسقا جەگىلەدى. باسىنداعى جەتىمدىگى, بۋىنى قاتپاي جاتىپ اۋىر بەينەتكە تاپ كەلگەنى جاس بالانى جاسىتا قويمايدى. كەلەر كۇننەن ءۇمىتى مول سادۋاقاس قانداي قيىندىققا كەزىكسە دە مويىماي, ءوزىن ءوزى قايراپ العا ۇمتىلادى. قاعىلەز, كىسى جاتسىنبايتىن, ۇتىمدى ءسوز, ءازىل اڭگىمەنىڭ مايىن تامىزا ايتار قاسيەتى بار ول اۋىل-ايماقتىڭ قۇرمەتىنە بولەنەدى, ءوزى قۇرالپى جاستاردىڭ الدى بولادى.
جالپى, س.سارقىتباەۆتىڭ جاستىق شاعى قازاق جاستارىنا ءبىلىم بەرۋدىڭ ورىستەگەن ۋاقىتىمەن تۇسپا-تۇس كەلەدى. سول كەزدەرى اقتۇبەك اۋىلىندا ورىسشا-قازاقشا جەتى جىلدىق مەكتەپ اشىلىپ, سوعان بارادى. ال 1924 جىلى كومسومول قاتارىنا ءوتىپ, العاشقى كولحوزداردى قۇرۋعا بەلسەنە ارالاسادى. سونداي-اق, 1926-1930 جىلدار ارالىعىندا سەمەيدەگى جەتىجىلدىق مەكتەپتە وقيدى. سودان كەيىن وسى قالاداعى مۇعالىمدەر ۋچيليششەسىن ۇزدىك ءبىتىرىپ, ءوزىنىڭ تۋىپ-وسكەن جەرىندەگى اقتۇبەك مەكتەبىندە مۇعالىم بولادى. 1930 جىلى كوممۋنيستىك پارتيا قاتارىنا وتەدى. كەيىنىرەك, ياعني 1938 جىلى سەمەي قالاسىنداعى ن.كرۋپسكايا اتىنداعى پەداگوگيكالىق ينستيتۋتقا وقۋعا ءتۇسىپ, ونى 1941 جىلدىڭ شىلدەسىندە اياقتايدى.
العىر جىگىتتىڭ سول زاماندارى تالايدىڭ قولى جەتە قويمايتىن وقۋ ورىندارىنان ءبىلىم الۋى ونىڭ وقۋ-اعارتۋ سالاسىنا تۇبەگەيلى بەت بۇرىپ, ەسەلى ەڭبەك ەتۋىنە جول اشادى. ءبىلىمدى, ءوز ىسىنە بەرىلگەن ازاماتتىڭ العاشقى اياق الىسىن اڭعارعان باسشىلار ونى 1937 جىلى ءوزى وقىعان اقتۇبەك مەكتەبىنىڭ ديرەكتورلىعىنا تاعايىندايدى دا ىلە كۇرشىم اۋداندىق وقۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ەتىپ بەكىتەدى. ەلدىڭ جايىنان حابارى مول, ءىستىڭ ورايىن كەلتىرە بىلەتىن مامان وسى از عانا ۋاقىتتىڭ ىشىندە اتالمىش اۋدانداعى اقساپ تۇرعان ءبىلىم سالاسىن ۋاقىت تالابىنا ساي ىلگەرى جىلجىتىپ, حالىقتىڭ ىستىق ىقىلاسىنا بولەنەدى.
ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتى, ەڭبەكقورلىعى, وي-ءورىسىنىڭ كەڭدىگى س.سارقىتباەۆتىڭ اۋىل نەمەسە اۋدان ماسشتابىنداعى قىزمەتتەردەن گورى وڭىرلىك, رەسپۋبليكالىق اۋقىمداعى شارۋالارمەن شۇعىلدانۋعا مۇمكىندىگى جەتەتىن ادام ەكەنىن كورسەتىپ بەرەدى. سودان دا بولار, ول 1-ءشى سايلانعان قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنە زايسان-كۇرشىم وكرۋگى بويىنشا دەپۋتات بولىپ سايلانادى. وسىلايشا, قاراپايىم حالىقتىڭ, ەل-جۇرتىنىڭ قاجەتىن, ءوتىنىش-تىلەگىن بيىك مىنبەدە تۇرىپ ايتۋعا مۇمكىندىك العان ازامات جوعارعى كەڭەس دەپۋتاتى بولعان ساناۋلى جىلداردا وزىنە ءۇمىت ارتقان حالىقتىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن بيلىككە تايساقتاماي جەتكىزە بىلەدى, ەلدىڭ جوعىن تۇگەندەپ, مۇددەسىن قورعايدى. الايدا, جاستىق جىگەرىمەن قىزمەتىن جانىن سالا اتقارىپ جۇرگەن كەزدە كەنەتتەن سوعىس باستالىپ كەتەدى. اسكەري كوميسساريات حالىق قالاۋلىسىن مايدانعا اتتاندىرۋدى ءجون كورمەيدى. ويتكەنى, وقىعان-توقىعانى مول, مىقتى ۇيىمداستىرۋشى, ءىستىڭ كوزىن بىلەتىن ازاماتتار «برونمەن» تىلداعى جۇمىستاردى جۇرگىزۋ ماقساتىندا قالدىرىلاتىن. پارتيانىڭ وسىنداي شەشىمى نەگىزىندە س.سارقىتباەۆ تا اسكەرگە بىردەن الىنا قويمايدى. تالايلار وتان قورعاۋعا اتتانىپ جاتقاندا ءوزىنىڭ ەلدە قالىپ قويعانىن نامىس كورگەن ول اسكەري كوميسسارياتتىڭ تابالدىرىعىن توزدىرىپ ءجۇرىپ, اقىرى سوعىسقا اتتانۋعا رۇقسات الادى. بۇل 1942 جىل بولاتىن. سول جىلى كومانديرلەر دايارلايتىن وقۋدى اياقتاپ, اسكەرگە قوسىلعان س.سارقىتباەۆ قان مايداندا وزىنە تاپسىرىلعان روتانى باستاپ جاۋعا قارسى اتوي سالادى.
1942-1945 جىلدار ارالىعىندا بەسسارابياداعى, بولگاريا مەن ماجارستانداعى ۇرىس قيمىلدارىنا قاتىسىپ, باسقىنشىلاردى تالقانداۋعا ەرەكشە ۇلەس قوسقان گۆارديا اعا لەيتەنانتى ەرلىكتەرى ءۇشىن «قىزىل جۇلدىز», «قىزىل تۋ», ءى جانە ءىى دارەجەلى ۇلى وتان سوعىسى وردەندەرىمەن جانە كوپتەگەن مەدالدارمەن ماراپاتتالادى. سونداي-اق, ۋكراينانىڭ يزمايل, ۆەنگريانىڭ ۆوستەرگەن, بۋداپەشت, سەگەت قالالارىن ازات ەتۋدە جانە دۋناي, تيسسا وزەندەرىنەن وتۋدە تانىتقان باسقارۋ شەبەرلىگى ءۇشىن ي.ءستاليننىڭ اتىنان ماقتاۋ قاعازىن العان. سول سياقتى كوپتەگەن العىس حاتتار بەرىلگەن.
ونىڭ باتىرلىعى مەن تاپقىرلىعى, جاۋىنگەرلەرگە دەگەن قامقورلىعى تالايلارعا ونەگە بولادى. ماسەلەن, مايدان گازەتتەرىنىڭ بىرىندە ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز جونىندە ت.ۇمبەتاليەۆ دەگەن اۆتوردىڭ «قازاق حالقىنىڭ قالاۋلىسى» اتتى ماقالاسى جاريالانىپتى. وندا: «ءبىزدىڭ بولىمدە قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى, گۆارديا اعا لەيتەنانتى سادۋاقاس سارقىتباەۆ نەمىس باسقىنشىلارىنا قارسى شايقاسىپ ءجۇر. جۋىقتا بولعان ۇرىستا ول جارالانىپ قالسا دا ءوز روتاسىنا تەز ورالدى.
كوشە ۇرىستارىندا حالىق قالاۋلىسى, گۆارديا اعا لەيتەنانتى سارقىتباەۆتىڭ روتاسى دۇشپاننىڭ 111 سولداتىن, 7 وفيتسەرىن تۇتقىنداپ, 14 زەڭبىرەك, 9 پۋلەمەت, 20 اۆتوماشينا مەن 350-دەن اسا ۆينتوۆكانى قولعا ءتۇسىردى...», دەپ جازىلىپتى.
سوعىستىڭ قيىن كەزدەرىندە س.سارقىتباەۆ كوماندير رەتىندە كۇرشىمنىڭ اۋداندىق گازەتىنە ماقالالار جولداپ, جەرلەستەرىنە جىگەر بەرىپ, تۋعان جەرىمەن بايلانىستى ۇزبەيدى. ماسەلەن, كۇرشىم اۋداندىق «سوتسياليستىك ەڭبەك» باسىلىمىنىڭ 1943 جىلدىڭ 9 قىركۇيەگىندەگى سانىندا شىعىسقازاقستاندىق كومانديردىڭ «مايدانداعى اسكەر» ماقالاسى جارىق كورەدى. اۆتور بۇل ماقالاسىندا: «بولىمدەگى جاۋىنگەرلەر بىرنەشە بيىكتى جاۋدان ازات ەتتى. قازاق جىگىتى ي.مۋسين 45, وزبەك ادىلقادىروۆ 32, ۇيعىر احمەتوۆ 31, ۋكراين پولەۆ 23 ءفاشيستى جويدى. كولحوزشى جولداستار! ەڭبەكپەن وسىرگەن ەگىندەرىڭىزدى مەرزىمىندە ىسىراپسىز جيناپ الىڭىزدار. قۇنارلى مال ازىعىن كوبەيتىڭىزدەر. ارمياعا كوپتەپ قىسقى كيىمدەر دايىنداڭىزدار. ءبىز فاشيست باسقىنشىلارىنىڭ ەسىنەن كەتپەيتىندەي سوققى بەرەمىز. جەڭىس كۇنى جاقىن», دەپ باياندايدى.
س.سارقىتباەۆ اسكەري قىزمەتتەن 1946 جىلى قازان ايىندا, ياعني, كيەۆتە شتابتا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن جەرىنەن بوساتىلادى. دالىرەگى, قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى بولعانىن ەسكەرگەن كۇرشىم اۋداندىق پارتيا كوميتەتى ونىڭ ەلگە ورالۋىن قالاپ, شاقىرتىپ الادى.
ول ءوزىنىڭ تۋىپ-وسكەن جەرىنە كەلگەن سوڭ, وقۋ-اعارتۋ سالاسىنداعى قىزمەتىن جالعاستىرادى. ال 1950 جىلى «تەرەكتى بۇلاق» ورتا مەكتەبىنىڭ ديرەكتورى بولىپ تاعايىندالادى. سودان كەيىن, ياعني 1956 جىلى كۇرشىم اۋداندىق «سوتسياليستىك ەڭبەك» گازەتىن باسقارادى.
بەيبىت ومىردە دە بەلسەنە قىزمەت ەتكەن س.سارقىتباەۆ 1960-جىلى كەزىندە ءوزى باسقارعان «تەرەكتى بۇلاق» ورتا مەكتەبىندە تاريح پانىنەن ساباق بەرىپ ءجۇرىپ زەينەتكە شىعادى. قۇرمەتتى دەمالىسقا شىققانىمەن ارداگەر ازامات قاراپ جاتپاي, ەلدىڭ ءسوزىن سويلەپ, حالىقتىڭ قامىن جەپ, كوپتىڭ يگىلىگى ءۇشىن ايانباي ەڭبەك ەتەدى.
بۇل ارادا ونىڭ مىڭداعان شاكىرتتەرى ومىردەن وزدەرىنىڭ لايىقتى ورنىن تاۋىپ, ءار سالادا مامان بولىپ, قىزمەتتەرىن اتقارىپ جاتقانىن دا ايتا كەتەيىك. ول 1985 جىلى 80 جاستان اسقانىندا دۇنيەدەن وزدى. ءوزى كەتكەنىمەن سوڭىندا ونەگەلى ءىسى قالعان ادامدار قانشاما دەسەڭىزشى. سولاردىڭ اراسىندا سادۋاقاس سارقىتباەۆتىڭ دا وزىندىك ورنى بار ەكەنىن بىلە جۇرەيىك.
جولدىباي بازار,
«ەگەمەن قازاقستان».