تىل

مايداننان ءبىر دە كەم بولعان جوق 1941 جىلى, ۇلى وتان سوعىسى باستالىپ سادىق اعامدى سوعىسقا الىپ كەتتى. جانىكۇل جەڭگەم التى ايلىق اباي اتتى ءسابيى قۇشاعىندا جىلاپ قالا بەردى. بىزدە «بۇرىنعى كۇنىم – كۇن ەكەن, ەندىگى كۇنىم – جىر بولدى»,  دەگەندەي, اۋىر ەڭبەككە جەگىلدىك. سوعىسقا كەتكەن ازاماتتاردىڭ اۋىر دا قيىن قول ەڭبەكتەرىن الماستىراتىن, كولحوزشى جۇمىسكەر بولىپ شىعا كەلدىم.  بۇل – مەنىڭ 13 پەن 14 جاستىڭ اراسىنداعى شاعىم. قىستا جەر كەپە, قورا سياقتى ءۇيدى پانالايمىز, جازدا كيىز ۇيدە تۇرامىز. تاڭ ءبىلىنىپ كەلە جاتقاندا, بريگادير ايعايلاپ وياتادى. ءبىر ءۇزىم نان مەن تورسىققا ايران قۇيىپ الىپ, سونى كەشكە شەيىن تالشىق ەتىپ, شارشاپ, قالجىراپ قوناعا ارەڭ ۇيگە كەلىپ جىعىلامىز. ءۇزىلىس, دەمالىس دەگەندى ەستىگەن ەمەسپىز. وسىنداي اۋىر ەڭبەكتىڭ استىندا جۇرسەم دە ءبىر اۋىرعان ەمەسپىز. 1944 جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا, مەنەن 1-2 جاس ەرەسەك ەگىنبەك راقىشەۆ دەگەن جاسوسپىرىممەن ەكەۋمىزدى كولحوز باستىعى شاقىرىپ الىپ: «وتكەن جىلى كولحوزدىڭ ەگىنىنە, ۇساق قارا شەگىرتكە قاپتاپ كەتىپ, ەگىندى جەپ قويدى, بيىل بولدىرماۋ ءۇشىن, ۋلانىپ قالماي, شەگىرتكەگە ۋ شاشۋدى ۇيرەنىپ كەلەسىڭدەر!» دەپ اۋدان ورتالىعىنا جىبەردى. توتە جولمەن جۇرگەننىڭ وزىندە اۋدان ورتالىعى 50-55 شاقىرىم جەردە. «كولىك جوق, سالت اتتىلاردىڭ ىزىمەن جاياۋ بارىپ, جاياۋ قايتاسىڭدار», دەدى. ول كەزدە باستىق تۇگىلى ۇلكەن كىسىنىڭ ءسوزى ەكى ايتىلمايتىن. ەگىنبەك ەكەۋمىزگە رەزينكا ەتىك تاۋىپ اكەپ بەردى. ەتىككە كيىزدەن ۇلتاراق سالىپ شۇلعاۋمەن كيىپ الىپ, ەكەۋمىز قولىمىزعا تاياق الىپ جولعا شىقتىق. دالا اپپاق قار, جول جوق. 50-55 شاقىرىم جەردى بەتكە الىپ, ومبى قاردى كەشىپ, ەكى تاۋلىك جاياۋ جۇردىك. ءبىرىنشى كۇنى «اققۋىز» دەپ اتالاتىن جەردەگى, جالعىز ءۇي مالشىعا كەلىپ قوندىق, ال ەكىنشى كۇنى كەشتەتىپ, اۋدان ورتالىعىنا جەتتىك. ءۇش كۇن بويى پروتيۆوگاز كيىپ شەگىرتكەگە قالاي ۋ شاشۋ كەرەكتىگىن ۇيرەندىك. جۇمىس بىتكەن سوڭ, كەلگەن ىزىمىزبەن ەكى كۇن جاياۋ ءجۇرىپ اۋىلعا اتباسىن تىرەدىك. بۇل جىلى مەن ءالى 16-عا تولماسام دا وزىمنەن 2-3 جاس ۇلكەندەرمەن بىردەي ەڭبەك ەتەتىنمىن. ءبىزدىڭ باعىمىزعا قاراي, سول جىلى شەگىرتكە بولمادى.  سەبەبى, سول 1944 جىلدىڭ جازى مەن قىسى مەن ءۇشىن ءومىر مەن ءولىمنىڭ ورتاسىنداعى كەزەڭ بولدى. ءالى ەسىمدە سول جىلدىڭ شىلدە ايى ەدى. ءشوپ شاباتىن شالعىنى وگىزگە جەگىپ, ءشوپ شاۋىپ كەلە جاتقانبىز. مەن شالعىنىڭ تۇتقاسىن ۇستاپ وتىرامىن. اكەلدەكوۆ ەلقۇتتى دەگەن ازامات بالا وگىزگە ءمىنىپ ىلگەرى جۇرگىزەدى. ۇنەمى ۇيقىمىز قانبايدى. شارشاپ ۇيىقتاپ كەتكەن بولۋىم كەرەك, شالعىعا قۇلاپ ءتۇسىپپىن. شالعى باس تەرىمدى, ەكى قۇلاعىمنىڭ تۇبىنەن كەسىپ, سىپىرىپ توبەمە جيناپ جىبەرىپتى. «قىرىق جىل قىرعىن بولسا دا, اجالدى ولەدى», دەگەن ءسوز راس ەكەن. ءبىر ۇلكەن قاريا اجە قانسىراپ جاتقان مەنىڭ باس تەرىمدى, قولىمەن سىيپاپ ورنىنا جاپسىرىپ, قۇرىم كيىزدى كۇيدىرىپ تاقيا ەتىپ كيگىزىپ, وراپ تاستاپتى. سورعالاپ اققان قان ءبىرازدان سوڭ تىيىلىپتى. بىراق مەن ءولىم اۋزىندا 4-5 كۇن جاتىپپىن. اۋزىما سۋ تامىزىپ كۇزەتىپ وتىرعاندا كوزىمدى اشىپپىن. ءدارى-دارمەك اتىمەن جوق, جارانىڭ ماڭايىنا ماي جاعا بەرىپتى. اتا-انام جوق تۇل جەتىم بولسام دا اعايىن-تۋىستاردىڭ ورتاسىندا بولعاندىقتان, اشتان ولمەي كەزەكتەسىپ كۇتىمدە بولىپ ءتىرى قالىپپىن. اكەمىز ءبىر, شەشەمىز بولەك وسپان دەگەن ۇلكەن اعام, ءوز بالالارى كوپ بولسا دا توسەك تارتىپ قالعان مەنى ءوز ۇيىنە اپارىپ باعىپتى. وسپاننىڭ ۇيىندە ءجۇرىپ ەپتەپ باسىمدى كوتەرىپ جۇرە باستاعانىمدى كورىپ, كولحوز باستىعى, وگىزگە ءمىنىپ قايىرا ەگىن سالۋ ءۇشىن سوقاعا شىعاردى. بۇل 1945 جىلدىڭ كوكتەمى ەدى. بىزدە ەگىن ەگۋدى اياقتاپ, ەندى ءشوپ شابۋعا دايىندىق جاساپ, شالعى قايراپ جاتقاندا سوعىستىڭ اياقتالعانىن ەستىپ, قۋاندىق. ەلدىڭ ءبارى سوعىستان تۋعان-تۋىستارىن, جاقىندارىن كۇتىپ جولعا قاراۋمەن بولدى. مەن دە سادىق اعامدى كۇتتىم. بىراق سادىق اعام سوعىستان ورالمادى. قولىم قالت ەتكەندە, ابايدى موينىما مىنگىزىپ: «مەنەن سەن جاقسىسىڭ, اناڭ بار, تۇل جەتىم ەمەسسىڭ...» دەگەن ويدىڭ جەتەگىندە كوپ جىلايتىن ەدىم. سوعىس مايدانى اياقتالعانىمەن, ەڭبەك مايدانى ەش وزگەرىسسىز جالعاسا بەردى. 1946 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا اۋداننان وكىلدەر كەلىپ, فزۋ-عا جاسوسپىرىمدەردى جينادى. سول جينالعان جاسوسپىرىمدەردىڭ ىشىندە مەن دە كەتتىم. 1947 جىلدىڭ جاڭا جىلىن فزۋ مەكتەبىندە قارسى العانىم ءالى ەسىمدە. ەكى-ءۇش اي «پوەزد-ۆاگون شەبەرى» دەگەن كاسىپتى وقىتىپ, ۇيرەتتى دە, قالعان ەكى جارىم جىلدا قارا جۇمىسقا سالدى. بەرتىس ستانساسى دەگەن جەردە ۆاگون ارتامىز, شپالدار تۇسىرەمىز. رەلس ۆاگون قۇراستىراتىن تەمىر-تەرسەك, سايماندار جاساۋمەن اينالىسىپ, ءبىر تىنىس المايمىز. اۋىر تەمىر, رەلس كوتەرۋ سەكىلدى جۇمىستىڭ ءبارى ەكى قولمەن اتقارىلادى. قارا كۇشتى تالاپ ەتەدى. وسى جۇمىستا جۇرگەندە دە, تالاي قاتەردەن امان قالدىم. بۇل جەردە دە باستى تاماعىمىز رجانوي ۇننان پىسىرىلگەن نان بولدى. ال كيىمىمىز اۋىلداعىدان گورى ءبىرشاما جاقسى, فۋفايكا, قالىڭ شالبار, اياعىمىزعا بوتينكا, نە كەرزى ەتىك. ايتەۋىر شوقپىت پەن بيتتەن قۇتىلدىق-اۋ...   1949 جىلدىڭ جازىندا اۋدانىمىزداعى «ۆاگوننىي ۋچاستوككە» كەلىپ, جولدامامەن جۇمىسقا ورنالاستىم. ەڭ ءبىرىنشى رەت ەڭبەگىم ءۇشىن, قولىما اقشا ۇستاعانىم وسى مەكەمە ەدى. ەسىم كىرگەننەن اقشا تۇگىلى, راحمەت تە ەستىگەن جوق ەدىم. ەڭبەگىم ءۇشىن, قولىما اقشا ۇستاعان سول ءسات ماڭگىلىك ەسىمدە. 1951 جىلى كەڭەس اسكەرىنىڭ قاتارىنا شاقىرىلدىم. ول تۇستا اسكەرگە 3 جىلعا الاتىن. ال مەن ءۇش جارىم جىل قيىر شىعىستاعى «سوۆەتسكي گاۆان» دەگەن قالادا ازاماتتىق بورىشىمدى وتەپ, ەلىمە ورالدىم. وسى ۋاقىتتا مەنى ىزدەگەن ەشكىم بولعان جوق. فزۋ-دا جۇرگەندە دە, اسكەردە جۇرگەن جىلداردا دا باسقالارعا حات كەلىپ جاتادى. ال ماعان بىردە-ءبىر حات كەلگەن جوق. ءبىر اللادان باسقا ەشكىمگە كەرەك ەمەس ەكەنىمدى سوندا ءبىلدىم. بىرەۋدى ىزدەۋگە مەن دە قۇشتارلانعان ەمەسپىن, بىراق تۋعان جەرگە دەگەن ساعىنىش جەڭبەي قويمايدى ەكەن. تۋعان جەرىمە, قاراعاشقا, ءبىر بارىپ كەلگىم كەلىپ, جولعا شىقتىم. باياعى ەگىنبەك ەكەۋمىز كەلىپ قايتقان جولمەن ءوزىم عانا جاياۋ ءجۇرىپ كەتتىم. كۇن – جاز, اۋە – اشىق, جالعىز اياق جول سايراپ جاتىر. تاڭەرتەڭ ەرتە شىعىپ كەتىپ, كەشكە اۋىلعا جەتتىم. ۇستىمدە سولدات كيىمى. اۋىلدىڭ كوز كورگەن ۇلكەندەرى مەنى تانىپ, جىلاپ بەتىمنەن ءسۇيىپ, قۋاندى. مەن بولماعان جىلداردان بەرى بۇل جاقتا وزگەرىستەر كوپ ەكەن. مەنى فزۋ-عا اتتاندىرعان جەڭگەي باسقا بىرەۋگە تۇرمىسقا شىعىپ كەتىپتى. سادىق اعام تۋرالى: «سمولەنسك قالاسى ءۇشىن شايقاستا قازا بولدى», – دەگەن قارا قاعاز كەلىپتى. ال بەسىكتە قالعان ابايدى سادىقتىڭ تۋعان اعاسى, سادۋاقاس الىپ قالىپتى. اباي سومكەسىن سۇيرەتىپ, مەكتەپكە بارىپ ءجۇر ەكەن. سادۋاقاس اعايدىڭ ۇيىندە جۇرگەن ابايدى كورىپ, ەرىكسىز كوڭىلىم بوسادى, ونداعى ويىم: «اكەڭدى سوعىس جالمادى, اناڭدى بوتەن بىرەۋ يەلەنىپ كەتتى, سەن دە مەنىڭ سىڭارىم بولدىڭ با, بىزدەر نەگە جازالانا بەردىك؟!.» دەگەن وكسىك پەن نالۋ. ءبىر جۇمادان سوڭ, ەندى اۋدانعا بارىپ, باياعى اسكەرگە كەتكەنشە, ەڭبەك ەتكەن جەرىمە بارىپ, جۇمىسقا تۇرۋدى ويلاپ, دايىندالىپ جاتقانىمدا, ۇيگە ەكى سالت اتتى كەلىپ ءتۇستى. تانىماسام دا كىشىلىك ىلتيپاتپەن ورنىمنان تۇرىپ, سالەم بەردىم. قىمىز ىشە وتىرىپ, بۇل كىسىنىڭ ءبىرى – كولحوز باسشىسى, ەكىنشىسى – ءبولىم باسشىسى ەكەنىن ءبىلدىم. ارنايى ماعان كەلگەن ەكەن: «جىگىتىم سەن وسى اۋىلدىڭ تۋماسى ەكەنسىڭ, بىزگە سەن سياقتى ازاماتتار اۋاداي قاجەت. كەلەشەكتە كولحوزىمىزعا ماشينا, تراكتور الامىز, سولارعا جۇرگىزۋشى, مەحانيك, سلەسار, تاعى باسقا, تەحنيكاعا بايلانىستى ماماندىق يەسى كەرەك. ءبىز سەنى ءوز قاراجاتىمىزبەن وقىتامىز, قاي ماماندىقتى تاڭداساڭ سوعان بار. قاراعاندىعا جولدامامەن جىبەرەمىز, ءبىر جىل وقىپ, مامان بولىپ كەلگەن سوڭ, جۇمىسىڭ دايىن», دەپ قالۋعا كوندىردى. كولحوز باستىعىنىڭ تىلەگىن سادۋاقاس اعاي دا قۇپتادى. ۇلكەندى تىڭداپ وسكەن ۇرپاقپىز عوي, قالاعا بارىپ, ءبىر جىل وقىپ, تاجىريبەدەن ءوتىپ, جۇرگىزۋشى ماماندىعىن مەڭگەرىپ, اۋىلعا كەلدىم. كولحوز ءالى دە ماشينا الا قويماپتى. باستىق ماعان: «اۋداندىق تۇتىنۋشىلار قوعامىنا جۇرگىزۋشى كەرەك ەكەن, سوندا بارىپ, تاجىريبەڭدى شىڭداي بەر, ماشينا كەلگەندە, ءوزىم شاقىرىپ الامىن», دەدى. سول كەزدەگى تۇتىنۋشىلار  قوعامىنىڭ باستىعى سەيىتقۇل تاتتىمبەكوۆ دەگەن ازامات مەنى قۇشاق جايا قارسى الىپ, ءوزى اياق ارتىپ جۇرەتىن جەڭىل ماشيناسىنا جۇرگىزۋشى ەتىپ الدى. بۇل 1956 جىلدىڭ جازى بولاتىن. كەيىن كولحوز, سوۆحوزداردىڭ دۇكەندەرىنە جۇك تاسيتىن اۋىر ماشينالارعا اۋىستىم. سوعىستان كەيىنگى حالىق شارۋاشىلىعىن قالپىنا كەلتىرگەندەر – مەنىڭ زامانداس­تارىم ەكەنى انىق. ۇلى جەڭىس جاۋمەن سوعىسقانداردىڭ جانىمەن, قانىمەن كەلگەنى انىق. ايتسە دە, تىلداعىلاردىڭ ادام توزگىسىز اۋىر تاۋقىمەتى, جان اياماي جۇمساعان كۇش جىگەرى جەڭىستى جاقىنداتۋعا ولشەۋسىز ۇلەس قوسپادى – دەپ كىم ايتا الادى؟ ءيا, جان-جاعىما قاراسام, مەنىڭ دە زامانداستارىمنىڭ ءوزى ساۋساقپەن سانارلىق بولىپ قالعان ەكەن. جوعارىداعى ايتقان تاعدىرىم, تارتقان ازابىم مەن كورگەن بەينەتىمدى «سوعىسقا قاتىسقاننان تومەن» – ەشكىم ايتا قويماس. ەلباسىمىز بەن زاڭ شىعارۋشى دەپۋتاتتارىمىز  وسى جايىندا ويلانسا دەگەن تىلەگىم بار. ءبىز سياقتىلارعا قاراجات جاعىمەن قوسا, رۋحاني جاعىنان دا كوتەرمەلەسە, قامقورلىق تانىتسا,قانە! سوعىسقا كەتكەن ازاماتتاردىڭ تىلداعى اۋىر ەڭبەگىن الماستىرعان مەن سياقتى سول كەزدەگى جاسوسپىرىمدەرگە, سوعىسقا قاتىسقاندارمەن تەڭ قۇقىق بەرىلسە, ادىلدىك بولعان بولار ەدى. قۇدايعا شۇكىر, 86 جاسقا كەلىپپىن. كارىلىك بولماسا, مۇگەدەك ەمەسپىن. التى بالانىڭ اكەسىمىن, 10 شاقتى نەمەرەنىڭ اتاسىمىن. قۇدايدان باسقا سۇيەنىشسىز بولسام دا, ەرەن ەڭبەگىمنىڭ ارقاسىندا, قاتارىمنان قالماي, عۇمىر كەشتىم. سوعان تاۋبە دەيمىن. جەتپىسباي رىسماعامبەتوۆ, زەينەتكەر, تىل جانە ەڭبەك ارداگەرى. قاراعاندى وبلىسى, جاڭاارقا اۋدانى.