پرەزيدەنتتىڭ يادرولىق كلاستەر قۇرۋ تۋرالى تاپسىرماسىنا سايكەس الماتىداعى يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتىندا «قازاقستانداعى اتوم سالاسىنىڭ سىن-قاتەرلەرى مەن دامۋ بارىسىنا» ارنالعان دوڭگەلەك ۇستەل ءوتىپ, عالىمدار تەحنولوگيالاردى ءوندىرۋ, كادر ماسەلەسىنە قاتىستى وزەكتى ماسەلەلەردى تالقىلادى, دەپ حابارلايدى Egemen.kz.
ديرەكتور, فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, اكادەميك سايابەك ساحيەۆتىڭ ايتۋىنشا, ۋراندى بايىتۋ, اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋ تاجىريبەمىز بولماعانىمەن, ينستيتۋت عالىمدارىنىڭ باسەكەگە قابىلەتتى تەحنولوگيالارىنىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتى جوعارى. اتوم سالاسىن دامىتۋدا ماڭىزدى رولگە يە ينستيتۋت بازاسىندا تاياۋ ۋاقىتتا يادرولىق كلاستەر قۇرىلماقشى. اتوم سالاسىنداعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى, اەس جانە وندىرىستىك كاسىپورىندار, ۋنيۆەرسيتەتتەر, رەتتەۋشى ورگاندار شوعىرلاناتىن كلاستەر يادرولىق ەنەرگەتيكا مەن تەحنولوگيالار سالاسىنداعى ءوزارا تىعىز بايلانىسقان قۇرىلىمداردىڭ بىرىككەن جۇيەسىنە اينالماق.
– ەنەرگەتيكاسى بار ەلدىڭ – ەرتەڭى بار. ەكولوگيالىق تازا ەنەرگەتيكا ءوندىرۋدىڭ جولى – اەس. قازىرگى كەزدە ينستيتۋت بازاسىندا ەنەرگەتيكا عانا ەمەس, بارلىق سالادا بەيبىت اتومدى قامتيتىن يادرولىق كلاستەر قۇرۋعا دايىندىق جاسالىپ جاتىر. پرەزيدەنت جانىنان يادرولىق ەنەرگەتيكالىق اگەنتتىك قۇرىلىپ, ونىڭ باستاماسىمەن يادرولىق كلاستەر قۇرۋعا 640 ملرد تەڭگە قاراستىرىلىپ وتىر. وندا العاشقى شيكىزاتتان باستاپ, بايىتۋ, وتىن جاساۋ, اەس-تە قولدانۋ, يادرولىق وتىن قالدىقتارىن قايتا وڭدەۋ, سونىمەن قاتار مەديتسينا, ونەركاسىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى سياقتى ەكونوميكانىڭ كەز كەلگەن سەكتورىندا قولدانۋعا قاجەتتى وندىرىستەرگە قاجەتتى تەحنولوگيالاردى ءوندىرۋ جوسپاردا تۇر. جاقىندا جاپونيادان وكىلدەر كەلىپ, سسر-ق رەاكتورىندا بولاشاق ەنەرگەتيكانىڭ قاجەتتى باعىتتارىن انىقتاپ, قوسىمشا زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ كەلىسسوزدەرى باستالدى. بۇل ماقساتقا جاپون تاراپى 2 ملن دوللار قارجى بولگەلى وتىر. سوڭعى جىلدارى 56 اتوم رەاكتورىنا ماماندار دايارلاپ وتىرعان فرانتسيانىڭ I2EN كومپانياسىمەن ارىستەستىك جوبالارى دا دامىپ كەلەدى, – دەپ اتاپ ءوتتى س.ساحيەۆ.
قازىرگى كەزدە ينستيتۋتتا بىلىكتى ماماندار دايارلاۋ ىسىنە قولايلى جاعداي جاسالعان. وندا زەرتتەۋ رەاكتورى, كريتيكالىق ستەند, ءارتۇرلى تيپتەگى ۇدەتكىشتەر, سونداي-اق حالىقارالىق اتوم ەنەرگياسى اگەنتتىگىنىڭ (ماگاتە) قولداۋىمەن ءۇش وقۋ ورتالىعى جۇمىس ىستەپ جاتىر.
بۇگىندە بەيبىت اتومدى ەكونوميكانىڭ كەز كەلگەن سالاسىندا كادەگە جاراتۋ ينستيتۋتتىڭ عالىمدارى مەن ينجەنەرلەرىنىڭ الدىندا تۇرعان ماڭىزدى مىندەت. ديرەكتور اتاپ وتكەندەي, مىسالى ەلىمىزبەن تابيعاتى ۇقساس كەلەتىن كانادادا وندىرىلگەن ءونىمنىڭ 8-10 پايىزى عانا ىسىراپ بولاتىن بولسا, كورسەتكىش بىزدەگى شارۋاشىلىقتاردا 40 پايىزدى قۇرايدى. وسى باعىتتا جوبالاردى ىسكە اسىرا باستاعان ينستيتۋت عالىمدارى سونداي-اق, تازا سۋ تاپشىلىعى تۋىنداپ وتىرعان كەزەڭدە كارىس سۋىن كادەگە اسىرۋدىڭ دا تەحنولوگياسىن جاساپ شىعاردى. كىشى قالالاردا كارىس سۋلارىن قايتا وڭدەپ, اۋىلشارۋاشىلىعىندا پايدالانۋ, تەحنيكالىق سۋ دەڭگەيىنە جەتكىزۋ تەحنولوگيالارى دايىن. شەتەلدەردەن ءتۇرلى جولدارمەن كەلىپ جاتقان زيانكەستەردى حيميالىق ەمەس, رادياتسيالىق جولمەن وڭدەۋ ءادىسى دە ينستيتۋت ماماندارىنىڭ جىلدار بويعى جۇمىسىنىڭ جەمىسى.
قازىرگى كەزدە اتوم ەلەكتر ستانسالارىنىڭ جىلدار بويى ساۋلەلەنىپ جاتاتىن قالدىقتارىن, راديويزوتوپتاردى بولاشاقتا پايدالانۋ تەحنولوگيالارىن قاراستىرىپ جاتقان ينستيتۋت عالىمدارى بۇل باعىتتا مول تاجىريبەسى بار فرانتسيا مەن رەسەي ەلىنەن كەيىنگى وندىرىستە ءوز ورنىن ەنشىلەپ الماقشى. وسىعان بايلانىستى «قازاتومپروم» كومپانياسىنا ۇسىنىس جاسالىپ, ەندىگى كەزەكتە قارجىلاي قولداۋ تاباتىن بولسا, ينستيتۋت عالىمدارى مەن ينجەنەرلەرى جاساپ شىعارعان تەحنولوگيالارى الەمدىك نارىقتا تانىلارى انىق. بۇل مەجەگە جەتۋدى ماقسات ەتىپ وتىرعان ينستيتۋت ماماندارى جاساعان تەحنولوگيالار, ونكولوگيالىق اۋرۋلاردى دياگنوستيكاسى مەن ەمدەۋدە قولدانىلاتىن راديوفارمپرەپاراتتار سوڭعى جىلدارى ەلىمىزدە عانا ەمەس, شەتەلدەر تاراپىنان جوعارى سۇرانىسقا يە. ماگاتە تەندەرى اياسىندا وندىرىلگەن موليبدەن-99/تەحنيتسي-99 گەنەراتورلارى قىرعىزستاندا پايدالانىلىپ جاتسا, كوبالت-57 رەسەي, گەرمانيا, فرانتسيانىڭ نارىعىنا ەكسپورتتالادى.
دوڭگەلەك ۇستەلدە مودەراتور, سسر-ق باس ينجەنەرىنىڭ ورىنباسارى, PhD اسحات بەكباۋوۆ ەلىمىزدىڭ ەنەرگەتيكالىق بولاشاعىنا ارنالعان عالىمدار باسقوسۋىندا تالقىلانعان تاقىرىپتاردىڭ وزەكتىلىگىن, ينستيتۋت بازاسىندا يادرولىق ەنەرگەتيكا قۇرۋ باعىتىندا جۇزەگە اسىپ جاتقان جوبالاردىڭ ماڭىزىن اتاپ ءوتتى.
پرەزيدەنت جانىنداعى ۇعا ۆيتسە-پرەزيدەنتى ديدار باتىرشەۆ اتوم سالاسىنا ارنالعان «يادرولىق فيزيكا», «يادرولىق فيزيكا جانە اتوم ەنەرگەتيكاسى», «اتوم ەلەكتر ستانتسيالارى مەن قوندىرعىلارى», «يادرولىق مەديتسينا» بويىنشا ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارى تۋرالى باياندادى. ايتۋىنشا, ءبىر عانا يادرولىق فيزيكا ماماندىعى بويىنشا سوڭعى جەتى جىلدا 54 PhD دارەجەسى بەرىلگەن. InCites (Web of Science) اناليتيكالىق پلاتفورماسىنىڭ دەرەكتەرىنە سايكەس, بىلتىر عالىمدار «يادرولىق فيزيكا» جانە «يادرولىق ينجينيرينگ» سالالارىندا 79 عىلىمي ماقالا مەن شولۋ جاريالاعان. وسى كورسەتكىش بويىنشا قازاقستان الەمدە 53-ورىندى يەلەنىپ وتىر, بۇل 2019 جىلمەن سالىستىرعاندا ايتارلىقتاي ىلگەرىلەۋدى كورسەتەدى.
ل. ن. گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ فيزيكا-تەحنيكالىق عىلىمدار ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى PhD باقىتجان ورازبەكوۆ ۋنيۆەرسيتەتتىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ يادرولىق ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى باعىتتارىمەن تانىستىرىپ, «يادرولىق ينجەنەريا» نەمەسە «يادرولىق تەحنولوگيالار» بويىنشا جاڭا ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىن ەنگىزۋ قاجەتتىلىگىن اتاپ ءوتتى. ءوندىرىس پەن عىلىمنىڭ ينتەگراتسياسى, عىلىمداعى بيۋروكراتيالىق كەدەرگىلەر, ءبىلىم بەرۋ مازمۇنىنا ينستيتۋتسيونالدىق وزگەرىستەر قاجەت ەكەنىن ايتىپ, جاڭا بۋىن وقۋلىقتارىن ازىرلەۋ مەن شەت تىلىندەگى وقۋلىقتاردى اۋدارۋ مەحانيزمىن پىسىقتاۋ قاجەتتىگىنە قاتىستى پىكىر ءبىلدىردى.
يادرولىق تەحنولوگيالاردىڭ قاۋىپسىزدىگى جونىندەگى عىلىمي-تەحنيكالىق ورتالىقتىڭ ديرەكتورى يرينا تاجيباەۆا بۇل تەك تەحنيكالىق قانا ەمەس, سونداي-اق ەلىمىزدىڭ اتوم ەنەرگەتيكاسىن ورنىقتى دامىتۋداعى شەشۋشى فاكتور ەكەنىن اتاپ وتسە, «كاەس» جشس-ءنىڭ جەتەكشى ينجەنەرى اسۋان سيابەكوۆ ءوز بايانداماسىندا اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋ, ىسكە اسىرۋ كەزەڭى مەن حالىقارالىق تاجىريبەگە توقتالدى.
يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتى بازاسىندا يادرولىق كلاستەر قۇرۋ تۇجىرىمداماسىمەن باس ديرەكتوردىڭ ءوندىرىس جونىندەگى ورىنباسارى ەۆگەني ەرماكوۆ تانىستىردى. اتاپ وتكەندەي, يادرولىق كلاستەر – بۇل ىرگەلى جانە قولدانبالى يادرولىق عىلىمدى, يادرولىق تەحنولوگيالاردى جانە كادرلار دايارلاۋدى قامتيتىن, ەلدىڭ اتوم ەنەرگەتيكاسىن ءتيىمدى قالىپتاستىرۋدى قامتاماسىز ەتەتىن نەگىزگى قۇرالداردىڭ ءبىرى. كلاستەر شەڭبەرىندە جاڭا عىلىمي-وندىرىستىك كەشەندەردى قۇرۋ, جاڭا زەرتتەۋ رەاكتورىن سالۋ, سونداي-اق ينستيتۋتتىڭ قولدانىستاعى ينفراقۇرىلىمى جاڭارتىلادى. قازىرگى ۋاقىتتا مەديتسينالىق راديويزوتوپتار وندىرۋگە ارنالعان تسيكلوترون كەشەنىن سالۋ, جاس ماماندارعا ارنالعان جاتاقحانا قۇرىلىسى, سسر-ق رەاكتورىنىڭ ارنايى جەلدەتۋ جۇيەسىن جانە يادرولىق كريميناليستيكا ورتالىعىن قۇرۋ جۇمىستارى ىسكە اسىپ جاتىر.
ءىس-شارا بارىسىندا ساراپشىلار اتوم سالاسىن دامىتۋدىڭ وزەكتىلىگىمەن قاتار تاريفتىك ساياسات, ەكولوگيالىق تاۋەكەلدەر, اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ تومەن كومىرتەكتى ەكونوميكاعا كوشۋ ۇدەرىسىندەگى ءرولى تۋرالى زەرتتەۋلەرى جانە ۇسىنىستارىمەن ءبولىستى.
الماتى