«الەمدىك ەكونوميكانى ادامزات تاريحىنداعى بۇرىن-سوڭدى بولىپ كورمەگەن توقىراۋ كۇتىپ تۇر», دەيدى ۇلىبريتانيانىڭ وتە تانىمال ساراپشىلارىنىڭ ءبىرى دجەرەمي ۋورنەر. ول ءوزىنىڭ «The Daily Telegraph» گازەتىندە جارىق كورگەن ماقالاسىندا الەم ەكونوميكاسىنىڭ بولاشاق كۇيرەۋىنىڭ كەيبىر سەبەپتەرىن كورسەتەدى.
قۇنسىز قاعاز اقشا كوبەيىپ بارادى
اتاقتى ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, جاقىنداپ كەلە جاتقان الەمدىك ەكونوميكالىق توقىراۋعا نەگىزىنەن ەۋروايماقتاعى ەلدەردىڭ مەملەكەتتىك وبليگاتسيالارىنىڭ 30 پايىزىنان استامىنىڭ قۇنسىزدانۋى سەبەپ بولماق. ساراپشى ەۋروايماقتاعى مەملەكەتتەردىڭ قۇندى قاعازدارىنىڭ قۇنسىزدانۋىنىڭ ەكونوميكالىق سالدارلارىنا توقتالا كەلىپ, الداعى ۋاقىتتا كارى قۇرلىقتىڭ دامىعان مەملەكەتتەرىنىڭ 2 تريلليون ەۋرو تۇراتىن مەملەكەتتىك وبليگاتسيالارىنىڭ قۇنسىزداناتىندىعىن اتاپ كورسەتەدى.
يزرايل تەلەديدارىنىڭ 9-شى ارناسىنىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا, دجەرەمي ۋورنەر ساراپقا سالعان ەۋروپالىق جەتەكشى ەكونوميكالاردىڭ ەرتەڭى بارعان سايىن ب ۇلىڭعىرلانىپ بارا جاتقان كورىنەدى. Jefferies ينۆەستيتسيالىق بانكىنىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, گەرمانيانىڭ 70 پايىزعا جۋىق مەملەكەتتىك وبليگاتسياسى, فرانتسيانىڭ 50 پايىزدان استام مەملەكەتتىك وبليگاتسياسى زالالدى بولىپ وتىر. مىنە, وسىنداي بۇلتارتپاس ايعاقتاردى زەرتتەي كەلىپ, دجەرەمي ۋورنەر ەۋروپانىڭ جەتەكشى ەكونوميكاسىنىڭ تىعىرىققا تىرەلەتىنىن ايتادى. ونىڭ ويىنشا, سوڭعى كەزدە ەۋروپالىق ورتالىق بانك تاراپىنان جاسالىپ جاتقان جۇيەسىز قادامدار ونسىز دا توقىراعان ەكونوميكاعا سوققى بولىپ تيۋدە.
ۇلىبريتانيالىق ساراپشىنىڭ ماقالاسىندا اتاپ كورسەتىلگەنىندەي, الەمدىك ەكونوميكانىڭ توقىراۋعا ۇشىراۋىنا دۇنيەجۇزىلىك سۇرانىسقا كەرى اسەر ەتىپ وتىرعان مەملەكەتتىك قارىزداردىڭ شەكتەن تىس ءوسىپ كەتۋى باستى سەبەپتەردىڭ ءبىرى بولىپ وتىر. مامانداردىڭ مەملەكەتتىك قارىزدى بارىنشا قىسقارتۋ تۋرالى دابىل قاققانىنا قاراماستان «ۇلكەن جەتىلىك» مەملەكەتتەرى وزدەرىنىڭ مەملەكەتتىك قارىزدارىن ودان ءارى ارتتىرۋعا بەت بۇردى. تەك سوڭعى جىلدىڭ وزىندە عانا بۇل ەلدەردەگى مەملەكەتتىك قارىزدىڭ كولەمى 40 پايىزعا ارتقان. «ءاي دەيتىن اجە, قوي دەيتىن قوجا» كورمەگەن «ۇلكەن جەتىلىكتىڭ» قۇرامىنداعى ەلدەر ەكونوميكالىق تىعىرىقتان شىعۋدىڭ باسقا ءتيىمدى جولىن ىزدەۋدىڭ ورنىنا مەملەكەتتى قارىزعا باتىرۋدىڭ وڭاي جولىنا كوشكەن. مەملەكەتتىك قارىزعا قۇنىققان شەنەۋنىكتەردەن جەكەمەنشىك كاسىپكەرلەر دە قالىسار ەمەس. تەك سوڭعى جىلدىڭ وزىندە عانا ولاردىڭ قارىزى 30 پايىزدان اسىپ تۇسكەن.
باتىستاعى دامۋشى ەلدەردىڭ ورتالىق بانكتەرى ماكروەكونوميكالىق احۋالدى ۋشىقتىرماۋدىڭ ءبىر عانا جولى ستانوكتى ىسكە قوسىپ, قاعاز دوللاردى باسىپ شىعارۋعا دەن قويادى. ءسويتىپ, اقش, ۇلىبريتانيا, جاپونيا جانە ەۋروپالىق وداق ەلدەرى قاعاز اقشا باساتىن «ستانوكتارعا» ءجيى جۇگىنەتىن بولدى. ال دۇنيەجۇزىندە شەكسىز كوبەيىپ كەتكەن قۇنى جوق قاعاز اقشانىڭ ءتۇپتىڭ-تۇبىندە ەكونوميكانى جارعا جىعاتىنىن ايتىپ, ساراپشىلار جار سالۋدا.
سوعىستى توقتاتۋ – بوسقىندار تاسقىنىنا توسقاۋىل
جەرورتا تەڭىزى ارقىلى كارى قۇرلىققا جەتۋگە ۇمتىلعان بوسقىنداردىڭ تاسقىنىنا دا تولاس بولار ەمەس. تەك سوڭعى ەكى كۇن ىشىندە عانا يتاليانىڭ تەڭىز جاعالاۋىنداعى شەكاراشىلارى جارامسىز قايىقتارمەن تەڭىزدى كەسىپ وتپەك بولعان 5 مىڭنان استام ميگرانتتاردى قۇتقارىپ قالدى.
بۇل ءىرى قۇتقارۋ وپەراتسياسى شاراسىنا 10 يتاليالىق كەمەلەر, 4 جەكەمەنشىك جانە 1 فرانتسۋز كەمەسى قاتىستى. سونىڭ وزىندە ەسكى قايىققا ءمىنىپ ءجۇزىپ وتپەك بولعان 10 ميگرانت سۋعا كەتكەن. بۇل قۇتقارۋ شاراسى 19 ساۋىردە جەرورتا تەڭىزىندە بوسقىندار مىنگەن كەمەنىڭ اپاتقا ۇشىراپ, 700-دەن استام ميگرانتتاردىڭ قازا تابۋىنان كەيىن جاسالىپ وتىرعان قادام. بىراق ادىلەتسىز سوعىس زارداپتارىنان وت پەن وققا ورانعان تۋعان جەرلەرىن تاستاپ, جان ساۋعالاعان بوسقىندار تاسقىنى تولاستار ەمەس.
كوپتەگەن جۋرناليستەر قازىردىڭ وزىندە جەرورتا تەڭىزىن «بوسقىنداردىڭ باۋىرلاستار زيراتى» دەپ اتاي باستادى. كۇن سايىن الەمنىڭ اقپارات اگەنتتىكتەرى وسى تەڭىز ارقىلى جان ساۋعالاپ, كارى قۇرلىقتاعى «جۇماق» ەلدەرىنە جەتپەك بولعان كەزەكتى بوسقىنداردىڭ اپاتقا ۇشىراعانىن جاريالاپ جاتادى. تاجىريبە كورسەتىپ وتىرعانداي, باستارىن بايگەگە تىككەن بۇل بوسقىندار نەگىزىنەن سوعىس ورتىنە ورانعان سيريا, يراك, ليۆيا جانە باسقا افريكا مەن تاياۋ شىعىس ەلدەرىنىڭ ازاماتتارى بولىپ وتىر. بۇل وڭىرلەردى سوعىس الاڭىنا اينالدىرعان الپاۋىتتاردىڭ ارسىز ساياساتىنىڭ سالدارىنان ميلليونداعان قاراپايىم حالىق بوسقىنعا اينالىپ, ءومىر سۇرەتىن تىنىش جەر ىزدەۋ جولىندا اپاتقا ۇشىراۋدا.
قازىر وركەنيەت ۇلگىسى بولىپ ەسەپتەلەتىن ەۋروپانىڭ دامىعان ەلدەرىنىڭ ءوزى «قايتسە بولادى, نە ىستەۋ كەرەك؟» دەگەن كۇردەلى سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەۋدە. ءبىر جاعىنان, وركەنيەت ۇلگىسى بولىپ تابىلاتىن بۇل ەلدەر ءۇشىن قيىندىققا تاپ بولعان ادامدارعا كومەكتەسۋ ءبىرىنشى كەزەكتەگى جاۋاپكەرشىلىك. ال ەكىنشى جاعىنان, مىڭداعان بوسقىنداردى ءوز ەلدەرىنىڭ شەكاراسىنا كىرگىزىپ, جەرگىلىكتى حالىقتىڭ مۇددەسىنە نۇقسان كەلتىرۋ ورنى تولماس وكىنىشكە اپارۋى مۇمكىن. ماسەلەن, «Tageszeitung» اتتى نەمىس باسىلىمى «ەندى قاشان ولارعا ۆيزا بەرىلەدى!» دەگەن تاقىرىپپەن ماقالا جاريالاپ, جەرورتا تەڭىزىندە بولىپ جاتقان اپاتتار سالدارىن اشىنا بايانداعان. جۋرناليست وسى ماقالاسىندا ەۋروپالىق وداقتىڭ جەرورتا تەڭىزى ارقىلى كەلەتىن ميگرانتتار پروبلەماسىن تۇپكىلىكتى شەشۋ ءۇشىن ەندى قانشا بوسقىن سۋعا كەتۋى كەرەك, دەگەن جانايقايمەن اياقتايدى. نەمىس ءجۋرناليسى ورىندى اتاپ كورسەتكەندەي, تاياۋ شىعىس جانە افريكا ەلدەرىن سوعىس ورتىنە وراپ, مىڭداعان حالىقتارىنىڭ بوسقىنعا اينالۋىنا باتىس ەلدەرى بىردەن-ءبىر سەبەپكەر بولىپ وتىرعاندىعى دا اششى شىندىق. ەندەشە, الەمدى وزدەرىنىڭ ساياسات ويىنى الاڭىنا اينالدىرعان اقش جانە ەۋروپالىق وداقتىڭ جەتەكشى مەملەكەتتەرى بۇل پروبلەمانى شەشۋگە مىندەتتى.
«Wirtschaftswoche» اتتى نەمىس باسىلىمى بۇل پروبلەماعا جان-جاقتى زەرتتەۋ جۇرگىزە كەلىپ, تىعىرىقتان شىعۋ جولىن دا ءدال كورسەتكەن. باسىلىمنىڭ ايتۋىنشا, جەرورتا تەڭىزىندەگى اپاتتاردىڭ الدىن الىپ, بوسقىندار تاسقىنىنا توسقاۋىل قويۋدىڭ ءبىر عانا جولى بار. ول – افريكا جانە تاياۋ شىعىس ەلدەرىندەگى قولدان جاسالعان سوعىس قيمىلدارىن توقتاتۋ. ەۋروپالىق وداق ەلدەرىنىڭ جەرورتا تەڭىزى ارقىلى اعىلعان بوسقىندارعا بىرەسە كومەك قولىن سوزعان بولىپ, بىرەسە بوسقىنداردى كىرگىزبەۋ ءۇشىن ءوز شەكارالارىن جاپقان قيمىلدارى باسىن قۇمعا تىققان تۇيەقۇستىڭ تىرلىگى سياقتى. سوندىقتان ءومىر ءۇشىن جان ساۋعالاپ باستارىن بايگەگە تىككەن ميلليونداردى قيىندىقتان قۇتقارۋ ءۇشىن بۇل ەلدەردە بولىپ جاتقان سوعىستاردى توقتاتۋعا وركەنيەت الەمى ءبىرىنشى كەزەكتە قيمىل تانىتۋى كەرەك.
جەر-انانىڭ بۇلقىنىسى
سوڭعى جىلدارى ءجيى-ءجيى تىتىركەنگەن جۇمىر جەردىڭ سىلكىنىسى كوبەيىپ بارادى. نەپالدا بولعان سوڭعى جەر سىلكىنىسى ادامزات اۋىرتپالىعىنان قايىسقان جەر-انانىڭ شەرلى تولقىنىسى سياقتى.
سوڭعى دەرەكتەر بويىنشا, نەپالدا بولعان جويقىن جەر سىلكىنىسىنەن 7365 ادام قازا تاۋىپ, 14366 ادام زارداپ شەككەن. ماگنيتۋداسى 7,9 بالدى قۇراعان بۇل اپات ۇندىستانمەن شەكارالاساتىن نەپالدا 25 ساۋىردە ورىن العان بولاتىن. نەپالدىڭ قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, اپات سالدارىنان 140 مىڭ تۇرعىن ءۇي قۇلاپ, 140 مىڭنان استام عيماراتتار زارداپ شەككەن. ءۇندىستان مەتەورولوگيالىق دەپارتامەنتىنىڭ مالىمەتىنشە, 25 ساۋىردەگى ۇلكەن جەر سىلكىنىسىنەن كەيىن ماگنيتۋداسى 3,2 بالدان 6,9 بالل ارالىعىندا تاعى دا 90 رەت جەر سىلكىنىسى ورىن العان. بۇل اپات بۇل وڭىردە سوڭعى 80 جىل كولەمىندە بولىپ كورمەگەن جويقىن جەر سىلكىنىسىنىڭ ءبىرى بولىپ وتىر.
* * *
جاپونيانىڭ فۋكۋسيما پرەفەكتۋراسىندا تاعى دا ماگنيتۋداسى 5 بالل جەر سىلكىنىسى بولدى. اتوم ەلەكتر ستانساسى ورنالاسقان بۇل پرەفەكتۋراداعى سوڭعى جەر سىلكىنىسى تۋرالى اقش گەولوگيالىق قىزمەتى حابارلاعان. جەر سىلكىنىسىنىڭ ورتالىعى «فۋكۋسيما» اەس-ىنەن شىعىسقا قاراي 45 شاقىرىم قاشىقتىقتا ورىن العان. اپات سالدارىنان «فۋكۋسيما» اەس-ءى ەشقانداي زارداپ شەكپەگەن. سونىمەن بىرگە, ماگنيتۋداسى 3 بالدى قۇراعان جەر سىلكىنىستەرى جاپونيانىڭ تاعى دا 12 پرەفەكتۋراسىندا ورىن العان.
* * *
ءساۋىر ايىنىڭ سوڭىندا پەرۋ جاعالاۋىندا ماگنيتۋداسى 5,4 بالل بولاتىن جەر سىلكىنىسى بولدى. اپاتتىڭ ورتالىعى سانتياگو-دە-كاو قالاسىنان 75 شاقىرىم قاشىقتىقتا ورىن العان. پەرۋ ارقىلى تىنىق مۇحيتىنىڭ «وتتى بەلبەۋ» اتالاتىن جانارتاۋلار مەن تەكتونيكالىق جارىلىستاردىڭ بەلدەۋى وتەدى. بۇل بەلدەۋدىڭ ۇزىندىعى 40 شاقىرىمنان اسادى. پەرۋدە ورىن العان سوڭعى جەر سىلكىنىسى اتالعان جانارتاۋلار مەن تەكتونيكالىق جارىلىستار بەلدەۋىندە جەراستى تولقىنىستارىنىڭ ورىن الا باستاعانىن كورسەتەدى.
دايىنداعان جىلقىباي جاعىپار ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان».