عيبراتتى عۇمىر

امال نە, تاعدىر وعان جازبادى. ەندى, تەك ول تۋرالى ەستەلىك ايتۋ عانا ەنشىمىزدە قالدى. ...1968 جىلدىڭ باسىندا وبلىستىق پارتيا كوميتەتىندە ناسيحاتشى­لار­دىڭ جينالىسىنا قاتىستىم. سول كەزدە بۇرىن­­عى گۋرەۆ وبلىسىنداعى ماقات اۋدا­نىنىڭ ورتالىعى – دوسسور كەنتىن­دەگى اۆتوكولىك, تراكتور, مۇناي-گاز قۇرال-جابدىقتارىن جون­دەي­تىن زاۋىتتىڭ باس ينجەنەرى بولىپ ىستەي­تىنمىن. جينالىستان كەيىن وبلىس­تىق پارتيا كوميتەتىنىڭ نۇسقاۋ­شىسى: ء«سىزدى ابىل­قايىر كەنجەباەۆ شاقى­رادى», دەپ ونىڭ جۇمىس بولمەسىنە الىپ باردى. بۇرىن سىرتتاي بىلسەم دە, سول كۇنى  بايانداماسىن تىڭداپ, وتە قۇندى وي-پىكىرلەرىنە ءتانتى بولىپ ەدىم. ەندى, مىنە, قارسى الدىندا وتىرمىن. ابەكەڭ باپپەن اڭگىمەسىن باستادى. ەكى جىلداي ۋاقىت ماقات اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى بولىپ جۇمىس ىستەگەنىن ەسىنە ءتۇسىردى. دوسسور زاۋىتىندا ەڭبەك ەتكەن اكەم تاجىقارانى جاقسى بىلەتىنىن ايتتى. – تاكەڭ پارتيا ۇيىمىنىڭ حاتشىسى, تسەح باستىعى بولعان, ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسقان, تالاي جينالىس­تاردا بىرگە بولعانبىز. ادامگەرشىلىگى مول, ىسكەر جانە ساۋاتتى ەدى. سەنى, راۆيل, اكەڭ سول كەزدە ماسكەۋدە مۇناي ينستيتۋتىندا وقۋدا دەيتىن. قازىرگى جۇمىسىڭ قالاي؟ – دەپ ءىش تارتا سۇرادى. مەن ءوز جاعدايىمدى, ماماندىعىم بويىنشا ەڭبەك ەتىپ جاتقانىمدى باياندادىم. اسىقپاي تىڭداعان ابەكەڭ: – راۆيل, سەن وسىدان ەكى جىل بۇرىن اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ءا.اتشىباەۆ ماقات اۋداندىق كومسومول كوميتە­تىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىلىعىنا شاقىر­عاندا كەلىسپەپسىڭ. ال وسى جىلدىڭ با­سىندا وبلىستىق كومسومول كوميتە­تىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى م.مۇحام­بەتوۆ وبلكومسومولدىڭ سالالىق حاتشى­لى­عىنا  ۇسىنىس بەرگەندە, ودان دا باس تار­تىپسىڭ. ارينە, سەنىڭ ايتقان دالەلىڭدى تۇسىنۋگە بولادى, ماماندىعىڭ بويىنشا العان جوعارى ءبىلىمىڭدى وندىرىستەگى تاجىريبەمەن تياناقتاۋ ورىندى-اق. دەگەنمەن, بولاشاقتا تاعى دا ۇسىنىس بولىپ جاتسا, كەلىسكەنىڭ ءجون بولار. سەبەبى, بولاشاعىڭ الدا عوي, اينالايىن, – دەپ اقىلىن ايتتى. ابەكەڭنىڭ بۇل ءسوزى تەگىن بولمادى. 1968 جىلدىڭ قاراشا ايىندا گۋرەۆ وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ۇيىمداستىرۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى م.ءتاجين شاقىرىپ, ماڭعىستاۋدا جاڭادان قۇرىلىپ جاتقان جاڭا­وزەن اۋدانىنا كومسومول كوميتەتىنىڭ ءبىرىن­شى حاتشىلىعىنا سايلانۋعا كەلى­سىمىمدى سۇرادى. سول كەزدە ابىلقايىر كەنجەباەۆتىڭ اقىلى ەسىمە ءتۇستى. وسى­لايشا, مەن 1968 جىلدىڭ 25 جەلتوقسانىندا وتكەن كونفەرەن­تسيادا اۋدان كوم­سومولىنىڭ باسشىسى بولىپ سايلانىپ, قوعامدىق جۇمىسىمدى باس­تادىم. حح عاسىردىڭ 60-70-ءشى جىلدارى گۋرەۆ وبلىسىندا مۇناي مەن گاز, ۋران كەنىشتەرى مولىنان اشىلا باس­تادى. وسىعان بايلانىستى ۇكىمەت تاراپىنان ايماققا ءجىتى كوڭىل ءبولىنىپ, قاراجات كوبىرەك بولىنەتىن بولدى. وبلىستىڭ ەكونوميكاسى وركەندەپ, الەۋمەتتىك جانە مادەني احۋالى ايتارلىقتاي ارتتى. اسىرەسە, سول كەزدە ماڭعىستاۋ ءوڭىرىن ءىرى وتىن-ەنەرگەتيكا كەشەنىنە اينالدىرۋ ماقساتىمەن وداق دەڭگەيىندە ارنايى قاۋلىلار قابىلدانىپ, ايماق بۇكىلوداقتىق ەكپىندى كومسومولدىق قۇرىلىس بولىپ جاريالاندى. ءوندىرىس پەن شارۋاشىلىقتى دامىتىپ, مۇناي-گاز جانە اتوم بايلىعىن يگەرەتىن مەكەمەلەر قۇرىلدى. وداقتىڭ ءار جەرىنەن قاپتاپ كەلىپ جاتقان جاس ماماندارعا, جەرگىلىكتى تۇرعىندارعا ۇيلەر بەرىلىپ, باسقا دا قاجەتتى الەۋمەتتىك جاعدايلار جاسالدى. قازاق كسر جوعارعى كەڭە­سىنىڭ 1963 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا شىققان جارلىعىمەن اقتاۋعا قالا مارتەبەسى بەرىلدى جانە ەرالى, جەتىباي, وزەن اتتى ەلدى مەكەندەردە  جەرگىلىكتى كەڭەستەر قۇرىلىپ, ولار اقتاۋ قالالىق دەپۋتاتتار كەڭەسىنە قارايتىن بولدى. گۋرەۆ وبلىسى جانە ونىڭ قۇرا­مىندا ماڭعىستاۋ ءوڭىرى دامىپ, اۋدان, قالا, وبلىس دەڭگەيىندە مەم­لە­كەتتىك ۇيىمدار پايدا بولدى. ولار­عا باسشىلىق جاساپ, دۇرىس باعىت بەرۋ وڭاي جۇمىس ەمەس. وسى قىرۋار جۇمىستى جۇرگىزىپ,  سول كەزدەگى پارتيا مەن كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ ساياساتىن جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا كوپۇلتتى حالىقتىڭ اراسىندا ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, مادەنيەتتى دامىتۋ, عىلىمي زەرتتەۋ, تاتۋلىق, ينتەر­ناتسيونالدىق, ۇگىت-ناسيحات جۇمىس­تارىن ۇيىمداستىرۋ, مامانداردى ىرىكتەپ تاربيەلەپ, جاۋاپتى جانە باس­شىلىق جۇمىستارعا باعىتتاۋ ابىلقايىر كەنجەباەۆتىڭ كوپ جىل بويعى مىندەتى بولدى. 1941 جىلى ورتا مەكتەپتىڭ 8-ءشى كلاسىنان قەيىن ەڭبەك جولىن وبلىستىق «سوتسياليستىك قۇرىلىس» (قازىرگى «اتىراۋ») گازەتىنىڭ رەداكتسياسىندا ادەبي قىزمەتكەر بولىپ باستاعان ابىلقايىر كەنجەباي ۇلى 1943 جىلدىڭ قاڭتار ايىندا مايدانعا اتتانادى. ودەسسادان ورال قالاسىنا كوشىرىلگەن ك.ە.ۆوروشيلوۆ اتىنداعى جاياۋ اسكەر ۋچيليششەسىنىڭ كۋرسانتى بولىپ, ءۇش جارىم اي دايىندىقتان وتەدى. سودان كەيىن ماسكەۋ ماڭىنداعى ستۋپينو قالاسىندا جاساقتالىپ جاتقان دەربەس 17-ءشى گۆارديالىق اۋە دەسانتى بريگاداسىنا جىبەرىلەدى. جاۋ تىلىنداعى سوعىس ارەكەتتەرىنە دايارلىقتىڭ بارلىق قيىندىقتارىن باستان كەشەدى. دايىندالعان اۋە دەسانتشىلارى مايدان قاجەتتىلىگىنە بايلانىستى 9-شى گۆارديالىق ارميا­نىڭ 106-شى ديۆيزياسىنداعى 355-ءشى اتقىشتار پولكىنىڭ قۇرامىندا سوعىسقا كىرەدى. ۆەنگريا, چەحوسلوۆاكيا, اۆستريا جەرلەرىن نەمىس باسقىنشىلارىنان ازات ەتۋگە قاتىسىپ, رۋمىنيادان ءوتىپ, ۆەنگريانىڭ مور, سەكەشفەحەرۆار, چەحوسلوۆاكيانىڭ برنو, براتيسلاۆا قالالارى ءۇشىن بولعان ۇرىستاردىڭ بەل ورتاسىندا ءجۇرىپ, ەكى رەت جارالانادى. 1945 جىلدىڭ 16 ناۋرىزىندا مور قالاسىندا بولعان شايقاستا تاعى وق تيەدى. كومانديرى اعا لەيتەنانت ساۆينىح: «كەنجەباەۆ مەنىڭ كوز الدىمدا قازا تاپتى» دەپ كومەكشىسى ارقىلى گۋرەۆ قالالىق كوميسسارياتىنا حابار جىبەرتكىزگەن. قالالىق كوميسساريات ابەكەڭنىڭ اناسىن شاقىرىپ الىپ, قولىنا «قارا قاعازىن» ۇستاتا سالعان. وسىلايشا, ءبىراز ۋاقىت بويى ابىلقايىر اعامىز قازا تاپقانداردىڭ قارا تىزىمىندە ءجۇرىپتى. ول ەلگە 1948 جىلى جەلتوقسان ايىندا ورالعان. سوعىستا العان جاراقاتىن, ونىڭ ۇستىنە اياۋلى اناسىنا «وققا ۇشتى» دەگەن قارالى حابار جەتكىزگەن «قارا قاعازدى» جەلەۋ ەتپەدى. ەلگە ورالىسىمەن 1949-1958 جىلدارى وبلىستىق گازەت رەداكتسياسىندا  ءبولىم مەڭگەرۋشىسى بولىپ ىستەدى. 1953-1956 جىلدارى كازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ جانىنداعى پارتيا مەكتە­بىندە ساياسي ءبىلىم الدى. ابەكەڭ 1965-1977 جىلدارى وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ يدەولوگيا, ودان سوڭ پارتيالىق ۇيىمداستىرۋ بولىمدەرىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ قىزمەت اتقارعان. 1977 جىلدان باستاپ توعىز جىلداي وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ يدەولوگيا سالاسىندا باسشىلىق ەتەتىن حاتشى بولىپ, جەمىستى ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا ۇلكەن بەدەلگە يە بولدى. جوعارى لاۋازىمىن العا تارتقان جوق. ۇنەمى قاراپايىمدىلىعىنان جاڭىلمادى. ءدال وسى قاسيەتى ونى  حالىقتىڭ العى­سىنا بولەندىردى. ول – ۇلى وتان سوعىسىنداعى كورسەتكەن ەرلىگى مەن ەل دامۋىنا قوسقان ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن «I دارەجەلى وتان سوعىسى», «قىزىل جۇلدىز», ەڭبەك قىزىل تۋ, «پاراسات» وردەندەرىمەن  جانە 16 مەدالمەن ماراپاتتالعان جان. مەن 20 جىلعا جۋىق ۋاقىت كومسومول, پارتيا جۇمىسىندا جانە وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ بيۋرو مۇشەسى, وبلىستىق كەڭەستىڭ دەپۋتاتى رەتىندە ابىلقايىر كەنجەباەۆپەن جۇمىستاس جانە ۇيلەرىمىز دە كورشىلەس بولعاندىقتان, تىعىز بايلانىستا بولدىم. وسى ۋاقىتتاردا ءوزىمنىڭ كوزىم جەتكەن ابەكەڭنىڭ  ەرەكشە قاسيەتى – كوپ سوزدىلىك پەن اسىعىستىقتى جانى سۇيمەيتىندىگى, بىرەۋمەن الىس, بىرەۋمەن جاقىن بولۋ, بىرەۋدى جاقسى كورۋ, بىرەۋدى جەك كورۋ دەگەندى بىل­مەيتىن  بايسالدىلىعى, قىزمەتتە ءادىل, قارا­ۋىنداعى قىزمەتكەرلەر­مەن قارىم-قاتىناستارىنىڭ ءبىر دەڭگەيدە بولعاندىعى. ونىڭ  كىشىپەيىلدىلىگى زەينەتكەرلىككە شىققاندا دا سول ءبىر قالپىندا وزگەرمەستەن ساقتالدى. ابەكەڭ ءوزى باسشىلىق جاساعان سالاعا قاتىستى ماسەلەلەردى تۇبەگەيلى زەرتتەۋشى ەدى. قاجەت جاعدايدا ءوزىنىڭ وي-پىكىرىن وبەكتيۆتى تۇردە دالەلدەپ شىعاتىن ساۋاتتى, ءارى سابىرلىلىق قاسيەتتەرىن دە تالاي رەت كوردىك. وندىرىسكە عىلىم مەن وزات تاجىريبەنىڭ جەتىستىكتەرىن ەنگىزۋدە  دە ىسكەرلىگىن تانىتا ءبىلدى. مۇنايلى ءوڭىردىڭ جەر­استى بايلىعىمەن قاتار, يساتاي مەن ماحامبەت سىندى باتىرلاردىڭ, قۇرمانعازى مەن ديناداي ۇلى كۇيشى­لەردىڭ, كورنەكتى اقىندار مەن جازۋ­شىلاردىڭ, اتاقتى عالىمداردىڭ مەكەنى ەكەنىن 1981 جىلى بۇكىل ەلگە پاش ەتىپ, قۇرامىندا جۇزدەگەن ونەرپاز بار «جايىق قىزى» انسامبلىنە جەتەكشىلىك ەتىپ, ءوزى ۇلى وتان سوعى­سى جىل­دارى ازات ەتۋگە قاتىسقان ەۋرو­پانىڭ ۆەنگريا ەلىنە ساپارلاتقان دا وسى ابەكەڭ بولاتىن. ابىلقايىر كەنجەباي ۇلى ونەگەلى, ۇلاعاتتى وتاعاسى دا بولا ءبىلدى. ومىرلىك جارى, تەك قانا وتباسىنىڭ ۇيىتقىسى ەمەس, سونىمەن قاتار, ۇزاق جىلدار بويى لاۋازىمدى قوعامدىق قىزمەتتەر اتقارعان حاديشا سۇلتانگەرەيقىزى ەكەۋى ۇلگىلى ۇل-قىزدار تاربيەلەپ ءوسىردى. بۇگىندە ولاردىڭ ءبارى دە ومىردەن ءوز ورىندارىن تاۋىپ, اتا-انا ءۇمىتىن اقتاپ ءجۇر.

راۆيل شىرداباەۆ,

مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى.