كىشى ارال كەمەرىنە كەلسىن دەسەك...

كورشىنىڭ كولىن تولتىردىق

ۇلكەن تەڭىز بەن كىشى ايدىننىڭ اراسىن ءبولىپ تۇرعان كوكارال بوگەتى بوي كوتەرگەلى شەگىنگەن ارالمەن بىرگە عايىپ بولعان كولدەر تولىپ, بايىرعى قونىستا تىرشىلىك جاندانىپ ەدى. العاشقى جىلدارى-اق اتاكاسىپتەن قول ءۇزىپ, توڭكەرىلگەن قايىعى قاڭسىپ قالعان 2 مىڭنان استام بالىقشى تەڭىز توسىنە قايتا شىققان ەدى. بىراق كەيىنگى جىلدار بەدەرىندەگى سۋ تاپشىلىعىنان كىشى ارالعا تۇسەتىن كولەم ازايىپ, اۋقىمىنا 27 ملرد تەكشە مەتر سۋ سىيدىرعان ايدىن الاڭى كىشىرەيە باستادى. دەگەنمەن كەيىنگى 2 جىلدا تەڭىزگە قۇيار سۋ مولايىپ, ونىڭ كولەمى قازىر 22 ملرد تەكشە مەتردەن اسىپ تۇر. دەپۋتات ءوز ساۋالىندا تەڭىزدى جوبالىق كولەمىنە جەتكىزۋگە ءبىر رەتتىك 5 ملرد تەكشە مەتر سۋ قاجەتتىگىن ايتادى.

«ايدىندى قالىپتى دەڭگەي­دە ۇستاپ تۇرۋعا جىل سايىن 2,5-3 ملرد تەكشە مەتر كولەمىندە سۋ كە­رەك. 2020 جىلى ارال تەڭىزىنە 1 659 ملن تەكشە مەتر, ودان كەيىنگى جىلى 1 194 ملن تەكشە مەتر, 2022 جىلى ءتىپتى 816 ملن تەكشە مەتر عانا سۋ تۇسكەن. تەك 2023–2024 جىلدارى عانا سۋ كولەمى مولداۋ بولىپتى. اسىرەسە ۆەگەتاتسيا كەزەڭىندە داريا ارناسىنىڭ سۋالىپ قالۋى ايماققا قيىن ءتيىپ وتىر. سوعان قاراماستان, كەيىنگى جىلدارى وز­بەكستاندا ورنالاسقان ارناساي كولدەر جۇيەسىنە كوپ كولەمدە سۋ جىبەرىلىپ كەلەدى. وسىدان ەكى جىل بۇرىن سۋ تاسقىنىنىڭ ال­دىن الۋعا 500 ملن تەكشە مەتر جىبەرىلسە, بىلتىر جوسپار­لى تۇردە 692 ملن تەكشە مەتر تاس­تالدى. قاڭتار ايىندا وتكەن قا­زاقستان مەن وزبەكستان اراسىن­داعى سۋ قاتىناستارىنىڭ بارلىق باعىتتارىندا ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتۋ بويىنشا ۇسىنىستار ازىرلەۋ جونىندەگى بىرلەسكەن جۇ­مىس توبىنىڭ وتىرىسىندا ار­ناسايعا 1 542 ملن تەكشە مەتر سۋ جىبەرۋ تۋرالى كەلىسىم جاسال­عانى بەلگىلى. بۇگىن­دە كەلىسىمدى كولەمنىڭ ورىن­دالعانىنا قارا­ماستان, ارنا­سايعا سۋ جىبەرۋ ءالى جالعاسىپ وتىر», دەدى دەپۋتات.

اقپان ايىندا سىرداريا وزەنىنىڭ تومەنگى اعىسىنداعى قىزىلوردا وڭىرى­نە جىبەرىلىپ جاتقان سۋ 100, ال ناۋرىزدا 200 تەكشە مەترگە دەيىن ازايعان. حالىق قالاۋلىسى مەملەكەتارالىق سۋ شارۋاشىلىعىن ۇيلەستىرۋ كوميسسيالارىندا ارال تەڭىزىن تولتىرۋ ماسەلەسىن باسىمدىق رەتىندە قاراستىرۋ قاجەتتىگىن ايتادى. ويتكەنى داريا ارناسىن­داعى سۋدىڭ ازدىعىنان كەيىنگى ءتورت جىل قاتا­رىنان سۋارۋعا بەكى­تىلگەن ليميت قايتا قارا­لىپ كەلەدى. مۇنىڭ سوڭى كۇرىش ەگىسىنىڭ كولەمىن قىسقارتۋعا ماج­­بۇرلەپ وتىر. كۇرىش ەگىلمە­گەن توپىراقتىڭ سورعا اينالىپ, تۇككە جارامسىز بولىپ قالا­تىنىن كەشەگى توقسانىنشى جىل­دار تاجىريبەسىنەن جاقسى بىلە­مىز. سول جىلدارى اۋىسپالى ەگىس­تىكتىڭ 46 مىڭ گەكتارى اينالىمنان شىعىپ قالعان ەدى. ۇكىمەتتەن ارناسايعا سۋ جىبەرۋدى دەرەۋ توقتاتىپ, شاردارادان تو­مەن­گە تاستالا­تىن سۋدىڭ كولە­مىن 650 تەكشە مەترگە جەت­كىزۋدى سۇرا­عان دەپۋتاتتىڭ ايتارى وسى.

سۋ – بىزدىكى, جەر – كورشىنىكى

ەستە جوق ەسكى زاماندا پايدا بولىپ, اينالاسى قىرىق جىلدىڭ ىشىندە جەر بەتىنەن عايىپ بول­عان تەڭىز تۋرالى جەرگىلىكتى ولكەتا­نۋشى, سۋ شارۋاشىلىعى ينجە­نەرى الىبەك سابىرباەۆتىڭ جاڭا كىتابى قازىر باسپادا جاتىر. ۇزاق جىل وسى ماسەلەنى تۇبىرلەي زەرت­­تەگەن اقساقال ءىستى دۇ­رىس جوس­پار­لاسا, ۇلى تەڭىزدەن قال­عان ۇل­ت­اراق­­تاي كىشى ارالدى ساناۋلى جىل­دا-اق تولتىرۋعا بولاتىنىن ايتادى.

قىرىق جىل بۇرىن كسرو مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ «ارال تەڭىزى اۋدانىنداعى ەكولوگيالىق جانە سانيتارلىق احۋالدى تۇپكى­لىكتى جاقسارتۋ جونىندەگى شارالار تۋرالى» ارنايى قاۋلى قابىل­داۋىنا سول تۇستا وبلىس­تى باسقارعان ەركىن اۋەلبەكوۆ ىق­پال ەتىپتى. قايراتكەر زاردابى انىق سەزىلە باستاعان تەڭىز تاقسىرەتى تۋرالى ايتۋدان قاي­مىق­پاعان دەسەدى. ايتىپ قانا قويماپتى, شەگىنگەن تەڭىزدى كوزبەن كورىپ, زيانىن سەزىنىپ وتىرعان جەرگىلىكتى جۇرتتى الەۋ­مەتتىك قورعاۋدىڭ باستاماسىن جاساپ كەتىپتى.

ء«بىزدىڭ باستى قاتەلىگىمىز – تەڭىز تاعدىرى تارازىعا ءتۇسىپ تۇرعان ساتتە مەليوراتسيا جانە سۋ شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىن تاراتىپ جىبەرگەنىمىز بولدى. وسىدان كەيىن-اق سالا ماماندارىن دايارلاۋدان ءمان كەتە باستادى. ورتاق سۋدىڭ بويىندا وتىرعان باسقا مەملەكەتتەر بۇل ماسەلەگە بارىنشا ءمان بەردى. قازىر وسى سۋدىڭ بويىندا 3,5 ملن گەك­تاردان استام سۋارمالى جەر بار. حالىق سانى جىل سايىن ءوسىپ, سۋ كەرىسىنشە ازا­يىپ كەلەدى. ءبىز دە قام جاساماساق, ەر­تەڭ سان سوعىپ قالامىز. قازىر مينيسترلىك قۇرىلدى, بىراق كور­شى مەملەكەت وكىلدەرىمەن ماسە­لەنى تەڭ دارە­جەدە تالقىلاي الاتىن مامان جوق. ءبىز مۇناي مەن گازدىڭ سوڭىندا جۇرگە­نىمىزدە كورشىلەرىمىز سۋ سالاسىندا بىزدەن الدەقايدا وزىپ كەتتى. مىسالى, وزبەك­ستاننىڭ 25 جىلدا داريا بويىنا قانداي قۇرىلىس سالعانىن تالداپ-تارازىلاپ بەرەتىن ەشكىم جوق بىزدە. ولار ءتىپتى دارياعا قۇياتىن مايدا وزەندەردىڭ بويىنا 80-گە جۋىق قويما تۇرعىزعان دەپ ەستي­مىز. ءبىز «ساعاداعى سۋ, ەتەكتەگى ۋ ىشەدىنىڭ» كەبىن كيىپ وتىرمىز. بۇلاي جال­­عاسا بەرسە, الداعى 10-20 جىلدا وسى كۇنى­مىزگە زار بولىپ قالامىز», دەيدى ارداگەر.

اۋقىمىنا 5 ملرد تەكشە مەتر سۋ سىيعىزعان شاردارادان ارتىق كولەمدى ارناساي ارقىلى ايداركولگە جىبەرۋ بۇرىننان بار تاجىريبە. ءتىپتى 1969 جىلى اپاتتىق جاعدايداعى سۋقويما­سىنان ويپاتقا 21 ملرد تەكشە مەتر جىبەرگەن كەزىمىز بولعان. وسى ارقىلى تالاي مارتە ەتەكتەگى ەلدى توپانسۋ قاۋپىنەن امان الىپ قالعانىمىز دا اقيقات. قازىر اۋقىمى 44,5 ملرد تەكشە مەتر­گە جەتەتىن الىپ كولدەگى سۋدىڭ 80-90%-ى شاردارا ارقىلى تۇسەدى.

كوزىمىزدىڭ قاراشىعىنداي كىشى ارالدىڭ جاعدايى قازىرگى­دەي بولىپ تۇرعاندا وسى ايدار­كولدى سۋ رەتتەگىش ەسەبىندە پاي­دا­لانۋدىڭ جولىن ىزدەۋىمىز كەرەك. كورشى مەملەكەت مامان­دا­رىمەن كەلىسسەك, سورعى ارقى­لى ايداركولدەگى سۋدى 15 شاقىرىم­داعى شارداراعا قايتا ايداۋ قيسىنعا سوعاتىن شارۋا. بۇعان قاراجات تا كوپ كەرەك ەمەس, تەك قۋاتتى cورعى ساتىپ الساق بولعانى. ولارعا قاجەتتى ەلەكتر ەنەرگياسىن شاردارا سۋ ەلەكتر ستان­ساسىنان الۋعا بولادى. كەزىندە سالىنعان «ەرتىس-قاراعاندى» كانالى بو­يىندا سورعى ستانسالارى ارقى­لى سۋ 450 مەترگە كوتەرىلەتىنىن ەسكەرسەك, بۇل جۇمىستىڭ ەش قيىندىعى جوق. تەك ماسەلەنى جان-جاقتى قام­تىعان كەلىسىم كەرەك. وسى ارقى­لى كىشى ارالعا جىلىنا 3-5 ملرد تەكشە مەتر سۋ بەرۋگە بولادى.

«ارالعا تورعاي مەن ەسىل وزەندەرىنەن سۋ تارتۋ جوباسى كەزىندە كوتەرىلىپ, قازىر قايتا قولعا الىنا باستادى. ءسوز جوق, جاقسى باستاما. بىراق جوبا قۇنى وتە قىمبات. قارجى تابىلىپ, جۇزەگە اسىرىلا قالعان جاعدايدا سالانى جاقسى بىلەتىن ماماندار كەرەك. ونىڭ قاسىندا ارناسايدى سۋ رەتتەگىش رەتىندە پايدالانۋ الدەقايدا ءتيىمدى. تاعى دا ايتامىز, بۇل جەردە «سۋ – مەنىكى, جەر – سەنىكى» دەگەن ۇستانىم توڭىرەگىندەگى كەلىسىم كەرەك», دەيدى الىبەك سابىرباەۆ.

اقساقال قازىر تەڭىزدىڭ ەكى جاعىنان قاراقۇم مەن قىزىل­قۇم قۋسىرىپ كەلە جاتقانىن ايتادى. وسى كۇنگى ەكى ارالىق 83 شا­قىرىم بولىپ تۇر. ەگەر ەكى الاپ بىرىگەتىن بولسا, ۇشقان قۇس­تىڭ قاناتىن تالدىراتىن الىپ ءشول پايدا بولاتىن كۇن الىس ەمەس.

«سۋ تاپشىلىعىنىڭ ارتۋى – ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنە ورتاق ماسەلە ەكەندىگىنە نازار اۋدارعان مەملەكەت باسشىسى ونى ۇنەمدەۋگە نازار اۋدارۋدى قاداپ ايتتى. بىزگە وسى ماسەلەگە ءالى ءمان بەرمەي كەلەمىز. بۇگىندە مامانداردان «كۇرىش ەگىلمەسە, جەر سورتاڭدانىپ كەتەدى» دەگەندى ءجيى ەستيمىز. بۇرىن كۇرىشتىك سۋى قاشىرتقى ارقىلى الىستا­عى جايىلىمدىق القاپتارعا جىبەرىلەتىن. كەيىنگى 30 جىلدا ونىڭ جولىن تازالاعان ەشكىم جوق. توپىراقتىڭ تۇزدانۋىنىڭ باستى سەبەبى وسى. اۋىل شارۋا­شى­لىعى مەن سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا مينيسترلىگى كەڭەسە وتىرىپ, وسىنى قولعا السا ءجون بولار ەدى. داريا بو­يىنا ەگىلەتىن كۇرىش اۋماعىن عىلىمي نەگىزدە ازايتىپ, ونىڭ ورنىنا سۋدى از قاجەت ەتەتىن داقىلداردى ەنگىزگەن دۇرىس», دەيدى سۋ سالاسىنىڭ ارداگەرى.

ۇزاق جىل ىزدەنگەن مامان سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگا­تسيا مينيسترلىگى كىشى ارال­دى تولتىرۋدىڭ باس جوسپارىن جاساۋ كەرەك دەگەن وي ايتادى. بىلتىرعى ەلىمىزدەگى سۋ تاس­قىنى سالاعا سالعىرت قاراعانى­مىزدى كورسەتىپ كەتتى. وسىدان دا ارداگەر توسپالار مەن گيدرو­تو­راپتاردىڭ تەحنيكالىق قاۋىپ­سىزدىگىن عىلىمي ساراپتامادان وتكىزۋ قاجەت دەپ سانايدى.

ۇنەمدەسەك, ۇلەستەن قاعىلمايمىز

وسى ماسەلە تۋرالى سۋ رە­سۋرس­تارىن رەت­تەۋ, قورعاۋ جانە پايدالانۋ جونىن­دەگى ارال-سىرداريا باسسەيندىك ينسپەكتسياسىنىڭ باسشىسى زەينۋللا قازتوعانوۆتىڭ پىكىرىن سۇرادىق. ينس­پەك­تسيا باسشىسى بۇرىن بۇل شارا قاۋىپسىزدىك ماقساتىندا اتقارىلعانىن ايتا­دى. مىسالى, 2003 جىلى شار­داراعا جوعارىدان 27 ملرد تەكشە مەتر سۋ كەلگەن. بۇل ەلىمىزدىڭ ورتاق سۋدان الاتىن ەكى جىلدىق ۇلەسىنەن اسادى. جاڭاعى ۇشان سۋدىڭ 5,2 ملرد تەكشە مەترىن ارنا­سايعا تاستاپ, قىزىلوردانى امان الىپ قالدىق. كەيىن وزىمىزدە «كوكساراي» سۋ رەتتەگىشى سالىنىپ, كورشى مەملەكەتكە تاۋەل­دىلىگىمىز ازايدى.

«جالپى, سىرداريا الابىن­داعى جىلدىق قورى 37 ملرد تەكشە مەتر بولىپ ەسەپتەلەتىن سۋدىڭ ءبىز جىل سايىن 12 ملرد تەكشە مەترىن الىپ وتىرمىز. 2023 جىلى ونىڭ كولەمى 13 ملرد 413 ملن تەكشە مەترگە جەتتى. 499 تەكشە مەترى ارناسايعا كەتتى. بىلتىرعى ۇلەسىمىز 17 800 ملن تەكشە مەتر بولدى, ونىڭ 691 ميل­­ليونىن ايداركولگە قۇيدىق. قازىر كورشى مەملەكەتتىڭ كوزدە­گەنى – رامسار كونۆەنتسياسىنا ەنۋ. ول ءۇشىن ارناسايعا جىل سايىن 1 ملرد تەكشە مەتر سۋ كەرەك بولادى. ونىڭ ەسەسىنە ولار جازدا بىزگە ءتيىستى سۋدى جەتكىزىپ بەرۋگە بەيىلدى. بىراق بۇل ماسەلە جو­نىندە ءالى كەلىسىم جاسالعان جوق», دەيدى ينسپەكتسيا باسشىسى.

كەيىنگى جىلدارى جاز ايلارىندا بولجانعان سۋدى الا الماي قينالعانىمىز راس. بولجامدى كولەمنىڭ جارتىسىنان استامىن عانا العان كەزىمىز از ەمەس. بىلتىر 3,7 ملرد-قا بولجام جاساپ, ناقتى تۇسكەنى 4,8 ملرد تەكشە مەتر بولدى. ۆەگەتاتسيا كەزىندە تەڭىزگە قۇيار سۋ كولەمىن بولجامعا جەتكىزە الماعان كەزىمىز دە كوپ. بەس جىلدان بەرى بىلتىر عانا سۋا­رۋ ماۋسىمىندا تەڭىز ايدىنىنا 977 ملن تەكشە مەتر سۋ جەتىپتى.

سۋ تاپشىلىعىن بولدىرماۋ­دىڭ ءبىر جولى – تەحنولوگيانى دامىتۋ. بىزگە كورشى تۇركىستان وبلىسى سۋارمالى 522 مىڭ گەكتاردىڭ 10 پايىزعا جۋىعىن تامشىلاتىپ, جاڭبىرلاتىپ سۋارۋ ادىسىنە كوشىرگەن. بەس-التى جىلدا ونىڭ كولەمىن 200 گەكتاردان اسىرۋعا تالپىنىپ وتىر. ءبىزدىڭ وڭىردەگى بىلتىرعى كورسەتكىش – 4,4 مىڭ گەكتار. بيىل بۇل ەكى ەسەگە ءوسىپ, 2030 جىلعا قاراي 50 مىڭ گەكتارعا جەتىپ قالماق.

قالاي بولعاندا دا تەڭىزدى قۇتقارۋعا باعىتتالعان العاشقى قادام ناتيجەسىندە پايدا بولعان كىشى ارال تىرشىلىكتىڭ كوزى عانا ەمەس, ايماق ەكولوگياسىنىڭ جاقسارۋىنا سەپ بولىپ وتىر­عان الىپ ايدىن. كەزىندە قايتا تىرىلگەن تەڭىزبەن بىرگە جاعا­لاۋىنداعى جۇرتتىڭ ءۇمىتى ويانىپ ەدى. كوكساراي سۋ رەتتەگىشى بەرىلگەن ساتتەگى مامانداردىڭ «ەندى كىشى ارال ايدىنىن جىل سايىن ورتا ەسەپپەن 2 ملرد تەكشە مەتر سۋ تولتىرىپ تۇرادى» دەگەن ەسەبىنە دە قۋانا قول سوققانبىز. سوندىقتان دا ونىڭ اماندىعى بارىمىزگە كەرەك.  ەل كوكەيىندە «كىشى ارال كەمەرىنە كەلسە ەكەن» دەگەن تىلەك بار. وسى جولدا جاسالىپ جاتقان جۇمىستارمەن قاتار, جاناشىر جۇرتتىڭ ۇسىنىس-پىكىرلەرى دە ەسكەرىلسە دەيمىز.

قىزىلوردا