قورداي اۋدانى ۇلى جىبەك جولىنىڭ بويىندا, قازاقستان مەن قىرعىزستان مەملەكەتتەرىنىڭ شەكتەسكەن تۇسىندا ورنالاسقان. ول العاش رەت 1928 جىلى اۋدان بولعاندا الماتى وبلىسىنىڭ قۇرامىندا بولعانىمەن 1939 جىلى جامبىل وبلىسىنا قوسىلعان. جەر كولەمى 9 مىڭ شارشى شاقىرىم, حالقىنىڭ سانى 140 مىڭعا جۋىق.
قورداي ءوڭىرى قازاقتىڭ حالىق اقىنى, ءانشى كەنەن ازىرباەۆتىڭ ومىرىمەن تىعىز بايلانىستى. كەڭەكەڭ وسى اۋدان اۋماعىندا ومىرگە كەلگەن. سونداي-اق, بۇل اۋداننان سوڭعى جىلدارى دا كاسىپقوي بوكسشى مارات ءمازiمباي, انشىلەر ايگۇل يمانباەۆا, سايات مەدەۋوۆ, جازۋشىلار نەسىپبەك ءداۋتاي ۇلى, مارال ىسقاقباي, عالىم مۇحتارباي وتەلباەۆ سياقتى اتاقتى ادامدار شىققان.
سوڭعى كەزدەرى قورداي اۋدانى ەكونوميكالىق جاعىنان جەدەل دامىپ كەلەدى, ول باي ينفراقۇرلىم مەن ادامي الەۋەتكە يە. اۋداننىڭ ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەرى جوعارى ورلەپ, اگرووندىرىس كەشەندەرى مەن ونەركاسىپ, كاسىپكەرلىك دامۋ ۇستىندە. جىل سايىن ءبىلىم بەرۋ مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ, مادەنيەت, سپورت, اۋىل شارۋاشىلىعى, شاعىن جانە ورتا بيزنەس نىساندارى جوندەۋدەن ءوتىپ, ىسكە قوسىلۋدا. جەكە ءۇي قۇرىلىستارى ۇلەسى ەسەبىنەن تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى دامۋدا. جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلۋىنىڭ ارقاسىندا الەۋمەتتىك سالا جاقسارىپ, جۇمىسسىزدىق سانى ازايىپ كەلەدى.
سونداي كاسىپورىننىڭ ءبىرى «قورداي بىلعارى كومبيناتى». ول كەزىندە ەلىمىزگە اتى بەلگىلى بولعان ءوندىرىس ورىندارىنىڭ ءبىرى ەدى. سىرت كوزگە تىنىش قانا تىرلىگى بارداي بولىپ سەزىلەتىن بۇل كاسىپورىننىڭ تاريحى تەرەڭدە جاتىر. بۇگىنگى تاڭدا «ىرىس-باقىت» بولىپ قايتا قۇرىلعان بۇل كاسىپورىننىڭ كۇزەت قويىلعان قاقپاسىنان ىشكە ەنسەڭىز, ءار تۇكپىردە ءارتۇرلى تسەحقا بولىنگەن, اركىم ءوز ىسىمەن الەك بولعان جانداردى كورەسىز. ءبىر جەردە كيىز باسىپ, ءبىر جەردە تەرى يلەپ, ءبىر جەردە تون تىگىپ, اتقا ەر جاساپ, تۇرمىستىق كيىم-كەشەك جاساپ جاتقان قىم-قۋىت تىرلىك. ۇلكەن سۇرانىسقا يە بولىپ وتىرعان كوزدىڭ جاۋىن الاتىن اسكەري كيىمدەر, قازاقى ناقىشپەن قاسقىر تەرىسىنەن تىگىلگەن, قۇنى بىرقارارلىق قاسقىر ىشىكتەر...
ادام ومىرگە كەلگەننەن كەيىن ارتىنا ءىز قالدىرۋدى, ۇرپاعىنا ميراس سىيلاۋدى ماقسات ەتەدى. سانالى ادامنىڭ ءومىرى دە ساپالى بولماق. كەڭەسحان احاەۆ تا ءومىر بويى ەڭبەكتەن جالىقپاعان, حالىق مۇددەسى ءۇشىن قىزمەت جاساعان ازاماتتارىمىزدىڭ ءبىرى. كەزىندە ءتۇرلى باسپالداقتاردان وتكەن, ەڭبەك مايدانىندا شىنىققان كەڭەكەڭ بۇگىندە «ىرىس-باقىت» جشس باسشىسى بولىپ ەڭبەك ەتەدى.
بۇل كاسىپورىننىڭ جۇمىسى ءجۇرىپ, باياعى داۋرەنى قايتا ورالادى دەگەنگە كەشەگە دەيىن ەشكىم سەنبەگەن. بىراق ادامنىڭ ەمەس, اللانىڭ ايتقانى بولادى ەمەس پە؟ ىسكەر ادامدار كەز كەلگەن قيىندىقتان شىعاتىن جول تابادى. مىنە, كاسىپكەر كەڭەسحان احاەۆ بۇرىنعى بىلعارى كومبيناتىنىڭ تارس جابىلعان ەسىگىن قايتا اشىپ, نەبارى 11-12 اداممەن جۇمىستى قايتادان باستاعاندا ءوزىنىڭ ىسكەرلىگىنە سەنىم ارتقانى انىق. قورداي اۋدانىنداعى بۇل بىلعارى وڭدەۋ فابريكاسىندا ءبىر كەزدەرى 1000-1200 ادام جۇمىس ىستەدى. اياق كيىمدەرى وتە ساپالى تىگىلگەندىكتەن بولار, ونىمدەرىمەن الىس-جاقىن شەتەلگە دەيىن تانىمال بولدى. بىراق ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ العاشقى جىلدارىندا كوپتەگەن كاسىپورىندار سياقتى ىرعاعىنان جاڭىلىپ, اقىرىندا جابىلىپ تىنعان-دى. تەك 2005 جىلى عانا بۇل كاسىپورىننىڭ الدەقاشان سۋىپ قالعان وشاعىنا وت جاعىلدى. «ارينە, جۇمىستى قايتادان باستاۋ وڭايعا تۇسكەن جوق. فابريكانىڭ ەسىگىندە ق ۇلىپ تۇرعان جىلدارى كوپتەگەن ماماندار جان-جاققا كەتىپ قالدى. شىنىن ايتۋ كەرەك, بۇل كاسىپورىندا بۇرىن كوبىنەسە ورىس, نەمىس اعايىندار جۇمىس ىستەيتىن. ولاردىڭ كوبى كوشىپ كەتتى. سوندىقتان, ەڭ الدىمەن, مامان دايىنداۋ ءىسىن قولعا الدىق. سوسىن وندىرىسكە وزگەرىس ەنگىزۋ كەرەك دەپ شەشتىك. جاڭا زامان, تالاپ تا باسقاشا عوي قازىر… ءاربىر تۇسكەن تابىستى ءتيىمدى پايدالانىپ, 3 جىلدىڭ ىشىندە قۇرال-جابدىقتاردى ءبىرسىپىرا جاڭالادىق. ناقتىراق ايتسام, وسى جىلدار ىشىندە جاڭادان 11 جابدىق ساتىپ الدىق. قازىر قورعانىس, تەمىرجول, شەكارا, قۇقىق قورعاۋ سالاسىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنە اياق كيىم, باسقا دا قاجەتتى كيىمدەر تىگەمىز. سۇرانىس كوپ. ودان قالا بەردى ەر توقىم, جەڭىل كيىز, تاعى دا باسقا زاتتار شىعارامىز. ءبىزدىڭ وندىرىستە ەشقانداي قالدىق قالمايدى. تەرىنى دە, ءجۇندى دە تولىق ىسكە جاراتامىز. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ ارقاسىندا ونىمدەرىمىزدى رەسەيگە شىعارۋعا مۇمكىندىكتەر مول», دەيدى «ىرىس – باقىت» جشس-ءنىڭ باس ديرەكتورى كەڭەسحان احاەۆ. مىنە, جاقىندا بۇل بىلعارى وڭدەۋ فابريكاسى جانىنان قويدىڭ ءجۇنىن جۋىپ تازالايتىن تسەح ىسكە قوسىلدى. قازىر كاسىپورىندا 250-دەي ادام جۇمىس ىستەپ جاتىر. جاڭادان ورناتىلعان قۇرالداردىڭ قۋاتتىلىعى ءبىر ماۋسىمدا وسى توڭىرەكتەگى ەلدەن جينالاتىن 600 تونناداي ءجۇندى تۇگەل جۋىپ, تولىق وڭدەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ال جۋىلعان جۇنگە الەمدىك نارىقتا سۇرانىس وتە جوعارى. جانە جاڭا قوندىرعىلاردىڭ ارقاسىندا ەڭبەك ونىمدىلىگى جوعارى بولىپ تۇر. ويتكەنى, جارتىلاي اۆتوماتتاندىرىلعان. كاسىپورىن تاۋلىك بويى تىنىمسىز جۇمىس ىستەيدى. سونداي-اق, قۇرالدار ءجۇندى تازا جۋادى. بۇل ساپالى تاۋار وندىرۋگە مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. قورداي اۋدانىنىڭ جامبىل اۋىلىندا ورنالاسقان بۇل كاسىپورىننىڭ جۇمىسىمەن كەڭەسحان سابدەن ۇلى كەڭىنەن تانىستىردى. جالپى العاندا, فابريكادا مۇنان وزگە تاعى 5 تسەح جۇمىس ىستەيدى. بىلعارى وڭدەۋ جەلىسى دە زامانعا لايىق وزىق تەحنولوگيالارمەن جابدىقتالعان. كاسىپورىن جۇمىسشىلارى تۇركيادان كەلگەن بىلىكتى مامانداردان ءوز كاسىپتەرىنىڭ قىر-سىرىن ۇيرەنىپ جاتىر. ال جۇمىسقا جاڭادان كەلگەندەر بيىل شەتەلدە وقىپ, تاجىريبە جيناپ قايتپاق. ءبىر اۋىلدىڭ جاندارىن جۇمىسپەن قامتىپ وتىرعان بۇل فابريكا ونىمدەرى رەسەيدەن بولەك انگليا, قىتاي, ۋكراينا, تۇركياعا دا جىبەرىلەدى. بۇل, ارينە, كاسىپورىن جۇمىسشىلارىنىڭ قولى التىن, ىسمەر, ءوز ىستەرىنىڭ ناعىز مامانى ەكەنىن دالەلدەسە كەرەك. وسىلاي دەپ «ەگەمەننىڭ» ءتىلشىسى و.ءداۋىت جازعان ەدى.
كەڭەسحان احاەۆ 1945 جىلى تالاس اۋدانى, بوستاندىق اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. اكەسى احاي مەن اناسى ايشا كىشكەنە كەڭەسحاندى بەتىنەن قاقپاي, شىندىققا شىنىقتىرىپ, اقيقاتتى ايبىن ەتىپ ءوسىردى. ون جىلدىقتى بىتىرگەن سوڭ ول, 1962 جىلى جامبىل تەحنولوگيالىق ينستيتۋتىنىڭ ينجەنەر-تەحنولوگ ماماندىعىنا وقۋعا ءتۇستى. ال 1967 جىلى وقۋ ورنىنان ينجەنەر-تەحنولوگ ماماندىعىن العان جاس مامان كەڭەسحان احاەۆ جامبىل حروم زاۋىتىنا اۋىسىم باستىعى بولىپ ورنالاسىپ, 1968 جىلى قاراتاۋ ونەركاسىپ كومبيناتىنا ديرەكتور بولدى. 1970 جىلدان 1984 جىلعا دەيىن «پروگرەسس» فابريكاسىنىڭ ديرەكتورى قىزمەتىن اتقارادى. ەڭبەگىمەن, بىلىكتىلىگىمەن كوزگە تۇسكەن جاس ماماندى 1984 جىلى ەلىمىزدىڭ جەڭىل ونەركاسىپ مينيسترلىگى الماتىعا شاقىرادى. الماتىدا كەڭەسحان احاەۆ قازاق ونەركاسىپ كومبيناتىنىڭ ديرەكتورى بولادى. كەيىننەن قازاق سسر تۇرمىستىق قىزمەت كورسەتۋ مينيسترلىگىن باسقارادى.
كەڭەكەڭ 1991 جىلى وداق تاراعاندا, قازاقستانداعى وزىنە قاراستى كومبينات – كاسىپورىنداردىڭ جوعالىپ كەتپەي, ىستەرىن جالعاستىرۋىنا قاتتى الاڭدادى. سونىڭ ءبىرى – «قورداي بىلعارى كومبيناتى» بولاتىن. حالقىمىزدا «ەڭبەك ەتسەڭ – ەمەرسىڭ» دەگەن ءسوز بار. كەڭەسحان اعامىز قيىندىقتى ساليقالى, سابىرلى اقىلمەن جەڭىپ, بۇگىنگى كۇنگە جەتتى. قازىرگى تاڭدا ءۇش جۇزگە جۋىق ازاماتتارعا جالاقى تولەپ, ەلىمىزدىڭ كاسىپكەرلىك سالاسىن دامىتىپ وتىر. وزگەنى ايتپاعاندا, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ استانا قالاسىندا وتەتىن «التىن ساپا» بايقاۋىندا جامبىل وبلىسىنىڭ اتىن شىعارىپ, بىرنەشە رەت جۇلدەگەر اتانىپ, الدەنەشە كۋبوكتاردى جەڭىپ الدى. ەلباسىمەن ءبىر كەزدەسكەندە كەڭەسحان اعامىز «ءبىر وگىزدىڭ تەرىسىنەن ەلۋ اياقكيىم شىعارۋعا بولادى», – دەپتى. سوندا ەلباسى: «بۇل جاقسى عوي, جۇمىستى جالعاستىرۋ قاجەت» دەپ اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترىنە: «مۇقتاج بولسا, كومەكتەس», – دەگەن ەكەن.
كەڭەسحان احاەۆ بۇگىندە جامبىل وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى, بيىلعى جىلى «قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەگەرى اتانسا, تۋعان جەرى تالاس اۋدانى اكىمدىگى مەن ءماسليحاتى, اۋداننىڭ «قۇرمەتتى ازاماتى» اتاعىن بەرگەن. قازىر «ىرىس-باقىت» جشس-دا قاناتىن كەڭگە جايىپ, وركەندەپ كەلەدى. جاقىندا عانا ەلىمىزدىڭ پارلامەنت دەپۋتاتتارى مەن اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى باستاعان توپقا وبلىس اكىمى كارىم كوكىرەكباەۆ كەڭەسحان اعامىزدىڭ قىرۋار تىرلىگىن ايتىپ, تالايدى ءتانتى ەتتى. ءسوز جوق, بۇل وبلىس اكىمىنىڭ زەينەتكە شىقسا دا, تۇعىردان تۇسپەي, ەل داۋلەتىن كوتەرۋگە ەرلىكپەن ۇلەس قوسىپ وتىرعان ۇلكەن ەڭبەكتى وزگەگە ۇلگى ەتىپ, ناسيحاتتاعانى عوي.
ەڭبەگىمەن ەل قۇرمەتىنە بولەنگەن كەڭەسحان احاەۆ مارجان جەڭگەمىز ەكەۋى 4 قىز, 3 ۇل وسىرگەن ارداقتى اتا-انا. ۇل-قىزدارىنىڭ بارلىعى دا بۇگىندە جوعارى ءبىلىمدى ماماندار. كەڭەكەڭ بۇگىندە 27 نەمەرە, 8 شوبەرە ءسۇيىپ وتىرعان ارداقتى اتا. اللانىڭ بەس پارىزىنىڭ ءبىرى نامازعا جىعىلىپ, ەل تىلەۋىن تىلەپ, باقىتتى كۇن كەشىپ وتىر. ەڭبەگى مەن ىنتىماعى جاراسقان بالالارىنىڭ ارقاسىندا, تاسىن سامارقاننان الدىرىپ, تۋعان اۋىلىنا مەشىت سالدىرىپ, ەندى قاسيەتتى تاراز قالاسىنان «اۋليەاتا – تۇرگەش» مەشىتىن تۇرعىزۋدى دا قولعا العان جايى بار...
وسىنىڭ ءوزى كەشەگى تاريح, ەل مەن جەر, اتالار ارۋاعىنا دەگەن ۇلكەن پاراساتتىلىقتىڭ بەلگىسى. پاراساتتىلىق قاشاندا پايىمدى جولعا باستايتىن شىراق ەكەنى داۋسىز.
جاپار ساتىلعانوۆ,
مويىنقۇم اۋدانىنىڭ
قۇرمەتتى ازاماتى.
جامبىل وبلىسى.