قولباسشى نۇرماعامبەتوۆ

جەڭىس تۋىن جەلبىرەتكەن

مەملەكەت قايراتكەرى, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى, ەسكى وداقتىڭ اسكەري سالاسىندا قازاقتان ەڭ جوعارى دارەجەگە جەتكەن قول­باسى, تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تۇڭعىش قورعانىس ءمينيسترى, ءبىرىنشى «حا­لىق قاھارمانى» ساعادات قو­جاح­­مەت­ ۇلى نۇرماعامبەتوۆتىڭ ءومىر جولى – ەرلىك پەن ەلدىكتىڭ جارقىن ايعاعى. ءوزارا اڭگىمەمىز ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ قاسىرەتتى جىلدارى جايىن­دا باس­تالىپ, ەگەمەن ەلدىڭ قارۋ­لى كۇشتەرىن قۇرۋدىڭ جاي-جاپ­سا­رىنا قاراي ويىسا بەردى. ارداگەر­دىڭ ەستەلىگى وتكەن كەزەڭدەردىڭ قىم-قۋىت وقيعالارىن جانە ونىڭ قاتىسۋشىلارىن كوز الدىمىزعا اكەلەدى.

باتىردى تىڭداي وتىرىپ, الىس­­تا قالعان قاتال دا سۇرقاي جىل­­دار ەلەستەيدى. ءبىر ۋاق ونىڭ «ىزعا­رىنان», ءتىپتى بويىمىز توڭا­زى­عانداي بولادى. انە, 6-7 جاسار بالدىرعان ەسىكتىڭ كوزىندە ءبۇرىسىپ, كوكتەمگى جاڭبىردىڭ جىلىمىق سۋىنا الاقاندارىن كەمەرلەي توسادى. بۇل ونىڭ اناسىنان ايى­رىلعان العاشقى كوكتەمى ەدى. اكەسى قوجاحمەت وسى ۇلى دۇنيە ەسىگىن اشقاندا باقيلىق بولىپتى.

مەكتەپتە جاقسى وقىعانىنىڭ ارقاسىندا تراكتور بريگاداسىنا ەسەپشى بولىپ ورنالاسادى. ەڭبەك جولى ءتاپ-ءتاۋىر باستالعانداي ەكەن. اتتەڭ, سوعىس كەلىپ كيلىكپەسە... ساعادات وندا اقمولاداعى ساياسي-اعارتۋ كۋرسىندا وقۋدا ەدى. كەزەك­شى بولعاندىقتان, وقۋ ورنىنا وزگەلەردەن ەرتەرەك كەلگەن. سى­نىپتىڭ تەرەزەلەرىن شالقايتا اشىپ, تاقتانى تاعى ءبىر ءسۇرتىپ شىقتى. بىرتىندەپ وزگەلەرى دە جينالا باستادى. جاستار ەمەس پە, ءبارى دە بەيقام قالىپتا ويناپ, ك ۇلىپ, ءماز-مەيرام. ويدا-جوقتا سىنىپقا ديرەكتور كەلىپ كىردى. ءتۇرى ءورت سوندىرگەندەي بوپ-بوز. جاستاردىڭ ءازىل-قالجىڭى كىلت تىيىلدى. ول وڭ قولىن باياۋ جوعارى كوتەرىپ, ەرنى عانا جىبىر ەتتى: «بالالار تىنىشتالىڭدارشى». ولار ەسكەر­تۋسىز-اق قىبىر ەتپەي تۇرعان. بىراق ديرەكتور مۇنى اجىراتار حالدە ەمەس سەكىلدى. ءسال كۇمىلجىپ بارىپ, «سوعىس باستالىپتى» دەگە­نىن­دە داۋسى مۇلدە جات ەستىلدى. تو­بە­لەرىنەن جاي تۇسكەندەي. سۋىق حابار جۇرەككە شانشۋداي قادالعان. كەيىنگى ۋاقىتتا كوپ الاڭداپ, قىزۋ تال­قى­لاپ جۇرگەن ۇرەيلى كۇدىكتىڭ شىنعا اينالعان جايى بار. ءبارى دە ەسەڭگىرەپ قالعانداي. بارلىق ارمان-ماقسات بىردەن ساعىمعا اينالىپ جۇرە بەردى. وسى ۇنسىزدىكتى تاعى دا ديرەكتوردىڭ داۋسى بۇزدى: الاڭدا ميتينگى بولعالى جاتىر, سوعان قاتىسىڭدار». ميتينگىدە سويلەگەندەر كوپ بولدى. فاشيستىك گەرمانيانىڭ سوعىس جاريالاماي, شەكارانى بۇزعانى ايىپتالدى. بۇرىنعى سوعىستاردىڭ دا جاۋ ءۇشىن ابىرويسىز اياقتالعانى ءسوز بولدى. باسقىنشىلاردىڭ كۇيرەي جەڭىلەتىنى, قىزىل ارميانىڭ جە­ڭە­تىنى تۋرالى جالىندى مالىم­دە­مەلەر جاسالىپ جاتتى.

ۇجىمشار باسقارماسى ساياسي-اعارتۋ كۋرسىندا وقىپ قايتقان ساعاداتقا ەسەپشىلىكپەن قوسا كلۋب مەڭگەرۋشىسىنىڭ مىندەتىن جۇكتەيدى. كلۋب ءۇيىنىڭ ىشكى ءبىر جاق قابىرعاسىن كەڭەس وداعىنىڭ ۇلكەن كارتاسى كومكەرىپ تۇراتىن. ول سونىڭ بەتىنە كەڭەس اسكەرىنىڭ شەگىنگەن جولىن, ارا-تۇرا ىلگەرى باسقان قادامىن دا قىزىل جالاۋ­شالارمەن بەلگىلەپ وتىرادى. مايداننان راديو ارقىلى جەتكەن سوڭعى مالىمەتتەردى ەلدەن بۇرىن ءبىلىپ, ءىزىن سۋىتپاي اۋىلداستارىنا جەتكىزەدى.

كەلەسى جىلى ساعادات ءوزى سەكىل­دى جاستارمەن بىرگە تۇرىكمەن­ستانعا جول تارتتى. ءوزى ويلاعانداي, بىردەن مايدانعا بارماعانمەن, اۋداننىڭ اسكەري كوميسسارى ايتپاقشى, جاۋدىڭ «سىباعاسىن» جاقسىلاپ بەرۋ ءۇشىن دايارلىقتان وتەتىن بولدى. بۇل – 1942 جىلدىڭ شىلدەسى. الايدا مەجەلى جەر – بايرام-الي كەنتىنە جەتكەندەرىمەن, قاي­تا­دان «كوشۋگە» تۋرا كەلەدى. ءسوي­تىپ, كۋشكا قالاسىنداعى پۋلە­مەتشىلەر كۋرسىندا وقۋعا كىرىسەدى. كومانديرلەرىنىڭ دەنى – وق پەن وتتىڭ ورتاسىنان ورالعاندار. ولار ورىمدەي جاستاردىڭ وڭاي نىساناعا اينالماۋى ءۇشىن بىل­گەنىن ۇيرەتىپ, قاتاڭ تالاپ قويادى. كوپ ۇزاماي, مايدانعا اتتاناتىن كۇن دە كەلىپ جەتكەن. العاشقى ۆزۆودتارعا دايارلىقتارى جاقسى دەگەن كۋرسانتتار تاڭداپ الىنۋدا. ساعادات پەن جەرلەستەرى گەننادي نيكيتين, ماكەن بەكماعامبەتوۆ تە – وسى قاتاردا. سونىمەن, 1943 جىلدىڭ 26 ساۋىرىندە ء«بىرىن­شى­ۆزۆودشىلار» اسكەري ازىرلىكتى تولىق اياقتاپ, مايدانعا اتتانادى.

ماحاچكالاداعى اسكەري پورتتا ولار كەمەدەن پويىزعا اۋىسىپ, اۋەلى كراسنودارعا, ودان ءارى وزدەرى بەكىتىلگەن قىزىل تۋلى 9-اتقىشتار كورپۋسىنىڭ شتابىنا دا جەتتى. بۇلار اسكەر ساپىنا قوسىلعاندا جاۋ قىرىم ستاني­تساسى اۋماعىندا قارسى شابۋىلداپ جاتىر ەكەن. ساعادات ستانوكتى پۋلەمەت ۆزۆودىنا كوماندير بولىپ تاعايىندالادى. «ماكسيم» پۋلەمەتى – اۋىر بول­عانىمەن قاھارلى قارۋ. كومان­دير رەتىندە قاراۋىنداعى ءۇش بولىمشەنى باسقارىپ, وق-دارىمەن قامتاماسىز ەتۋگە ءتيىس. سونداي-اق ول قارۋلاسىنىڭ ءبىرى وققا ۇشا قالسا, ونىڭ ورنىن باسۋعا ءازىر تۇرىپ, ەڭ مەرگەن اتقىشتان ولقى تۇسپەۋگە ءتيىس. ايتەۋىر, تى­نىم جوق: جاۋىنگەرلەر ۋاقتى­لى تاماقتاندى ما, جاۋدى باقىلاۋ­دىڭ بارىسى قالاي, پۋلەمەت دا­يىن با, كەزەكشى قالعىپ كەتكەن جوق پا – ءبارى دە الاڭداتادى. قا­راۋىنداعىلاردان كەش جاتىپ, ەرتە تۇرادى. قىزىل ارميا 43-ءتىڭ جازىندا ءىرى جەڭىستەرگە جەتتى. ستالينگراد پەن كاۆكازدا, ورلوۆ-كۋرسك دوعاسىندا «قورقاۋلاردىڭ» اسا ءىرى اسكەر توپتارى ويسىراتا تال­قاندالدى.

لەيتەنانت نۇرماعامبەتوۆ قىزمەت ەتەتىن 8-ديۆيزيا 1943 جىلعى 20 تامىزدا قورعانىس ايما­عىن باسقا بولىمشەلەرگە تاپسىرىپ, دونباسقا تابان تىرەيدى. بۇل – كەڭەس وداعىنداعى اسا ءىرى ونەر­كاسىپتىك ورتالىق. وعان گيتلەرشىلدەر ءوز قۇجاتتارىندا «شىعىس رۋر» دەگەن ات بەرىپ, باسى ءبۇتىن «مەنشىكتەپ» الىپتى. ادام مەن تابيعي رەسۋرستارى كوپ ستراتەگيالىق ماڭىزدى ايماقتان جاۋ وڭايلىقپەن اي­رىل­ماق ەمەس-ءتى. ميۋس وزەنىنىڭ جاعالاۋىنان «ميۋس-مايدان» بەتون بەكىنىسى سۇستانا سەس كورسەتەدى. اسىرەسە دنەپر مەن دنەستر وزەندە­رىنەن ءوتۋدىڭ ماشاقاتى مەن قاي­عىسى كوپ بولىپتى. بىرقاتار قارۋ­­لاس جولداسى ماڭگىگە كوز جۇ­ما­­دى. 1944 جىلدىڭ تامىز ايىن­­دا 8-گۆارديالىق ديۆيزيا ۆيسلا وزەنىنىڭ جاعالاۋىنا جەتكەن. اتالعان وزەننىڭ ءبىر سالاسى – پيليتسا وزەنىنەن نۇر­ما­عام­بەتوۆتىڭ باتالونى ءبىرىنشى بولىپ وتەدى. فاشيستەر قايتا-قايتا وڭمەڭدەپ, مازا تاپپاي, «قىرانداردىڭ» قاناتتارىن قايى­رىپ, قايتادان سۋعا توعىت­قانشا جانتالاسادى.

وسى الاپات ايقاس كۇندەرى دي­ۆي­زيا­لىق گازەت كومبات نۇر­ما­عامبەتوۆ باسقاراتىن بولىم­شەنىڭ ەرلىگى تۋرالى جازىپ, ۇلگى ەتەدى. ول ەرلىگى ءۇشىن ءوزىنىڭ باتىر اتاعىنا ۇسىنىلعانىن, ارينە, كەيىن بىلە­دى. ساعادات قوجاحمەت ۇلى سول­تۇس­تىك كاۆكاز بەن ۋكراينانى, مول­داۆيا مەن پولشانى ازات ەتۋگە قاتىسادى. اساۋ دنەپر, وڭتۇستىك بۋگ, دنەستر, پيليتسا, ۆيسلا, ودەر, شپرەە جانە باسقا دا وزەندەردى كەشىپ ءوتىپ, بەرليندەگى ۇكىمەتتىك عيما­راتتاردى شابۋىل­داعان­دار­دىڭ قاتارىندا دا باتىل­دىعىمەن كوزگە تۇسەدى.

بەرلينمەن ەكى اراداعى الت-لاندسبەرگ قالاسىندا 27 اقپاندا ساعادات نۇرماعامبەتوۆكە كسرو جوعارعى كەڭەسى تورالقاسىنىڭ جارلىعىمەن كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى بەرىلگەنى جاريالانادى. قارۋلاستار جەرلەنىپ, قىزىل ساربازدىڭ ەسكەرتكىشى قويىلعان ترەپتوۆ ساياباعى قازىر كوپشىلىككە تانىمال. مۇندا 1945 جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا جانتۇر­شىگەرلىك شايقاستار وتەدى. اينا­لانى سولقىلداتقان تانكىلەر جاپ-جاسىل ايماقتى سوقاشا جىرتادى.

جەڭىس كۇنى تاياپ كەلە جاتتى. بەرليننىڭ كوشەلەرىندە جان الىپ, جان بەرىسكەن شايقاستار جالىن اتادى. اۆياتسيا مينيسترلىگى مەن گەستاپونىڭ عيماراتتارى دا كەڭەستىك «قىرانداردىڭ» قولىنا ءوتتى. يمپەريالىق كانتسەلياريامەن ەكى ورتانى توبە-توبە قيراندىلار عانا ءبولىپ تۇردى. ەسەسشىلەردىڭ ەڭ ءبىر ازعىندارى اجال ىزدەپ, 1 ما­مىردا ءتۇنى بويى ارپالىسىپ باققان. اقىرى, زەڭبىرەكتەر تۋرا كوزدەپ اتىپ, يمپەريالىق ساراي مەن جەراستى ورىندارىن وتقا ورايدى.

يمپەريالىق كانتسەليارياعا 1050-پولكتىڭ س.نۇرماعامبەتوۆ جانە ۆ.ەمەليانوۆ, م.بويتسوۆ باستاعان باتالوندارى العاشقى­لاردىڭ قاتارىندا باسىپ كىرەدى. كەلەسى كۇنى 2 مامىردا, ەلەڭ-الاڭ­­دا شتابتان رەيحستاگتىڭ الىن­­عانى حابارلانعان. مايدان­دىق گازەتتەردىڭ تىلشىلەرى مۇسا دىنى­شەۆ پەن قالماقان ابدى­قادىروۆ ساعاداتتى ارنايى ىز­دەپ كەلىپ, وچەركتەر جاريالايدى. جەرلەستەرمەن مۇنداي كەزدەسۋلەر اسا قۋانىشتى. بۇل تۋعان جەرگە دەگەن ساعىنىشىن باسا ال­ماعانىمەن, ەل-جۇرتپەن قاۋىشار كۇننىڭ جاقسى حابارشىسىنداي ەدى.

تاۋەلسىز ەلدىڭ قورعانىس ءمينيسترى

اۋە كەمەسى اسپان توسىمەن ۋا­قىتتان وزا جۇزەدى. 1995 جىلى, جەڭىستىڭ 50 جىلدىعىندا ءساتى تۇس­پەگەن ساپارعا سول كوكتەمدە, اراعا ون جىل سالىپ قانا جول اشىلعانداي. وتتى جىلدارىنىڭ وزەكتى ورتەر وكىنىشى دە, سالا­ۋات ايتار راقىمى دا – ساعادات قوجاحمەت ۇلىنىڭ ارقاشان جادىندا. بۇۇ-نىڭ باس اسسامبلەياسى جەڭىستىڭ 60 جىلدىعىنا بايلانىستى دوستاستىق مەملەكەتتەرى باسشىلارىنىڭ ۇسىنىسىن قابىل الىپ, 9 مامىر – «كەلىسىم مەن زەردە كۇنى» دەپ جاريالانعان ەدى. سوعان وراي حالىقارالىق ۇيىم ادامزاتتى ناسىلشىلدىكتىڭ مۇراگەرى – تەرروريزم مەن ەكس­ترە­­ميزمدى جانە كسەنوفوبيا­نى دارىپتەگەن يدەولوگيالىق دوكترينالارعا قارسى كۇرەستە كۇش بىرىكتىرۋگە شاقىرۋدى كوزدەيدى. بۇۇ-نىڭ باس اسسامبلەياسىنىڭ 2005 جىلعى 9 مامىردا ەكىنشى جاھاندىق سوعىستىڭ قۇرباندارىن ەسكە الۋعا ارنالعان سەسسياسىندا س.نۇرماعامبەتوۆ تە سويلەيتىن بولىپ ۇيعارىلىپتى. مۇنداي قۇر­مەت ەسكى وداقتىڭ بۇرىنعى رەسپۋب­ليكالارىنان جال­عىز س.نۇر­ماعامبەتوۆكە كور­سەتىلگەن.

باتىر فورۋمعا جينالعاندار الدىندا سۇراپىل سوعىس قاسىرەتىن جايىپ سالىپ, مارتەبەلى ۇيىمعا مۇشە ەلدەردىڭ باسشىلارىن بەي­بىت­شىلىكتى نىعايتۋعا شاقىرعان. قازاق ەلىنىڭ, ءوزى باستاۋىندا تۇر­عان, ءتول قارۋلى كۇشتەرى سول بەيبىت ءومىردىڭ «قالقانى» ەكەنى تۇسىنىكتى. پرەزيدەنتتىڭ «قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قارۋلى كۇشتەرىن قۇرۋ تۋرالى» جارلىعى شىققان 1992 جىلدىڭ 7 مامىرى – وتان قورعاۋشىلار كۇنى رەتىندە اتالىپ وتەدى.

كەزىندە قالىپتاسقان قاۋىپسىز­دىك جۇيەسىن ساقتاي وتىرىپ ۇلتتىق ارميانى قايتا قۇرۋ اسا قيىنعا سوعادى. ونىڭ تاۋقىمەتىن ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش قورعانىس ءمينيسترى ساعادات نۇرماعامبەتوۆ ءوز باسىنان كەشتى. ايتالىق, ءۇش ايدىڭ ىشىندە دوستاستىقتىڭ بىرىككەن قارۋلى كۇشتەرىنىڭ اسكەري قۇرى­لىمدارىن قابىلداپ الىپ, ولاردى تىكەلەي باسقارۋ جۇيەسىن قۇرۋ قاجەت ەدى. ال قاي ءىستىڭ بولسا دا كادر ماسەلەسىنە كەلىپ تىرەلەرى ءمالىم. بىراق قازاق كومانديرلەرى جوققا ءتان. سول تۇستا رەسپۋبليكا اۋماعىندا 250 مىڭ اسكەر ورنالاسسا دا, سونىڭ ىشىندە قازاقتان بىردە-ءبىر پولك كومانديرى بولماپتى. كومانديرلەردىڭ ءبارى – نەگىزىنەن ورىستار مەن ۋكرايندار. ولار وزدەرىن ايدالادا قال­عانداي سەزىنىپ, تاريحي وتا­نى­نا جەتكەنشە اسىقتى جانە كوپ­شىلىگى سولاي جاسادى. كەيبىر بولىمدەردە وفيتسەرلەردىڭ جارتىسىنا جەتەر-جەتپەسى عانا قالعان. اسىرەسە پولكقا دەيىنگى كومانديرلەر جەتىسپەيدى. مينيستر شتات كەستەسى بويىنشا باسقارۋ اپپاراتىن قۇرۋدى شاپشاڭ قولعا الادى.

اسا جاۋاپتى لاۋازىمدىق مىندەتىن ويداعىداي اتقارۋ ءۇشىن قۇس ۇيقىلى جۇمىس جاسايتىن كۇن تۋعان. سول ءبىر قىسىلتاياڭ شاقتا, ەڭ الدىمەن, وتە قىمبات تۇراتىن جانە سانسىز كوپ اسكەري تەحنيكا مەن قارۋ-جاراقتاردى, اسكەري قالاشىقتاردى ساقتاپ قالۋ اسا كەرەك بولدى. كۇرمەۋىن كۇتكەن قيساپسىز ماسەلە قوزداپ شىققان كەزەڭدەگى ساعادات قوجاح­­مەت ۇلىنىڭ ىسكەر ءارى سابىر­لى شەشىمدەرىن ارىپتەستەرى لايىق­تى باعالاي ءبىلدى. ول اس­كەري بولىم­دەردى ارالاپ, ۇلت­تىق الا­­لاۋدىڭ بولمايتىنىن تۇسىندى­رۋدەن ايانبادى.

ءبىر اتاپ ايتارلىعى, اسكەري قىز­مەتشىلەردى الەۋمەتتىك قول­داۋ جونىندەگى زاڭ شاپشاڭ قابىل­داندى. سونىڭ ارقاسىندا وفيتسەرلەر ەلدەرىنە بارامىز دەسە, باسقا مەملەكەت ەكەنىنە دە قاراماستان, ولاردىڭ تەگىن ساپار­لاپ قايتۋى­نا مۇمكىندىك بەرىلدى. بۇرىنعى وداقتاس رەسپۋب­لي­كالاردىڭ باسقا ەشبىرىندە مۇنداي زاڭ جوق ەدى. سونىڭ ارقاسىندا اسكەريلەردىڭ كوڭىل كۇيى ساباسىنا تۇسەدى. بۇدان كەيىن باسشى قۇرامعا قاتاڭ تالاپ قويىلىپ, وتان قاۋىپسىزدىگىنىڭ شارالارى ناقتى جۇزەگە اسىرىلا باس­تادى.

تاۋەلسىز ەلدىڭ تۇڭعىش قور­عانىس ءمينيسترى لاۋازى­مىنا لايىقتى ادامدى ىزدە­گەندە تاڭ­داۋدىڭ ساعادات قوجاحمەت ۇلى­نا ءتۇسۋى دە زاڭدى ەدى. ول – قارۋلى كۇشتەردىڭ ءوز ادامى. ونىڭ ۇستىنە كەيبىرەۋ قانشا مويىنداعىسى كەلمەگەنى­مەن جاس رەسپۋبليكانىڭ ساليقالى اس­كە­ري ساياساتىمەن كەلىسپەۋ قي­سىنسىز بولاتىن. ءسويتىپ, سول 1992 جىلدىڭ 8 جەلتوقسانىندا «اسكەر ىقشام دا شاپشاڭ ءارى ساقاداي-ساي دايارلىقتا بولۋعا ءتيىس» دەپ قورعانىس قابىلەتىن نىعايتۋدىڭ باعىتتارى ايقىندالادى.

سوندىقتان قارجى ماسەلەسى ءوز الدىنا, كادر جەتىمسىزدىگىنىڭ ورنىن تولتىرۋ كوكەيكەستى ەدى. وفيتسەرلەر قاتارىن كوبەيتۋ ماقساتىندا كىشى لەيتەنانتتار دايارلايتىن 3 ايدان 9 ايعا دەيىنگى قىسقامەرزىمدى كۋرستار ۇيىمداستىرىلادى. ەكىنشى دۇ­نيە­جۇزىلىك سوعىس جىلدارىندا وسىنداي كۋرستار بولعانىنا جانە ولاردىڭ ءوزىن-ءوزى اقتاعانىنا پۋلەمەتشىلەر كۋرسىنىڭ تۇلەگى ساعاداتتىڭ ءوز باسى كۋا. باستاپقى كەزەڭدەگى اسكەري ساياساتتىڭ نەگىزى باعىتتارى 1993 جىلعى اسكەري دوكترينادا تۇبەگەيلى ايقىندالادى. اتالعان دوكترينا باسقا دا زاڭ­دىق جانە نورماتيۆتىك-قۇقىلىق اكتىلەرمەن بىرگە ەگەمەن ەلدىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ مەن اسكەري قۇرىلىستى دامىتۋدىڭ بەرىك ىرگەتاسىنا اينالدى. اقش, قحر, تۇركيا مەن گەرمانيانىڭ اسكەري ۆەدومستۆولارىمەن تىعىز بايلانىس ورناتىلادى. شەكارا بويىمەن قاۋىپسىزدىك «بەلدىگىن» تارتۋ, ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىكتىڭ نەگى­زىن قالاۋ, يادرولىق قاۋىپتى تو­مەن­دەتۋ شارالارى قولعا الىندى.

مينيستر دامىل تاپپايدى: بىر­دە ۇشۋ الاڭىندا جۇرسە, ەندى بىردە اسكەري بولىمگە كەتىپ بارا جاتادى. ول, اسىرەسە, تمد مەملەكەتتەرىنىڭ باسشىلارى قول قوياتىن ء«وزارا قاۋىپسىزدىك پەن ىنتىماقتاستىق تۋرالى» شارت­تى دايىنداۋ بارىسىندا دا داۋ-داماي تۋعانىن ۇمىتپايدى. بار­لىق قورعانىس ءمينيسترى سول جولى تاشكەنتتە جينالعان. سان الۋان پىكىر تالاسى ابدەن دەمىگىپ, ءوزارا ءجۇز شايىسۋعا از قالعان. سون­دا ساعادات قوجاحمەت ۇلى ءسوز الىپ, بارشاسى مۇددەلى ۇسىنىسىن دالەلدەپ شىعادى.

ساعادات ساردار ورتا-ازيا اسكەري وكرۋگى قۇرىلعان كۇننەن باستاپ قولباسشىنىڭ ورىنباسارى دارەجەسىندە قىزمەت ەتكەنىنىڭ ارقاسىندا كادرلار قۇرامىنا, ولاردىڭ قارىم-قابىلەتىن ءبىر­شاما بىلەتىن. قولىنان ءىس كەلەدى, اسكەري ءىستى بىلەدى, ەل مەن جەرگە ادال بولادى دەگەن ازاماتتاردى جان-جاقتان, ءتىپتى زاپاستان دا شاقىرۋدى قولعا العان. ءسويتىپ, قالىپتاسقان شەتىن جاعدايدا بولىمدەردىڭ كو­مانديرلەرىن باتىل تۇردە جاۋاپتى قىزمەتتەرگە تاعايىنداۋ جۇزەگە اسىرىلدى. ءبىر قۋانىشتىسى, ولار وزدەرىنە كورسەتىلگەن سەنىمدى اقتادى. وسىن­داي ءۇمىت ۇدەسىنەن كورىنگەن اسكەريلەر قاتارىندا سول كەزدەگى پولكوۆنيكتەر (قازىرگى گەنەرالدار) جاربولوۆ, ەرتاەۆ, سيحيموۆ, ششاتسكوۆ, اۋباكىروۆ, حاليكوۆ, ەلامانوۆ, يبراەۆ, ۆاسيموۆ, تاسبولاتوۆتاردى ريزاشىلىقپەن جادىندا ساقتادى. ال اسكەري كادرلاردىڭ ۇلتتىق قۇرامىنداعى كەرەعارلىق ورتالىقتىڭ الاقول ساياساتىنىڭ سالدارى ەدى. ادىلەت­سىزدىك جانعا باتقانىمەن, ونى داۋىستاپ ايتۋ ەكىتالاي بولاتىن.

سوعىس ۋاقىتىندا قازاقتان ەداۋىر دارىندى كومانديرلەردىڭ شىققانى ءمالىم. ولار وت-جالىندا شىڭ­دالىپ, ايتارلىقتاي تاجىري­بە جيناقتاعان جانە ارمياداعى جو­عارى لاۋازىمدارعا لايىق ازا­­مات­تار ەدى. امال نە, كەرەعار كەڭەس­­تىك ساياساتتىڭ كەسىرىنەن قا­زاقتىڭ ىسكەر وفيتسەر كادرلارى كەرى ىسىرىلىپ, اسكەري كوميسسارياتتارعا جىبەرىلدى نەمەسە وزدەرى زاپاسقا شىعىپ كەتىپ جاتتى. ماسەلەن, سوعىستان كەيىنگى كەزەڭدە ديۆيزيا كومانديرلىگىنە ەكى-اق قازاق ۇسىنىلىپتى.

شىندىعىندا, اسكەري ۇلت كادر­­لارى كوپ بولماعانىمەن, جوق تا ەمەس ەدى. تاعى ءبىر قيىندىق الما­تىداعى جوعارى اسكەري كو­مان­دا­لىق ۋچيليششەگە كۆوتانىڭ ورتا­لىقتان بەكىتىلۋىنە قاتىستى ەدى. ءجون-جوسىقسىز شەكتەۋدىڭ سالدارىنان اتالعان وقۋ ورنىنداعى قازاقتاردىڭ سانى 10 پايىزدان اسپاۋعا ءتيىس ەكەن. بىزگە رەسەي مەن ۋكراينادان, باسقا دا رەسپۋبليكالاردان كەلىپ وقىدى. ەگەر جاڭاعى كۆوتا 30 پايىزعا بەلگىلەنگەن كۇندە, ۇلت كادرلارىنىڭ قالىپ­تاسۋىنا پايدالى بولماعى ءسوزسىز.

ساعادات اعانىڭ وزىنە كەلسەك, ماسكەۋدەگىلەردىڭ تاعار كىناسى بولماسا دا لاۋازىم بويىنشا تيەسىلى گەنەرال-لەيتەنانت اتاعىن سەگىز جىل كۇتتىردى. سول سياقتى رەسپۋبليكاداعى جەدەل قيمىل بريگاداسىنىڭ قۇرامى تۇگەلدەي دەرلىك ورىس ازاماتتارىنان بولدى. ولاردىڭ اۋەلدە قۇرىلعان رەس­پۋبليكالىق قورعانىس كوميتەتىنە باعىنۋ ءۇش ۇيىقتاسا دا تۇسىنە كىر­مەيدى. سوندىقتان سولقىلداق كادر­لار بىرتىندەپ ەل مۇراتىنا ادال ازاماتتارمەن الماستىرىلدى.

قازاق ساردارلارى مەن سارباز­دارىنىڭ, البەتتە بارشا قارۋ­لاستاردىڭ باسىن قوسىپ, ءتول ار­ميامىزدىڭ التىن قازىعى بولۋ پەرزەنتتىك پارىزى ەكەنىن ءوز كەزىندە ساعادات قوجاحمەت ۇلى ايتۋدان جالىققان ەمەس. ولاردىڭ يىعىنا تۇسەتىن جاۋاپكەرشىلىك جۇگى دە وزگەلەردەن اۋىر. ەل ىرگەسى­نىڭ اماندىعىنا ناعىز وتان­شىل ازاماتتاردىڭ عانا جانى اۋى­رادى. ال اسكەري قىزمەت – اسا قيا­مەت شارۋا. ءارتۇرلى وتباسى­نان شىققان, كورگەن-بىلگەنى مەن وقىپ-توقىعانى الاقۇلا جاس­وس­­پىرىمدەردى تاربيەلەۋدىڭ قيىن­دىعى كوپ.

باتىردىڭ تۋعان جەرى اقكول سەلوسىندا داڭقتى جەرلەستەرى س.نۇرماعامبەتوۆكە ارناپ اش­قان مۇراجاي بار. جادىگەرلەر باتىردىڭ ونەگەلى ءومىر جولىن جاڭعىرتىپ, «ستالينسكايا پراۆدا» گازەتىندەگى ماقالالار ساعادات اعانىڭ ەرلىكتەرى جايىندا سىر شەرتەدى.

جەڭىس ءسۇيىنشىسىن ەستىگەن سات­تەگى تەبىرەنىسى ساعادات اعانىڭ ماڭگى ەسىندە قالدى: «2 مامىر كۇنى رەيحستاگ الىندى. قۋانىشتا شەك بولمادى. باس كيىمدەرىمىزدى لاقتىرىپ, قارۋدىڭ بارىنەن اس­پانعا وق اتىپ جاتىرمىز. تۇسكە قاراي جاۋدىڭ جەڭىلگەنىن تۋرالى حابار جەتتى. ەركىمنەن تىس تولقىپ كەتتىم. قارۋلاستاردى قۇشاقتاپ, سۇيە بەرىپپىن. بىرەۋلەر كۇلسە, ەندى بىرەۋلەر جىلاپ, سوسىن ءبارىنىڭ دە ءوز بىلگەنىنشە ءان مەن بيگە باسقانى ەسىمدە».

تۋعان ەلىڭنىڭ تاۋەلسىز ەكەنىن سەزىنۋ جانە سوعان شاماڭ كەلگەنشە ۇلەس قوسۋ – زور باقىت. بۇل ار­قاشان جانىڭدى شۋاققا بولەي­دى. دەگەنمەن قاھارمان ءوزىن الاڭ­داتاتىن جايلاردى دا جاسىرماعان. اسىرەسە زەينەت­كەرلەرگە, مۇگەدەكتەر مەن جە­تىم-جەسىرلەرگە, كوپبالالى وتباسى­لارعا الەۋمەتتىك كومەك پەن قول­داۋ­دى ءالى دە بولسا كۇشەيتۋ كەرەك-اق. ساعادات قوجاحمەت ۇلى سول قامقورلىقتىڭ التىن ارقاۋى ادىلەت دەپ ءبىلدى. اسىرەسە جاستار قاي سالادا بولسىن ادىلەتتى سەزىنسە, ولار تۋعان ەلى مەن جەرى ءۇشىن ەشتەڭەدەن دە تايىنبايدى. سەبەبى مەملەكەتتىڭ حالىقتىڭ شىنايى جاناشىرى ەكەنىنە سەنىمدى ازاماتتاردان عانا ناعىز پاتريوتتار شىعادى. رەسپۋبليكادا بۇل تۇرعىدا اي­تار­لىقتاي جۇمىس اتقا­رىلىپ جاتقانى قۇپتارلىق.

بەيبىتشىلىك – ادامزاتتىق جوعا­رى قۇندىلىق. بارلىق سايا­سي, ەكونوميكالىق, ديپلوما­تيا­لىق جانە اسكەري مۇمكىن­دىك­تەر اگرەس­سياعا قارسى جۇمى­ل­دىرى­لادى. ساعادات قوجاحمەت ۇلى حالقى­مىزدىڭ تاۋەلسىزدىك پەن بەيبىت­شىلىكتى بارىنەن قىمبات ساناپ, وعان بەرىك قورعان بولارىنا كامىل سەندى.

بولات جۇنىسبەكوۆ,

جازۋشى