باتىر اتاعى بۇيىرماعان التى ارىس

1919 جىلى ومىرگە كەلگەن ۋلفات دۇيسەنوۆ اقمولا وبلىسىنىڭ ەسىل اۋدا­نىن­دا تۋعان. مۇعالىمدەر ينستيتۋتىن بىتىرگەننەن كەيىن ونى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ قازىرگى شال اقىن, بۇرىنعى وكتيابر اۋدانىنا قىزمەتكە جىبەرەدى. وسى جەردەن 1942 جىلى سوعىسقا الىنادى. قىسقا مەرزىمدىك كىشى وفيتسەرلەر كۋرسىن بىتىرگەن كەشەگى مۇعالىم كىشى لەيتەنانت شەنىن الىپ, پۋلەمەتشىلەر ۆزۆودىنىڭ كومان­ديرى بولىپ تاعايىندالادى. ول باتىستاعى سوعىستى بەلشەسىنەن كەشىپ, ءتورت رەت جارالانىپ, كىشى لەيتەنانتتان كاپيتان شەنىنە دەيىن ءوسىپ, «قىزىل جۇلدىز», ءىى دارەجەلى «وتان سوعىسى» وردەندەرىمەن ناگرادتالىپ, ماجارستان, رۋمىنيا, چەحوسلاۆاكيا جەرلەرىندەگى سوعىسقا قاتىسىپ, اقىرى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستى جاپوندارعا قارسى ماي­داندا اياقتاعان. بۇل ۋاقىتتا ول سۋۆو­روۆ اتىنداعى «قىزىل تۋ» وردەندى گۆار­ديالىق اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ 313-پول­كى باتالون كومانديرىنىڭ ورىنباسارى ەكەن. ۋ.دۇيسەنوۆتى باتىر اتاعىنا ۇسىنعان قۇجاتقا 313-گۆارديالىق پولكتىڭ كومانديرى, پودپولكوۆنيك بالانكو ونىڭ سوڭعى ەكى ۇلكەن ەرلىگى تۋرالى جازعان. العاشقىسى 1945 جىلدىڭ 25 ساۋىرىندە چەحوسلاۆاكيا جەرىندەگى سلاۆكوۆ قالاسىن الۋ كەزىندە بولعان. «اۋىر جاراقاتتان ساپتان شىققان كومانديردىڭ مىندەتىن موينىنا العان دۇيسەنوۆ باتالوندى شابۋىلعا كوتەرىپ, ەرلىك ۇلگىسىن كورسەتىپ, سلاۆكوۆ قالاسىن از شىعىنمەن بوساتتى», دەلىنگەن ۇسىنىس قاعازدا. وسى قۇجاتتا ۋ.دۇيسەنوۆتىڭ سوڭعى ەرلىگى – مانجۋريانىڭ ۇلكەن حينگان اسۋىندا باتالوندى 1 200 شاقىرىمدىق مارشپەن امان الىپ وتكەنى, ال 1945 جىلدىڭ 28 تامىزىندا تۋنلياو قا­لاسىنىڭ جانىنان اعاتىن لياحوە وزەنىنەن باتالوندى شىعىنسىز وتكىزە العانى ايتىلىپ, باتىر اتاعىنا ۇسىنىلعان. بۇل قۇجات 1945 جىلدىڭ 2 قىركۇيەگىندە تولتىرىلعان. الايدا ەسىل ەر تەك «قىزىل تۋ» وردەنىمەن ماراپاتتالادى.

قان مايداندى بەلشەدەن كەشكەن ۋ.دۇيسەنوۆ سوعىستان امان كەلەدى. جوعا­رىداعى ناگرادالارىنان باسقا ول «ەرلىگى ءۇشىن», «گەرمانيانى جەڭگەنى ءۇشىن», «جاپونيانى جەڭگەنى ءۇشىن» مەدالدارىمەن جانە جەڭىستىڭ 40 جىلدىعىندا ءى دارەجەلى «وتان سوعىسى» وردەنىمەن ماراپاتتالعان. ۋلفات دۇيسەنوۆ ۇزاق جىل ءبىلىم سالاسىندا جەمىستى ەڭبەك ەتىپ, 93 جاسقا كەلىپ, 2012 جىلى ومىردەن وتكەن. ونىڭ اتىنا سەرگەەۆ قالاسىنىڭ ءبىر كوشەسى بەرىلگەن.

*  *  *

قازىرگى ەسىل اۋدانىنداعى ورنەك اۋىل­دىق وكرۋگىنىڭ تالاپ اۋىلىندا 1918 جىلى تۋعان شاباي رامازانوۆ اسكەرگە 1938 جىلى پريشيم (قازىر ەسىل) اۋداندىق اسكەري بولىمىنەن شاقىرىلعان. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا ول العاشقى كۇننەن قاتىسىپ, 1943 جىلى «قىزىل جۇلدىز», 1945 جىلى «قىزىل تۋ» وردەندەرىن, «ۆار­شا­ۆانى ازات ەتكەنى ءۇشىن», «بەرليندى العانى ءۇشىن», «گەرمانيانى جەڭگەنى ءۇشىن» مەدالدارىن العان.

قىسقا مەرزىمدىك وفيتسەرلەر دايىندايتىن كۋرستى بىتىرگەن ول 1945 جىلعى 18 ساۋىردەگى بەرليننىڭ ماڭىنداعى سوعىستا ۆزۆودىن باستاپ, فاشيستەردىڭ ترانشەياسىنا ءتۇسىپ, 25 ءفاشيستىڭ كوزىن جويعان. لەيتەنانت رامازانوۆتىڭ ۆزۆودى بەرلين قالاسىنىڭ اۋماعىنداعى سوعىستاردا ودان ءارى دە ەرلىك ۇلگىسىن كورسەتكەن. ۆزۆودىن باستاپ, اسا قاۋىپتى حيميالىق زاۋىتتىڭ عيماراتىنا بەكىنگەن جاۋدى تالقانداپ, 80 ءفاشيستىڭ كوزىن جويىپ, 120-سىن قولعا تۇسىرگەن. وسى سوعىستا ول اۋىر جارالانسا دا, سوعىس الاڭىن تاستاپ كەتپەگەن. ونى باتىر اتاعىنا بوگدان حمەلنيتسكي اتىنداعى قىزىلتۋلى بريگادانىڭ 117-اتقىشتار پولكىنىڭ كومانديرى پولكوۆنيك رۋساكوۆ 1945 جىلدىڭ 7 مامىرىندا ۇسىنعان. الايدا باتىر اتاعى بەرىلمەي, «قىزىل تۋ» وردەنىمەن شەكتەلگەن.

*  *  *

سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ بۇرىنعى چكالوۆ, قازىرگى تايىنشا اۋدا­نىنداعى قارعالى اۋىلىندا 1922 جىلى تۋعان بايزۋللا تاسىباەۆ سوعىسقا 1942 جىلى الىنادى. ول 29-اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ 77-ارتيللەريا باتا­رەياسىندا قىزمەت ەتىپ, ۋكراينانىڭ دنەپروپەتروۆ وبلىسىنداعى ۆەرحنە- دنەپروۆ اۋدانىنداعى ودينەتس دەرەۆنياسى ءۇشىن بولعان سوعىستا 1944 جىلدىڭ 22 اقپانىندا ەرلىكپەن قازا تابادى. اعا سەرجانت ب.تاسىباەۆ بۇعان دەيىنگى سوعىستارداعى ەرلىگى مەن قاھارماندىعى ءۇشىن 1943 جىلعى 16 قاڭتاردا ءىى دارەجەلى «وتان سوعىسى», 1943 جىلعى 8 اقپاندا «قىزىل جۇلدىز» وردەندەرىمەن جانە بىرنەشە مەدالمەن ناگرادتالعان.

1943 جىلدىڭ 29 قازانىندا اعا سەرجانت, زەڭبىرەك كومانديرى بايزۋللا تاسىباەۆتىڭ ەرلىگى تۋرالى گۆارديالىق ارتيللەريا­لىق پولكتىڭ كومانديرى, مايور حرومەن­كوۆ بىلاي دەپ جازادى: «1943 جىلدىڭ 29 قىركۇيەگىندە تاسىباەۆ پولكتا ءبىرىنشى بولىپ دنەپر وزەنىن جاياۋ اسكەرمەن بىرگە قايىقپەن كەسىپ ءوتتى. 1943 جىلدىڭ 1 قازا­نىندا ودينەتس دەرەۆنياسىنىڭ تۇبىندەگى ۇرىستا ونىڭ راسچەتى جاۋدىڭ 7 شابۋىلىن تويتارىپ, 1 «تيگر» تانكىسى مەن 150 سولداتىنىڭ كوزىن جويدى. 8 قازاندا وسى جەردەگى ۇرىستا فاشيستەر تاسىباەۆتىڭ زەڭبىرەگى ورنالاسقان توبەگە تانكىلەرمەن شابۋىل جاسادى. وسى ۇرىستا تاسىباەۆ جاۋدى 100 مەترگە دەيىن جاقىنداتىپ, ءبىر اۋىر, ءبىر جەڭىل تانكىسىن جويدى. قالعان تانكىلەر تاسىباەۆ بەكىنگەن توبەنى جابىلا اتقىلاپ, زەڭبىرەگىن ىستەن شىعاردى. وسى ۇرىستا تاسىباەۆ ەرلىكپەن قازا تاپتى».

وسى ەرلىكتەردى سانامالاپ كەلىپ, ارتيل­لە­ريالىق پولكتىڭ كومانديرى حرو­مەنكوۆ اعا سەرجانت ب.تاسىباەۆتى قازا بولعاننان كەيىن «كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى» اتاعىنا ۇسىنادى. الايدا باتىر اتاعى بەرىلمەي, وعان دا «قىزىل تۋ» وردەنىن بەرۋمەن شەك­تەلەدى.

*  *  *

قايرەدين قاپپاسوۆ 1913 جىلى قازىرگى شال اقىن, بۇرىنعى وكتيابر اۋدانىنداعى كەڭەس اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. 2-كاۆالەريالىق ديۆيزيانىڭ 10-كاۆالەريالىق پولكىنىڭ سەمسەر ۆزۆودى­نىڭ كومانديرى بولعان. اسكەري شەنى گۆارديا اعا لەيتەنانتى. «قىزىل جۇلدىز», ءى دارەجەلى «وتان سوعىسى» ور­دەن­­دەرىمەن ناگرادتالعان. گەرمانيانىڭ لاندسك قالا­سىن الۋداعى سوعىستا ەرلىك كور­سەتىپ, قازا بولعان. قازا تاپقاننان كەيىن ونى 10-گۆارديالىق كاۆپولكتىڭ كومانديرى, پولكوۆنيك فيليپپوۆ باتىر اتاعىنا ۇسىنادى. ۇسىنىستا 1945 جىلعى گەرمانيانىڭ لاندسك قالاسىنىڭ تۇبىندەگى ۇرىستا قاپپاسوۆتىڭ ۆزۆودىنا كيۋلدوۆ وزەنىنىڭ كوپىرىمەن شەگىنبەك بولعان 15-سس لاتىش ديۆيزياسىنىڭ قاشۋىنا جول بەرمەۋ تاپسىرىلعانى ايتىلادى. «قاپپاسوۆ جولداس ءوزىنىڭ ەرجۇرەك جاۋىنگەرلەرىمەن بىرگە كوپىردى جاۋعا بەرمەي, 10 ساعات بويى ۇستاپ تۇردى. 200-گە جۋىق جاۋ سولداتىن جويىپ, وق-ءدارىسى تاۋسىلعان سوڭ ۆزۆودتى قاپپاسوۆ ءوزى باستاپ شتىكپەن شابۋىلعا كوتەردى. وسى ۇرىستا ول ەرلىكپەن قازا تاپتى. قاپپاسوۆ جولداس كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا لايىق», دەپ جازىلعان 1945 جىلدىڭ 22 ناۋرىزىندا بەرىلگەن ۇسىنىستا.

امال نە, بۇل اعامىزعا دا باتىر اتاعى بەرىلمەيدى.

*  *  *

7-گۆارديالىق «قىزىل تۋ» جانە سۋۆو­روۆ وردەندى كيەۆتىك تانك ديۆيزياسىنىڭ موتورلاندىرىلعان اۆتوماتشىلار باتالونى كومانديرىنىڭ ورىنباسارى, كاپيتان قابجات توقبەرگەنوۆ باتىر اتاعىنا ءتىزىم ارقىلى باسقا ادامدار قاتارىندا 1945 جىلدىڭ 23 ساۋىرىندە ۇسىنىلادى. ول – سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى, ايىرتاۋ اۋدانى قاراتال اۋىل­دىق-كەڭەسىندەگى سارىوزەك اۋىلىنىڭ تۋ­ما­سى. اسكەرگە 1941 جىلى الىنىپ, جەڭىس­كە دەيىن امان جەتكەن. 1943 جىلدىڭ 5 ساۋى­رىن­دە «ەرلىگى ءۇشىن» مەدالىن, وسى جىلدىڭ 29 قاراشاسىندا «قىزىل تۋ» جانە 1944 جىلدىڭ 28 قازانىندا ءىى دارەجەلى «وتان سوعىسى» وردەندەرىمەن ماراپات­تالعان. ال 1945 جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا بەرىلگەن «لەنين» وردەنى وعان باتىر اتاعى­نىڭ وتەمىنە بەرىلگەن بولۋى كەرەك.

قابجات توقبەرگەنوۆ سوعىستان امان كەلىپ, ىشكى ىستەر ورگاندارىندا, ودان كەيىن ورمان شارۋاشىلىعىندا قىزمەت ىستەگەن. 1961 جىلى قايتىس بولدى.

*  *  *

زاكاريا قۇسايىنوۆ – سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى اققايىڭ (بۇرىنعى سوۆەت) اۋدانىنداعى امانگەلدى اۋىلىنىڭ تۋماسى. 1913 جىلى تۋعان ول 1941 جىلدان سوعىسقا الىنىپ, ونى 1945 جىلى جەڭىسپەن اياقتاعان. 464-پولكتىڭ 3-روتا­سىندا قاتارداعى جاۋىنگەر بولىپ قىزمەت ەتكەن. 1944 جىلدىڭ 19 ناۋرىزىندا دنەپر وزەنىنەن ديۆيزياداعى العاش­قىلار­دىڭ ءبىرى بولىپ قايىقپەن وتكەن. ءتورت ادامدىق توپپەن جاۋدىڭ دزوت-ىن قۇرتۋ تۋرالى تاپسىرما الىپ, وزەننەن ءبىزدىڭ جاۋىنگەرلەردى وتكىزبەي تۇرعان پۋلەمەتتىڭ ءۇنىن وشىرگەن. سول جەرگە وزدەرى بەكىنىپ, شابۋىلداعان 30 شاقتى ءفاشيستى وتكىزبەي, 8-ءىن جەر جاستاندىرىپ, قالعانىن شەگىنۋگە ءماجبۇر ەتكەن. سونىمەن قاتار فاشيستەردىڭ قاتارىنداعى ءتورت رۋمىن سولداتىن تۇتقىنعا العان. ءسويتىپ, دنەپردىڭ وڭ جاعىندا پلاتسدارم جاساپ, پولكتىڭ وتۋىنە جاعداي تۋعىزعان. وسى ەرلىگى ءۇشىن زاكاريا قۇسايىنوۆتى پولك كومانديرى كارتاشوۆ 3 ساۋىردە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنعان. الايدا باسقالارعا بۇيىرعان باتىر اتاعى ز.قۇسايىنوۆقا تيمەي,  22 ساۋىردە ءى دارەجەلى «وتان سوعىسى» وردەنىن بەرۋمەن عانا شەكتەلگەن.

زاكاريا قۇسايىنوۆ تۋعان جەرىنە ءبىر اياعىن اسكەري گوسپيتالدا كەستىرىپ ورالادى. ءسارۋار دەگەن قىزعا ۇيلەنىپ, ودان 11 ۇل مەن قىز سۇيگەن. سونداي-اق ونىڭ بۇرىنعى ايەلىنەن ەكى ۇلى بولعان. ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن تۋعان اۋىلى امانگەلدىدە جۇمىس ىستەگەن.

P.S. وسى قۇجاتتاردىڭ ءبارى سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق ارحيۆىنەن ديرەكتورى ساۋلە مالىكوۆانىڭ كومەگىمەن الىندى. بۇلاردىڭ ءبىرازى «حالىق جادىندا» پورتالىنا شىققان, ال قالعانى العاش رەت جاريالانىپ وتىر. سونىمەن قاتار ارحيۆ قىزمەتكەرلەرى سوعىستان امان كەلگەندەردىڭ ۇرپاقتارىن دا تاۋىپ, اتالارىنىڭ ەرلىگى جونىندە حاباردار ەتكەن. قازىر باتىر اتاعىن العان سولتۇستىكقازاقستاندىقتار قاتارىندا ءۇش-اق قازاق ازاماتى بار. ەگەر مىنا التى اعامىز ۇلكەن اتاقتى العان بولسا, وندا باتىرلاردىڭ سانى ءۇش ەسە كوبەيگەن بولار ەدى...

سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى