72 جىلدان كەيىن تابىلدى
سۇراپىل سوعىس باستالعاندا سەردى تەگىسباەۆ تۇرىكمەنستانداعى كراسنوۆودسك اۋدانىنىڭ قوشوبا اۋىلىندا ۇستازدىق قىزمەتتە ەدى. 1943 جىلعى ناۋرىز ايىندا كراسنوۆودسك قالاسى اسكەري كوميسسارياتىنان شاقىرتۋ الىپ, وتىز ءۇش جاسىندا مايدانعا اتتاندى. ايەلى ءبيبىاجار, قىزدارى مەڭدىحان مەن شارحات, ۇلى جۇماعۇل قيماي شىعارىپ سالدى. وتاعاسى قاندى قىرعىننىڭ ورتاسىندا جۇرگەندە قىركۇيەك ايىندا وتباسىندا امانقۇل اتتى ۇلى دۇنيەگە كەلدى. ءبىر قۋانىش, ءبىر قايعى. سول جىلعى كۇزدىڭ ءبىر كۇنىندە مايدان جاقتان اۋىلعا سەردىگە قاتىستى قارالى حابار دا جەتتى.
قارا قاعازدا جاۋىنگەردىڭ قاي جەردە, قالاي قازا تاپقانى جازىلماپتى. سوعىسقا كەتكەن سولداتتىڭ جاڭا بوسانعان جارىنا تۋىستارى قارالى حاباردى ەستىرتپەدى. ءسويتىپ, ۇزاق جىلدار بويى ءبيبىاجار سەرىگى سەردىمەن قايتا قاۋىشامىن دەگەن ۇمىتپەن عۇمىر كەشتى. جەتپىسىنشى جىلداردىڭ سوڭىندا سەردىنىڭ ۇلدارى جۇماعۇل مەن امانقۇل اكەلەرىنىڭ وپات بولعان جەرىن تاۋىپ, رۋحىنا تاعزىم ەتۋدى اڭساپ ىزدەۋ سالۋعا بەكىندى.
ولار ۋكراينانى شارلاپ, ودان ءارى پولشا اسىپ, ىزدەۋلەرىن توقتاتپادى. سانداعان حات جازىلدى. كوپتەگەن سۇراۋ سالىندى. ءبارىبىر ەشقانداي دەرەك تابىلمادى. دەگەنمەن, سەردىنىڭ تۇڭعىش ۇلى جۇماعۇل تۇبىندە اكەسىنىڭ جاتقان جەرىن تاباتىنىنا سەنىمدى ەدى. ءوستىپ جۇرگەندە ءوزى دە 1989 جىلى ومىردەن وزدى. ارادا ەداۋىر ۋاقىت وتكەندە امانقۇل دا ساعىنىشىن باسا الماي وسىدان ءۇش جىلداي بۇرىن كوز جۇمدى.
تەگىسباەۆ سەردىنىڭ قالعان ۇرپاقتارى اعالارىنىڭ اماناتتارىن ورىنداۋ ءۇشىن ىزدەۋ ءىسىن جالعاستىرىپ, اقىرى اتالارىمەن بىرگە سوعىسقان جەرلەستەرىنىڭ تۋىستارىن تاپتى-اۋ. اۋىلداسى تورعاي قاشاباەۆ 1943 جىلى ۋكراينانىڭ دونەتسك وبلىسىندا بولعان قيان-كەسكى شايقاستارعا سەردى تەگىسباەۆپەن بىرگە قاتىسىپتى. مايداننان جولداعان حاتىندا ول جارالانىپ گوسپيتالعا تۇسكەنىن بايانداپ, ۇرىس كەزىندە جەرلەسى سەردىنى كورگەنىن, ونىڭ امان-ەسەن ەكەنىن جازىپتى. بۇل جاۋىنگەردىڭ ەلگە سالعان سوڭعى حاتى ەدى. گوسپيتالدان شىققاننان كەيىن تورعاي قاشاباەۆ قايتادان ساپقا تۇرىپ كراماتورسك قالاسىن جاۋدان بوساتۋ شايقاسىنا قاتىسادى. جان الىسىپ, جان بەرىسكەن قىرعىندا تورعاي مەن سەردى 1943 جىلعى 9 قىركۇيەكتە مەرت بولىپتى. وسى حات سەردى تەگىسباەۆتىڭ سوعىستاعى تاعدىرىن انىقتاپ, ودان ءارى ىزدەۋ سالۋعا سەپتىگىن تيگىزدى.
ءۇمىت ويانىپ, ىزدەستىرۋ ىلگەرىلەي ءتۇستى. رەسەيدىڭ جانە ۋكراينانىڭ مەملەكەتتىك مۇراعاتتارىنا تاعى دا سۇراۋ سالعان حاتتار اعىلدى. عالامتوردى كەڭىنەن پايدالانىپ, بارلىق سايتتار ءجىتى قارالدى. قىرۋار جۇمىس اتقارىلدى, ءبىراق وكىنىشكە قاراي, بۇدان دا تۇك ناتيجە شىقپادى. اتالارىن ءىزدەپ ابدەن اۋرە-سارساڭعا ءتۇسكەن تەگىسباەۆتاردىڭ اۋلەتى پارىزدارىن وتەۋ ماقساتىندا بىلتىرعى قاراشا ايىندا سەردىنىڭ ارۋاعىنا ارناپ اس بەردى.
دەگەنمەن, نەمەرەلەرىن اتاسى تۋرالى ويلار تىنىم تاپتىرمادى. ولار ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا قازا تاپقاندار جونىندەگى فورۋمعا سۇراۋ سالىپ, عالامتوردىڭ مۇمكىندىكتەرىن پايدالانۋدى توقتاتپادى. الگى جەردەن ىزدەگەن ادامدارعا ءوز تۋىستارىن تابۋعا كومەك كورسەتەتىن ەرىكتى جاساقتاردىڭ ەلەكتروندى مەكەنجايلارى انىقتالدى.
سونىمەن, 2015 جىلى 23 اقپاندا ۋكراينادان جاۋىنگەر سەردى تەگىسباەۆتىڭ قازا تابۋ تاريحى ناقتى كورسەتىلگەن جاۋاپ كەلدى. حاتتا سول كەزدەگى وقيعالار تۋرالى قۇجاتتارمەن تانىساتىن سايت كورسەتىلىپتى. تەگىسباەۆتىڭ تەگىنىڭ قاتە جازىلۋى 70 جىل بويى جاۋىنگەردى ىزدەپ تابۋعا كەدەرگى بولعان. سوعىس ۋاقىتىندا قولمەن جازىلاتىندىقتان, «تەگىسباەۆ» دەپ جازۋدىڭ ورنىنا قۇجاتتاردا تەجەباەۆ دەپ تولتىرىلىپ كەتكەن ەكەن.
ەندى دەرەكتەردى سويلەتەيىك. جوعارىدا جازىلعانىنداي, سەردى تەگىسباەۆ تانككە قارسى اتقىشتار باتالونىنىڭ قۇرامىندا دونەتسك وبلىسىنىڭ كراماتورسك قالاسىن جاۋدان بوساتۋدا قاھارماندىق تانىتىپ, 1943 جىلى 9 قىركۇيەكتە بولعان قانتوگىس ۇرىستا ەرلىكپەن قازا تاپقان سوڭ الەكسەەۆكا ەلدى مەكەنىندەگى باۋىرلاستار زيراتىنا جەرلەنىپتى. جاۋىنگەردىڭ جانكەشتى ەرلىگى I دارەجەلى وتان سوعىسى وردەنىمەن ماراپاتتالىپتى. جانە دە ءبىر دەرەك. باتالون كومانديرى سەردىنى وسى ناگراداعا ۇسىناردا ونىڭ باتىرلىعى مەن باتىلدىعى جونىندە جازعان قۇجات تا بىرگە تابىلدى.
بۇگىندە سەردى تەگىسباەۆ ۇرپاقتارى ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ جاڭاوزەن قالاسى مەن تۇششىقۇدىق اۋىلىندا تۇرادى. اۋىلداستارى زينا دەپ اتايتىن شارحات سەردىقىزى قوس باۋىرى جۇماعۇل مەن امانقۇلدىڭ, اپكەسى مەڭدىحاننىڭ اكەلەرى تۋرالى بىلمەي كەتكەن ەرلىگىن نەمەرە-شوبەرەلەرىنە ءاردايىم اڭىز ەتىپ ايتىپ وتىرادى. وسىلايشا, تەگىسباەۆتار وتباسىندا ءوز ۇرپاعىنىڭ باقىتتى بولاشاعى, بەيبىت ءومىرى ءۇشىن سوڭعى دەمى مەن قاسىق قانى قالعانشا شايقاسىپ, جانىن قيعان قاھارمان جاۋىنگەر سەردى ەسىمى ەرەكشە قاستەرلەنەدى. ولار اتالارىنىڭ ز ۇلىم جاۋعا قاسقيىپ قارسى تۇرىپ, بۇلارعا بەيبىت ءومىر سىيلاعانىن ەشۋاقىتتا ۇمىتپاق ەمەس. ەندى, پەرزەنتتەرى ونىڭ الىستا جاتقان جەرىنە بارىپ تاعزىم ەتىپ تۇرماق. ويتكەنى, بۇل پارىز ءارى مىندەت.
مىنە, جەڭىس كۇنى دە جاقىندادى. سول ۇلى جەڭىستى جاقىنداتقان سەردى تەگىسباەۆ ءتارىزدى جاۋىنگەرلەردىڭ ەسىمدەرى مەن ەرلىگى ارقاشان ەل جادىندا ساقتالماق.
مارات اققۇل,
«ەگەمەن قازاقستان».