بۇگىن ءماجىلىستىڭ جالپى وتىرىسىندا ەنداۋمەنت قورلاردىڭ جۇمىسىن رەتتەيتىن «نىسانالى كاپيتال قورلارى تۋرالى» جاڭا زاڭ ءبىرىنشى وقىلىمدا قارالادى. وسى قۇجاتتى تالقىلاپ جاتقان جۇمىس توبىنىڭ جەتەكشىسى, ءماجىلىس دەپۋتاتى جۇلدىز سۇلەيمەنوۆامەن سۇحبات قازاقپارات سايتىندا جاريالاندى, دەپ حابارلايدى Egemen.kz.
— جۇلدىز حانىم, اۋەلى ەنداۋمەنت قور دەگەننىڭ ەلدەگى قاپتاعان قورلاردان ايىرماشىلىعى تۋرالى ايتايىقشى. قازاقستاندا ءدال قازىر نەشە ەنداۋمەنت قور بار؟
— ەنداۋمەنت قوردىڭ ءتۇرلى قورلاردان باستى ايىرماشىلىعى ينۆەستيتسيالىق تابىسىن عانا جاراتۋعا بولاتىنىندا. مىسالى, ءبىر ەنداۋمەنت قور اشتىڭىز دەيىك. وعان نيەتتەستەرىڭىز بەن ءتۇرلى دەمەۋشىلەر جۇزدەگەن ميلليون تەڭگە كومەك اۋدارۋى مۇمكىن. ءسىز قوردى ەنداۋمەنت قور دەپ اتاعاندىقتان دونورلار اۋدارعان اقشانىڭ ءبىر دە بىر تيىنىن جۇمساي المايسىز. بۇكىل قوردىڭ شوتىنداعى اقشانى ءتۇرلى قۇندى قاعازدار مەن وبليگاتسيالارعا, ستارتاپ جوبالارعا ينۆەستيتسيا رەتىندە سالاسىز. وسى ينۆەستيتسيالاردان تۇسكەن كىرىستى عانا قوردىڭ جارعىسىندا كورسەتىلگەن قايىرىمدىلىق باعدارلاماسىنا جۇمساي الاسىز. ەنداۋمەنت قور تۋرالى ەڭ ءبىرىنشى ءبىلۋىمىز كەرەك دۇنيە وسى.
قازاقستاندا قازىر شامامەن 20-دان استام ەنداۋمەنت قور تىركەلگەن.
كەيىنگى كەزدە ەنداۋمەنت قورلار جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ءبىلىم بەرۋ قىزمەتىن قولداۋ ءۇشىن عانا ەمەس, باسقا دا سالالاردا اشىلا باستادى. مىسالى, حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ باستاماسىمەن قازاق ءتىلىن قولداۋعا ارنالعان ارنايى ەنداۋمەنت قور قۇرىلدى. سونداي-اق ۇلتتىق عىلىمي كارديوحيرۋرگيا ورتالىعى جانىنان اشىلعان «جۇرەك ورتالىعى» مەديتسينالىق ەنداۋمەنت قورى بار.
اقش نەمەسە ۇلىبريتانيا سياقتى دامىعان ەلدەردە ەنداۋمەنتتەر جۇزدەگەن جىل بويى جۇمىس ىستەپ كەلەدى. ولاردىڭ قىزمەتى ناقتى رەتتەلگەن. ال دونورلارعا بەرىلەتىن سالىقتىق ىنتالاندىرۋلار جەكە سەكتور مەن نيەتتى دەمەۋشىلەردىڭ بەلسەندى قاتىسۋىنا ىقپال ەتەدى.
اقش-تا ۋنيۆەرسيتەت ەنداۋمەنتتەرىنىڭ جيىنتىق قارجى كولەمى 800 ملرد دوللاردان اسادى. ال ۇلىبريتانيادا وكسفورد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ەنداۋمەنتى شامامەن 7,5 ملرد فۋنتقا جەتكەن.
— ەنداۋمەنت قورلار بۇگىنگە دەيىن قايىرىمدىلىق قورلارى تۋرالى زاڭ اياسىندا جۇمىس ىستەپ كەلدى. Astana حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنا تىركەلىپ, بريتان زاڭناماسى بويىنشا جۇمىس ىستەپ جاتقاندارى دا بار. وسىنداي مۇمكىندىكتەر بولا تۇرا «ەنداۋمەنت قور تۋرالى» زاڭ قابىلداۋعا قانداي قاجەتتىلىك تۋىنداپ وتىر؟
— ونداي قاجەتتىلىك قولدانىستاعى زاڭنامانىڭ شەكتەۋلەرى مەن كەمشىلىكتەرىنەن تۋىندايدى. بۇگىنگە دەيىن ەنداۋمەنت قورلار «قايىرىمدىلىق قىزمەت تۋرالى» زاڭ اياسىندا جۇمىس ىستەپ كەلەدى. ارنايى زاڭنامانىڭ جوقتىعى ەنداۋمەنت قورلاردىڭ ينۆەستيتسيا تارتۋ مۇمكىندىكتەرىن شەكتەيدى.
نىسانالى كاپيتالدى ءتيىمدى ينۆەستيتسيالاۋ ءۇشىن اشىقتىق پەن قارجىنىڭ ءتيىمدى جۇمسالۋىن رەتتەيتىن قۇقىقتىق تەتىكتەر قاجەت. جاڭا زاڭ جوباسى وسى ماسەلەلەردى رەتتەيدى.
سونىمەن بىرگە, جەكە ينۆەستيتسيالاردى تارتۋعا جانە ءبىلىم بەرۋ, عىلىم مەن يننوۆاتسيا سالالارىندا ۇزاق مەرزىمدى قارجىلاندىرۋدى قامتاماسىز ەتۋگە جول اشادى.
— بىزدە بالەنشە اۋليەنىڭ اتىنداعى قور, تۇگەنشە باتىردىڭ اتىنداعى قور دەيتىن قۇرىلىمدار كوپ قوي. ءبىر عانا ابايدىڭ اتىن جامىلعان بىرنەشە قور بار. ەنداۋمەنت قور تۋرالى زاڭنىڭ اياسىندا وسىنداي قورلاردىڭ جۇمىسىن بىرىزدەندىرەتىن قوسىمشا باپتار ازىرلەدىڭىزدەر مە؟
— اباي قۇنانباي ۇلى سەكىلدى تانىمال تۇلعالاردىڭ ەسىمىن پايدالاناتىن قورلار ازاماتتىق كودەكستە بەلگىلەنگەن جالپى نورمالارعا باعىنۋى ءتيىس. اتاپ ايتقاندا, مەملەكەتتىك رامىزدەر مەن تانىمال تۇلعالاردىڭ اتىن رۇقساتسىز جانە تەرىس ماقساتتاردا, اسىرەسە كوممەرتسيالىق پايدا تابۋ ءۇشىن پايدالانۋعا تىيىم سالىنادى.
ازاماتتىق كودەكستىڭ 150-بابىندا تاريحي تۇلعالار مەن سيمۆولداردىڭ اتاۋىن پايدالانۋعا قاتىستى نورمالار كوزدەلگەن. بۇل باپ اتاۋلاردى قولدانۋ باسقا ادامداردىڭ قۇقىقتارىنا نۇقسان كەلتىرۋى نەمەسە شاتاستىرۋعا سەبەپ بولۋى مۇمكىن جاعدايلاردا, سونداي-اق كوممەرتسيالىق ماقساتتا قولدانۋعا جول بەرمەيدى.
سونىمەن بىرگە, زاڭ جوباسىنىڭ 10-بابى 1-تارماعىنا سايكەس ەنداۋمەنت قورىن قۇرۋ كەزىندە بەنەفيتسياردىڭ, ياعني ادرەساتتىڭ بەلگىلى ءبىر اۋرۋحانا, مەكتەپ نەمەسە ۋنيۆەرسيتەتتىڭ جازباشا كەلىسىمى قاجەت. بۇل نورما دەپۋتاتتىق كورپۋستىڭ ۇسىنىسىمەن جۇمىس توبىندا قابىلداندى. تانىمال تۇلعالاردىڭ اتىن تەرىس پيعىلدا پايدالانۋعا جول بەرمەيدى.
— سىزدەر زاڭ جوباسىندا ەنداۋمەنت قور قۇرۋعا قاجەت باستاپقى كاپيتالدىڭ ەڭ تومەنگى شەگى بەلگىلەنگەن بە؟
— «نىسانالى كاپيتال قورلارى (ەنداۋمەنت قورلار) تۋرالى» زاڭ جوباسىندا ەنداۋمەنت قور قۇرۋ ءۇشىن باستاپقى كاپيتالدىڭ ەڭ تومەنگى شەگى بەلگىلەنبەگەن. بۇل قوردى ەرىكتى نەگىزدە قۇرۋ مۇمكىندىگىن بىلدىرەدى, ياعني, باستاپقى كاپيتال كولەمىن يكەمدى تۇردە بەلگىلەۋگە بولادى.
سونىمەن بىرگە, زاڭ جوباسىندا ەنداۋمەنت قوردىڭ كولەمى 10 000 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشتەن (39 ملن 620 مىڭ تەڭگە — رەد.) اسقان جاعدايدا, مۇنداي قورلار قوسىمشا تالاپتاردى ورىنداۋى قاجەت.
— زاڭ جوباسىندا ەنداۋمەنت قوردىڭ ينۆەستيتسيالىق ساياساتىمەن بايلانىستى قانداي شەكتەۋلەر, تالاپتار بار؟ قوردىڭ قۇرىلتايشىلارى اقشانى قانداي سالالارعا ينۆەستيا رەتىندە سالا الادى؟
— ەنداۋمەنت قورلاردىڭ اكتيۆتەرى رەتىندە تەك اقشالاي قاراجات قانا ەمەس, جىلجىمايتىن م ۇلىك, باعالى قاعازدار مەن زياتكەرلىك مەنشىك وبەكتىلەرى دە قاراستىرىلعان. قور ۋاكىلەتتى ورگان بەكىتەتىن ۇلگى نەگىزىندە جاسالعان جارعى بويىنشا جۇمىس ىستەيدى. زاڭ جوباسى قوردىڭ باسقارۋ قۇرىلىمىن بەلگىلەيدى. ول مىنانداي: قامقورشىلىق كەڭەس — جوعارى ورگان, اتقارۋشى ورگان جانە ىشكى اۋديت قىزمەتى. قامقورشىلىق كەڭەس باسقارۋ ستراتەگياسىن ايقىنداپ, ينۆەستيتسيالىق دەكلاراتسيانى جانە قارجىلىق جوسپاردى بەكىتىپ, قاراجاتتىڭ ماقساتتى پايدالانىلۋىن باقىلايدى, باسقارۋشى كومپانيانى تاڭداۋ شەشىمدەرىن قابىلدايدى.
زاڭ جوباسىنا «ەنداۋمەنت قورلاردىڭ قايىرىمدىلىق باعدارلامالارىندا قاراستىرىلعان قايىرىمدىلىق» ۇعىمى ەنگىزىلدى. بۇل ۇعىم ينۆەستيتسيالىق كىرىس ەسەبىنەن قارجىلاندىرىلاتىن قايىرىمدىلىق كومەكتى جۇزەگە اسىرۋ مەرزىمدەرى مەن ءتارتىبىن قامتيتىن شارالار جۇيەسى دەپ ناقتىلاندى. مۇنداي تۇسىندىرمە «قر قايىرىمدىلىق تۋرالى» زاڭمەن قايشىلىقتاردى جانە شاتاسۋدى بولعىزباۋ ءۇشىن ەنگىزىلدى.
ال قايىرىمدىلىق باعدارلامالارى مىنا سالالاردى قامتي الادى: ءبىلىم, عىلىم جانە يننوۆاتسيالىق قىزمەت, بۇقارالىق سپورت, ءدارى-دارمەكپەن قامتاماسىز ەتۋ, مەديتسينالىق قىزمەتتەر جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ.
ءاربىر ەنداۋمەنت قوردىڭ قايىرىمدىلىق باعدارلاماسى بولەك ازىرلەنىپ, بەكىتىلەدى. پايدا الۋشى, ياعني ادرەسات ەنداۋمەنت قوردان الىنعان قاراجاتتى بەكىتىلگەن قايىرىمدىلىق باعدارلاما بويىنشا عانا جانە ەنداۋمەنت قور قالىپتاستىرعان باعىتتار بويىنشا عانا پايدالانا الادى.
ەنداۋمەنت قوردىڭ قاراجاتىن ءتيىمدى جانە كاسىبي دەڭگەيدە باسقارۋ ءۇشىن ارنايى ليتسەنزياسى بار كاسىبي باسقارۋشى كومپانيالارعا سەنىمگەرلىك باسقارۋ ينستيتۋتى ەنگىزىلەدى. ەنداۋمەنت قور ينۆەستيتسيالىق كىرىسى 15 000 اەك (59 ملن مىڭ تەڭگە — رەد.) جەتكەندە اكتيۆتەرىن سەنىمگەرلىك باسقارۋعا بەرىلەتىن ەدى. جاڭا رەداكتسيادا 15 000 اەك ەمەس, 10 000 اەك-تە سەنىمگەرلىك باسقارۋعا بەرىلەتىن بولدى. بۇل — دەپۋتاتتىق كورپۋستىڭ تۇزەتۋى.
سونىمەن بىرگە, دەپۋتاتتار بارلىق قۇرىلعان ەنداۋمەنت قورلارعا تاۋەلسىز اۋديت جۇرگىزەتىن نورما ەنگىزدى.
اكىمشىلىك باسقارۋعا كوپ قاراجات كەتپەس ءۇشىن, قاراجات ناقتى الەۋمەتتىك باعدارلامالارعا جۇمسالۋى ءۇشىن اكىمشىلىك شىعىستارعا شەكتەۋلەر قاتايتىلدى: بۇرىنعى رەداكتسيادا ينۆەستيتسيالىق تابىستىڭ 30% جانە تەرىس ينۆەستيتسيالىق تابىس بولعان جاعدايدا اكتيۆتەردiڭ ورتاشا قۇنىنىڭ 1% بولسا, قازىر 15% جانە 0,5% بولىپ بەلگىلەندى.
— بۇل زاڭنىڭ ۇزاق مەرزىمدى ناتيجەسى قانداي بولادى دەپ ويلايسىز؟
— ەڭ باستىسى, ەنداۋمەنت قورلار — ءبىلىم, عىلىم, يننوۆاتسيالىق ساياسات, مەديتسينا, ءدارى-دارمەك, الەۋمەتتىك قولداۋ باعدارلامالارىنا ارنالادى.