ەلوردا تورىندە پرەزيدەنت ءىس باسقارماسى پرەزيدەنتتىك ورتالىعىنىڭ جانە يۋنەسكو-نىڭ الماتىداعى وڭىرلىك كەڭسەسىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن «ورتالىق ازيا جانە جاساندى ينتەللەكتىنىڭ جاھاندىق ەتيكاسى: سىن-قاتەرلەر مەن كەلەشەگى» اتتى حالىقارالىق كونفەرەنتسيا ءوتتى. ونلاين جانە وفلاين فورماتتا ۇيىمداستىرىلعان ءىس-شاراعا استانالىق زيالى قاۋىم جانە حالىقارالىق ۇيىم وكىلدەرى, جاساندى ينتەللەكت سالاسى بويىنشا زەرتتەۋشى عالىمدار, ينجەنەرلەر مەن باعدارلاما ازىرلەۋشى ماماندار قاتىستى.
ماڭىزدى جيىندى اشىپ, باسقوسۋدىڭ مىندەت-ماقساتى حاقىندا قاتىسۋشىلاردى حاباردار ەتكەن پرەزيدەنت ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى باقىتجان تەمىربولات مىرزا قازىرگى تاڭدا جاساندى ينتەللەكت (جي) قوعام ءومىرىنىڭ بارلىق سالاسىنا ەنىپ, ءوندىرىس, ساۋدا, بانك سەكتورى, مەملەكەتتىك باسقارۋ, عىلىم, ءبىلىم, مەديتسينا, قارجى, ت.ب. سەكتورلاردا كەڭىنەن قولدانىلىسقا ەنە باستاعانىنا توقتالىپ, اسىرەسە جي جاساۋ جانە پايدالانۋ ىسىنە «Google», «Meta», «Baidu», «Alibaba» سياقتى جەتەكشى ترانسۇلتتىق كومپانيالار بەلسەندى قاتىسىپ جاتىر» دەگەن پايىم ايتتى.
راسىندا, جي ماسەلەسى ءدال قازىر اتتاپ وتە المايتىن توسقاۋىلعا اينالدى. بۇدان شەت قالۋ مۇمكىن ەمەس. مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆ جاساندى ينتەللەكت سالاسىنىڭ دامۋىنا ۇلكەن ءمان بەرىپ, رەسپۋبليكا بويىنشا 2024–2029 جىلدارعا ارنالعان جي-ءدى دامىتۋ تۇجىرىمداماسىن بەكىتتى. سونىمەن قاتار تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسيالار جانە اەروعارىش ونەركاسىبى مينيسترلىگى جانىنان جاساندى ينتەللەكت جانە يننوۆاتسيالاردى دامىتۋ كوميتەتى قۇرىلىپ, وسى قۇرىلىم اياسىندا «Alem AI» حالىقارالىق جي ورتالىعى اشىلدى. ونىڭ سىرتىندا ەلىمىزدەگى جوو-لارعا جي ماماندارىن دايارلاۋ باعدارلامالارى ەنگىزىلىپ جاتىر.
سونداي-اق حالىقارالىق كونفەرەنتسيا بارىسىندا جاساندى ينتەللەكتىنى ورتالىق ازيا ەلدەرىندە قالىپتاستىرۋ كەزەڭىندە تۋىندايتىن ماسەلەلەر جانە يۋنەسكو-نىڭ جاساندى ينتەللەكت ەتيكاسى جونىندەگى ۇسىنىمدارىن ايماقتىق كونتەكستە بەيىمدەۋ جولدارى قاراستىرىلدى. اسىرەسە جي ماماندارى جاستاردىڭ, ايەلدەردىڭ, وسال توپتار مەن باسقا دا مۇددەلى تاراپتاردىڭ ءادىل تسيفرلىق ورتا قالىپتاستىرۋ ۇدەرىسىنە قاتىسۋىن قامتاماسىز ەتەتىن ينكليۋزيۆتى ءتاسىلدىڭ ماڭىزدىلىعىنا ەرەكشە نازار اۋداردى. سونىمەن قاتار كونفەرەنتسيا جاساندى ينتەللەكت ەتيكاسى جونىندەگى ءۇشىنشى جاھاندىق فورۋم قارساڭىندا ايماق ەلدەرى مەن سەكتورلار اراسىنداعى ديالوگ پەن ءوزارا تۇسىنىستىكتى نىعايتۋعا ىقپال ەتەدى.
جيىندا ءسوز العان يۋنەسكو-نىڭ قازاقستان, وزبەكستان, قىرعىزستان, تاجىكستان, تۇرىكمەنستانداعى وكىلى امير پيريچ: «جي بۇكىل الەمدى وزگەرتىپ جاتىر. مەملەكەتتىك باسقارۋدان باستاپ بىلىمگە, دەنساۋلىق ساقتاۋ مەن عىلىمعا دەيىن ۇلكەن مۇمكىندىكتەر ۇسىندى. سونىمەن قاتار جاڭا سىن-قاتەرلەر دە تۋدىردى. وسى تۇرعىدان العاندا الەۋمەتتىك جانە گۋمانيتارلىق عىلىمدار ماڭىزدى ءرول اتقارادى. جاساندى ينتەللەكتىنىڭ ەتيكالىق, قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتىك اسپەكتىلەرى تەحنولوگيالىق پروگرەستەن قالىپ قويماۋى كەرەك. ادام قۇقىقتارى جانە ينكليۋزيۆتىلىك قاعيداتتارى ءاردايىم نازاردا بولۋعا ءتيىس. سول سەبەپتى يۋنەسكو-عا مۇشە 193 مەملەكەت جاساندى ينتەللەكت ەتيكاسى جونىندەگى ۇسىنىم قابىلدادى. بۇل تاريحي قۇجات جي دامۋىنىڭ اشىقتىق, ەسەپتىلىك, ادىلەتتىلىك جانە ادامي باقىلاۋ سياقتى امبەباپ قاعيدالارىن بەلگىلەيدى. قازاقستان تسيفرلىق سالانى بەلسەندى دامىتىپ كەلەدى, بۇل ۇلتتىق جي دامىتۋ تۇجىرىمداماسىن قابىلداۋ جانە «Alem.AI» اتتى جاڭا حالىقارالىق جاساندى ينتەللەكت ورتالىعىن قۇرۋدان كورىنىس تابادى», دەدى.
يۋنەسكو وكىلىنىڭ ايتۋىنشا, اتالعان كونفەرەنتسيانىڭ مىندەتى ۇكىمەت قۇرىلىمدارى, عىلىمي ورتا, جاستار, جەكە سەكتور مەن ازاماتتىق قوعام وكىلدەرىن بىرىكتىرۋ ارقىلى جاھاندىق نورمالاردى ايماقتىق جاعدايلارعا بەيىمدەۋگە جول اشۋ.
قىرعىز رەسپۋبليكاسى جوگوركۋ كەنەشىنىڭ وكىلى, تۇركى مەملەكەتتەرى پارلامەنتتىك اسسامبلەياسى (تۇركپا) باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى ساكي سادىكوۆ: «بولاشاقتا جاساندى ينتەللەكت الەمدىك ترانسفورماتسيالاۋدىڭ باستى قوزعاۋشى كۇشى بولارى انىق. ول مەملەكەتتىك باسقارۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءبىلىم, قاۋىپسىزدىك, كوممۋنيكاتسيا سالالارىنا بەلسەندى اسەر ەتەدى. بىراق تەحنولوگيالىق دامۋمەن قاتار, ەتيكالىق, قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتىك سيپاتتاعى جاڭا ماسەلەلەر تۋىندايدى. بۇل ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن ورتالىق ازيا ەلدەرى بەلسەندى ءرول اتقارۋى كەرەك. كەيىنگى 10 جىلدا قىرعىزستان, قازاقستان, وزبەكستان, تاجىكستان جانە تۇرىكمەنستان تسيفرلىق ترانسفورماتسيا ۇدەرىسىن ءتۇرلى دەڭگەيدە جۇزەگە اسىرا باستادى. بۇل قادامدار وڭىرگە جي ەنگىزۋگە دايىن ەكەندىگىن جانە ودان ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك پايدا الۋعا قابىلەتتى ەكەنىن كورسەتەدى», دەدى.
يۋنيسەف-ءتىڭ قازاقستانداعى بالا قۇقىقتارىن مونيتورينگتەۋ جانە باعالاۋ باعدارلامالارىنىڭ جەتەكشىسى راۋشان يبراشەۆا: «بۇگىندە جي ءبىزدىڭ كۇندەلىكتى ءومىرىمىزدىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالدى. ول اۋرۋلاردى دياگنوستيكالايدى, مەكتەپ تاپسىرمالارىن تەكسەرەدى جانە بالالارىمىز ءۇشىن مۋزىكا تاڭدايدى. قازاقستاندا اۋىل مەكتەپتەرىنە جاقسى شەشىم بولاتىن جي-رەپەتيتورلار بەلسەندى ەنگىزىلۋدە. الايدا ەرەسەكتەر تەحنولوگيالارعا سىني تۇرعىدان قاراي السا, بالالار الگوريتمدەرگە سەنىپ, قاۋىپتەردى سەزىنبەي قالادى. ءبىزدىڭ ەلدە بالالاردىڭ 70%-ى كۇندەلىكتى ينتەرنەتتى پايدالانادى, ءاربىر ءۇشىنشى بالا كيبەربۋللينگكە تاپ بولعان, ال مەكتەپتەگى چات-بوتتار كەڭىنەن قولدانىلعانىمەن, دەربەس دەرەكتەردى قورعاۋعا كەپىلدىك جوق. سوندىقتان جي ەنگىزۋ بارىسىندا يۋنيسەف ۇسىنعان ەتيكالىق قاعيداتتارعا سۇيەنۋ قاجەت: الگوريتمدەردىڭ اشىقتىعى, بالا مۇددەسىن ەسەپكە الۋ, قولدانۋعا ىڭعايلى قۇرالدار, سالاارالىق ىنتىماقتاستىق جانە ەكولوگيالىق جاۋاپكەرشىلىك. تەحنولوگيالار ەشقاشان بەيتاراپ بولمايدى – ولار ءوز جاساۋشىلارىنىڭ قۇندىلىقتارىن كورسەتەدى. ءبىزدىڭ مىندەتىمىز — جي جۇيەلەرىندە بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋعا باعىتتالعان ەتيكالىق قاعيداتتاردى ەنگىزۋ», دەدى.
سونىمەن قاتار كونفەرەنتسيا بارىسىندا قازاقستان پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى ەكاتەرينا سمىشلياەۆا, وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ادىلەت مينيسترلىگى جانىنداعى «ادولات» ۇلتتىق قۇقىقتىق اقپاراتتىق ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى اكبار مۋساەۆ, «قازاقستانداعى جاساندى ينتەللەكتىنى دامىتۋ اسسوتسياتسياسى» زتب توراعاسىنىڭ ورىنباسارى انارا تۋلەۋباەۆا, Astana IT University «Artificial Intelligence» عىلىمي-يننوۆاتسيالىق ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى, قازاقستان پرەزيدەنتى جانىنداعى عىلىم جانە تەحنولوگيالار جونىندەگى ۇلتتىق كەڭەس مۇشەسى, PhD بەيبىت ابديكەنوۆ, ورتا ازيا جاساندى ينتەللەكت اسسوتسياتسياسىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى شاحريور حۋدويبەرديەۆ, «Ntel» كومپانيالار توبىنىڭ باسقارۋشى ديرەكتورى ولجاس جۇماباەۆ, ت.ب. ءسوز سويلەدى.