ايرىقشا قورعالاتىن تابيعي اۋماق مارتەبەسىن يەلەنە الا ما؟
رەسپۋبليكا اۋماعىن باسىپ وتەتىن ءىرى وزەندەردىڭ دەنى ترانسشەكارالىق وزەندەر ەكەنى بەلگىلى. سوندىقتان دا مۇنداي سۋ ايدىندارىنىڭ توڭىرەگىندەگى تۇيتكىلدەردى رەسپۋبليكا ۇكىمەتى دەربەس شەشە المايدى. بۇگىنگى كۇنى ءدال وسىنداي ءتۇيىنى كوپ, كۇردەلى ماسەلەلەرى مەن پروبلەماسى مول ترانسشەكارالىق سۋ ارتەرياسىنىڭ ءبىرى – جايىق وزەنى بولىپ وتىر.
ونىڭ ەكولوگيالىق جۇيەسىن, وزەننىڭ ماڭىنداعى وسىمدىكتەر مەن جانۋارلار دۇنيەسىن, عىلىمي-سالالىق تىلمەن ايتقاندا فلوراسى مەن فاۋناسىن قالاي ساقتاپ قالۋعا بولادى؟ بۇل ساۋال جايىقتىڭ بويىن جايلاعان جۇرتشىلىق پەن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردى, زيالى قاۋىم مەن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىن جانە جەرگىلىكتى ماسليحات دەپۋتاتتارى مەن كەيبىر پارلامەنت دەپۋتاتتارىن كوپتەن بەرى تولعاندىرىپ كەلەدى.
ولار قوردالانىپ قالعان جايىق وزەنىنىڭ مۇشكىل ءجاي-كۇيى جونىندەگى جانايقايلارىن ءارتۇرلى دەڭگەيدەگى اتقارۋشى ورگانداردىڭ نازارىنا ۇسىنىپ جۇرگەنى دە شىندىق. ءوز كەزەگىندە بيلىك تارماقتارى حالىق ءۇنىن تۇسىنىستىكپەن قابىل الىپ, ءوز مۇمكىندىكتەرى مەن وكىلەتتىلىكتەرى شەڭبەرىندە بىرقاتار ىستەردى قولعا العانىن دا جوققا شىعارۋعا بولمايدى.
سونىڭ ءبىرى قازىرگى كەزدە تايىزداپ, قايراڭداپ قالعان جايىق وزەنى سۋىنىڭ دەڭگەيىن كوتەرۋ جونىندەگى ءىس-شارالار دەسەك, قاتەلەسپەيمىز. جاز بەل ورتادان اۋعاندا جايىق وزەنىنىڭ كەيبىر تۇستارىنىڭ تەرەڭدىگى ادامنىڭ تىزەسىنەن عانا كەلەدى. قازىر مۇندا تەپلوحودتار مەن بارجالار, كاتەرلەر مەن شاعىن كەمەلەر ەركىن جۇزە المايدى. ويتكەنى, قايراڭداپ, مالتىعىپ قالا بەرەدى. سۋ كولىگىنىڭ استى وزەننىڭ تابانىنا تىرەلىپ جۇرگىزبەيدى. مۇنداي جاعدايعا ۇشىراماۋ ءۇشىن ءبىر ادام ارنايى ۇزىن ولشەۋىش قۇرىلعىمەن كاتەردىڭ الدىن بارلاپ ءتۇرتىپ جۇرگەنىن دە باتىسقازاقستاندىقتار مەن ءوڭىر قوناقتارىنىڭ كوزدەرى ءجيى شالادى. ءتىپتى, وزەننىڭ كەيبىر تۇستارىندا سۋ قۇمىرسقانىڭ بەلىندەي بولىپ ءۇزىلىپ كەتە جازدايدى.
جايىق وزەنى سۋىنىڭ دەڭگەيىن شۇعىل كوتەرۋ قاجەتتىلىگى دە ونىڭ مۇلدەم تارتىلىپ, قۇرىپ كەتۋ قاۋپىنەن تۋىنداپ وتىرعانى وقىرماندارىمىزعا ايتپاسا دا تۇسىنىكتى دەپ ويلايمىز. ايتەۋىر بۇل جونىندە ارنايى جوبا ويلاستىرىلعانى كوڭىلگە كادىمگىدەي مەدەۋ. سوعان سايكەس ونىڭ ءتيىستى تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەسى جاسالعانىن دا ايتا كەتكەننىڭ ارتىقشىلىعى جوق. ەگەر الداعى ۋاقىتتا وسى نەگىزدەمەگە سايكەس قارجىلاندىرۋ ماسەلەسى شەشىمىن تاپسا, جايىقتىڭ تابانىن تازالاپ, بەكىتۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك تۋادى.
ايتسە دە مۇنىڭ ءوزى بوسقا كەتكەن ەسىل ەڭبەك, ماڭداي تەر, پايدا بەرمەيتىن ىسكە شاشىلعان قاراجات, ورىس حالقى ورىندى ايتقانداي, «مارتىشكين ترۋد» بولىپ كەتپەسىنە ەشكىم كەپىلدىك بەرە المايدى. نەگە؟ ويتكەنى, باتىس قازاقستان وبلىستىق تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعاتتى پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسى ماماندارىنىڭ مالىمدەۋىنشە, بۇل ءىس وزەننىڭ باستاۋ الاتىن تۇسىنان باستالعان كەزدە عانا ناتيجەلى بولماق.
ال بۇل بەلدىك وزىمىزدە ەمەس, رەسەي اۋماعىندا. سوندىقتان, ونى قازاقستاندىقتار بارىپ ءوز ەركىمەن رەتتەپ بەرە المايدى. جوعارىدا ايتىلعانداي, ترانسشەكارالىق وزەندەردىڭ ەرەكشەلىگى دە وسىندا. سوندا نە ىستەۋ كەرەك؟ بۇل ساۋالدىڭ باستى جاۋابى بىرەۋ عانا دەسەك-شە؟! ياعني ەكى ەلگە ورتاق ترانسشەكارالىق جايىق وزەنىنىڭ ەكولوگيالىق جۇيەسىن ساۋىقتىرۋ مەن ساقتاۋ جونىندە قازاقستان مەن رەسەي ۇكىمەتتەرى اراسىندا ارنايى كەلىسىمگە قول قويىلسا, بۇل ايتىلعان ماسەلە ءوز شەشىمىن تابا الاتىنى انىق. كورشىلەس ەكى ەل اراسىندا بۇعان دەيىن مۇنداي كەلىسىم قۇجاتتىڭ جوباسى جاسالعانى دا بەلگىلى. الايدا, ونى ازىرلەۋ ۇردىستەرى تىم ۇزاققا سوزىلىپ كەلە جاتقانى دا جاسىرىن ەمەس.
مۇنىڭ بىرقاتار وبەكتيۆتى جانە سۋبەكتيۆتى سەبەپتەرى بار ەكەنىن دە ايتۋ پارىز. سونىڭ ءبىرى ءارتۇرلى مەملەكەتارالىق ۆەدومستۆولىق جانە تورەشىلدىك كەدەرگىلەردىڭ كەزدەسۋى دەسەك, قاتەلىك بولمايتىن شىعار. بۇلاي دەيتىنىمىز سۋ رەسۋرستارىن ساقتاۋ باعىتىنداعى كەلىسسوزدەر كەز كەلگەن ەلدەگى بيلىك ورگاندارىنىڭ تومەنگى, ورتا جانە جوعارى بۋىنىنداعى بارلىق بيلىك تارماقتارىمەن كەلىسە وتىرىلىپ جاسالادى دەپ تۇجىرىمدايدى سالا ماماندارى. ەڭ باستىسى, قازىرگى تاڭدا جايىق وزەنىنىڭ ەكولوگيالىق جۇيەسىن جاقسارتۋ جونىندەگى كەلىسىم جوباسىن رەسەي ۇكىمەتى قولداپ, ماقۇلداپ وتىرعانى مەملەكەتارالىق ماسەلەنىڭ وڭ شەشىمىن تابۋىنا سەنىم تۋعىزادى.
ەندەشە, بۇعان قازاقستان ۇكىمەتى دە سەرگەك كوزقاراس تانىتسا, حالىق شارۋاشىلىعىندا جانە الەۋمەتتىك سالادا ايرىقشا ماڭىزى بار ءىرى تابيعي نىسان – جايىق وزەنىن قۇرىپ كەتۋدەن ساقتاپ قالۋدىڭ كىلتى تابىلماق. ءارى مۇنداعى سۋ رەسۋرستارىن ۇقىپتى جانە ءتيىمدى تۇردە پايدالانا ءبىلۋدىڭ كورشىلەس مەملەكەتتەرگە ورتاق شەشىمى مەن جولدارى ايقىندالماق.
ارينە, بۇل ارادا جايىققا اراشا ءتۇسۋ جالاڭ ۇعىم بولىپ قالۋعا ءتيىستى ەمەس. وسى ارقىلى جايىق وزەنىن نارلەندىرىپ, قورەكتەندىرىپ وتىراتىن شاعان جانە دەركول سەكىلدى بىرقاتار شاعىن وزەندەردىڭ پروبلەمالارى دا ءوز شەشىمىن تابا الار ەدى. بۇگىندە قازاق ءۆالسىنىڭ كورولى ءشامشى قالداياقوۆتىڭ «اق ەركە – اقجايىق» انىنە اقىن تولەگەن ايبەرگەنوۆ جازعان ماتىندەگى «جايىقتىڭ جاعالاي تالى» جىلدان جىلعا سيرەپ, قۋراپ, ازايىپ بارادى. وزەن بويىندا ورنالاسقان ەلدى مەكەندەر تۇرعىندارىنىڭ دا ەڭسەلەرى تۇسىڭكى كورىنەدى. ويتكەنى, ىرىس كوزى سانالعان جايىق سۋى كۇننەن-كۇنگە تارتىلىپ, ازايىپ بارا جاتسا, ەكولوگيالىق جاعداي دا ناشارلاي تۇسپەسىنە كىم كەپىل؟
مۇنداي تىعىرىقتان شىعاتىن جولدىڭ باسى ەرتە مە, كەش پە, ايتەۋىر قازاقستان مەن رەسەي ۇكىمەتتەرى اراسىنداعى كەلىسىم قۇجاتقا قول قويىلۋى دەر ەدىك. ەگەر بۇل ءىس ساتىمەن جۇزەگە اساتىن بولسا, ترانسشەكارالىق جايىق وزەنىن ايرىقشا قورعالاتىن تابيعات اۋماعى قاتارىنا كىرگىزۋگە جول اشىلماق. ءوز كەزەگىندە وسىنداي بيىك ەكولوگيالىق جانە الەۋمەتتىك ماسەلەنى مۇرات تۇتقان مەملەكەتارالىق تۇراقتى كوميسسيا قۇرىلاتىن بولسا, نۇر ۇستىنە نۇر. ونىڭ مۇشەلەرى جوعارىدا كورسەتىلگەن تۇيتكىلدى ماسەلەلەردىڭ ساپالى ءارى تاباندى تۇردە ورىندالۋىنا ىقپال جاساي الاتىنىنا سەنگىمىز كەلەدى.
ءبىز ماتەريالىمىزدىڭ باسىندا جايىق وزەنى باسسەينى بويىندا ورنالاسقان كۇردەلى احۋال جونىندە قوعامدىق پىكىر تۋعىزا بىلگەن ۇيىمدار تۋرالى ايتىپ وتكەن ەدىك. سونىڭ باستاۋىندا «جايىق – دوستىق وزەنى» اتتى قازاقستاندىق-رەسەيلىك تاريحي-مادەني جانە ەكولوگيالىق ەكسپەديتسيا تۇر. وعان پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى ەلەنا تاراسەنكو جەتەكشىلىك ەتەدى. ولار بيىل وزدەرىنىڭ 19-شى ەكسپەديتسياسىن اياقتاعان ەكەن. وسىعان بايلانىستى ول ءوز وي-پىكىرى مەن ءتۇيىنىن گازەت تىلشىسىنە بىلايشا جەتكىزدى.
– ەكسپەديتسيا مۇشەلەرىنىڭ اتقاراتىن مىندەتتەرى مەن ءرولى جىل وتكەن سايىن ارتىپ كەلەدى. ءبىزدىڭ باستى ماقساتىمىز – كورشىلەس ەلدەر ۇكىمەتتەرى مەن ونداعى جۇرتشىلىقتىڭ نازارىن ترانسشەكارالىق جايىق وزەنى باسسەينىندەگى قالىپتاسىپ وتىرعان اۋىر احۋالعا اۋدارۋ. ونىڭ شەشىمىن رەسەي مەن قازاقستان وكىلدىكتەرىنىڭ بىرلەسىپ ويلاستىرۋىن كوزدەۋ. وسى باعىتتى ءبىز قازاقستان مەن رەسەي ۇكىمەتتەرى الدىنا اقجايىققا ايرىقشا قورعالاتىن تابيعي اۋماق مارتەبەسىن بەرۋ جونىندە ۇندەۋ ءماتىنىن ازىرلەۋ قاجەتتىلىگى جونىندەگى ۇيعارىمعا كەلدىك.
ارينە, مۇنداي وڭ, دۇرىس نيەت ىسكە اسىپ جاتسا يگى.
وسى ورايدا ءسال شەگىنىس جاساۋدىڭ دا رەتى كەلىپ تۇرعانداي. سوناۋ سەكسەنىنشى جىلداردىڭ اياق كەزىندە رەسەيدىڭ ەدىل بويىنداعى وڭىرلەرى – ساراتوۆ پەن ۆولگوگرادقا جانە استراحانعا جولىمىز تۇسكەن بولاتىن. سول كەزدە رەسەيلىك باسىلىمدار مەن تەلەارنالاردا ارناسى تارتىلا باستاعان ەدىل وزەنىن قورعاپ قالۋ جونىندە ۇلكەن قوعامدىق پىكىر ورىستەپ جاتقانىنا كۋا بولىپ ەدىك. ارادا 25-30 جىل وتكەن كەزدە ولاردىڭ جانايقايى اياقسىز قالماعانىنا كوزىمىز ايقىن جەتىپ وتىر. ويتكەنى, بۇعان بۇگىنگى كۇنى ەدىلدىڭ ارناسىنان اسىپ-تاسىپ شالقىپ جاتقانى كۋا. وسىنداي قام-قارەكەت بىزگە دە ءسىڭىستى بولسا, ەش وكىنبەسىمىز كامىل.
تەمىر قۇسايىن,
«ەگەمەن قازاقستان».
باتىس قازاقستان وبلىسى.
سۋرەتتەردە: جايىق وزەنىنىڭ كورىنىستەرى.
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن
رافحات حالەلوۆ.