تۇبىنە ۇڭىلسەڭ تۇڭعيىعىنا تارتىپ الا جونەلەتىن تاريحي دەرەكتەر ءاربىرىمىزدى ەلەڭ ەتكىزبەي قويمايدى. سوندىقتان قولعا تۇسكەن تىڭ دۇنيەنى وقىرمانمەن بولىسۋگە اسىعامىز. اتا-بابانىڭ وتكەن جولى, ءدۇبىرلى وقيعالار بىزگە وتكەننەن ميراس بولىپ قالعان امانات ەكەنىن دە ەسكەرۋىمىز قاجەت. تومەندەگى جازبا ءسىزدى دە بەيجاي قالدىرماسى انىق. سول سەبەپتى قادىرلى وقىرمانعا وي سالار دەگەن نيەتپەن ۇسىنۋدى ءجون دەپ تاپتىم.
1771 جىلدىڭ كاڭتار ايىندا قازاق دالاسىنىڭ تۇپكىر-تۇپكىرىنە سۋىق حابار تارادى. ەدىل قالماقتارى جايىقتان ءوتىپ, قالىڭ قولمەن ساحاراعا قاراي ءتونىپ كەلە جاتىر ەكەن, - دەگەن ۇرەيلى سىبىس شىقتى. ولار ايقاسۋعا كەلە مە, الدە وزگە دە ماقساتتارى بار ما؟ بۇل جاعى ەشكىمگە بەيمالىمدەۋ بولاتىن.
1743 جىلعى جونعار قونتايشىسى قالدان سەرەننىڭ اقىرعى جويقىن شاپقىنشىلىعىنان كەيىن قازاق بەلىن بوساتقان-دى. 1698 جىلى قالداننىڭ اكەسى سىبان رابدان تاققا وتىرعاننان «قىرىق جىل قىرعىن» اتالعان الاپات توقتاپ, 28 جىل بويى قازاق جۇرتى قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرتقالاعان مامىراجاي تىرشىلىككە بوي ۇيرەتىپ قالعان ەدى. ارينە, مامىراجاي تىرشىلىك دەپ ايتۋ ارتىق بولار. ويتكەنى 1758 جىلى جوڭعاردى قىرىپ سالىپ, جەر قايىسقان قولمەن قازاق جەرىنە قىتاي يمپەراتورى تسيانلۋن كىرەدى. الايدا ابىلاي حاننىڭ كورەگەندىگىمەن بەيبىت كەلىسىمگە كەلىپ, شاپقىنشىلىق از قانمەن شەكتەلدى. ودان قالدى باشقۇرتپەن, ەدىل قالماقتارىمەن, ورتا ازيا حاندىقتارىمەن قاقتىعىستار بولىپ تۇردى. بىراق حالقىمىزدى اۋىر كۇيزەلىسكە ۇشىراتقان, ەلدىگىنەن ايىرا جازداعان جونعار شاپقىنشىلىعى تيىلعان زامان بولاتىن.
ءبىز باسىندا ايتقان 1771 جىلعى سۋىق حابار قازاق دالاسىن ءدۇر سىلكىندىردى. «اقتابىن شۇبىرىندى» شايقاسىن باسىنان وتكەرىپ, كوزبەن كورگەن كونەكوز قاريالار ءار قازاق اۋىلىندا ءالى دە بار-تىن. قالماقتىڭ قانداي قاۋىپتى جاۋ ەكەنىن ولار جاقسى ءبىلدى. سوندىقتان ءار تايپانىڭ يگى-جاقسىلارى جاۋشىلاردان حابار الىپ, قالماق قولىنىڭ ءار قيمىلىن اڭداپ, قىستان بەرى قامدانا باستايدى.
ال ەندى, ەدىل قالماقتارى اتالعان ويراتتىڭ ءتورت تايپاسىنىڭ ەجەلگى التىن وردانىڭ كىندىگى ەدىل بويىنا قاشان, قايدان كەلگەنىن, ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك-شىعىسىندا ورنالاسقان جوڭعار مەملەكەتىنەن قاشان بولىنگەنىن تاريح بەتىنەن شولىپ كورەلىك.
العاش ويراتتار تۋرالى دەرەكتەر رەسەيلىك قۇجاتتاردا 1608 جانە 1618 جىلدارى ويرات تايشىلارى ۆاسيلي شۋيسكيدىڭ, ودان كەيىن ميحايل رومانوۆتىڭ سارايىنا كەلگەنى ايتىلادى.
XVII عاسىردىڭ باسىندا ويرات تايپالارى حالحا مونعولدىڭ التىن-حان اتالعان ۋباشي قونتايشىنىڭ بوداندىعىنا تۇسەدى. بۇعاۋدان قۇتىلۋعا ۇمتىلعان دەربەت-تورعاۋىت وداعى حورەزم, قازاق حاندىقتارىنا شابۋىلداپ, باقتارىن سىناپ كوردى. ەڭسەگەي بويلى ەر ەسىم بيلەپ وتىرعان قازاق ورداسى تەگەۋرىندى قارسىلىق كورسەتىپ, شاپقىنشىلاردى سىبىردەگى ورىس بەكىنىستەرىنىڭ جانىنا بارىپ باس ساۋعالاۋعا ءماجبىر ەتتى دە. ەسىم حان ونىسىمەن توقتاماي التىن حانمەن وداق قۇرىپ, قاشقان ويراتتىڭ سوڭىنا ءتۇسىپ قۋدالاپ, ءبىر بولىگىن بودان قىلىپ, قازاق حاندىعىنىڭ بيلىگىن مويىنداتا ءبىلدى.
ءبىر جاعىنان باتىس ءسىبىردى جاعالاي سالىنعان ورىس بەكىنىستەرى, وڭتۇستىك-باتىستان قازاق حاندىعى قىسقان بايباعىس تايشا باسقارعان حوشوۋتتار, دالاي-باتىر تايشا باستاۋىمەن دۇربەتتەر جانە حو-ورليۋك تايشا باستاۋىمەن تورعاۋىت تايپالارى ەرتىس, ەسىل, توبىلدى جاعالاي تورعاي ويپاتى ارقىلى ەمبى بويىنا شىعادى.
1630 جىلى قازاق, مونعولمەن جانە ءوزارا ارپالىستاردا شىڭدالعان ويراتتاردا ءسىبىر تاتارلارىنىڭ ۇستاحانالارىندا جوعارى دەڭگەيدە دايىندالعان تەمىر قارۋ-جاراق, بىتىرالى مىلتىق, ءتىپتى از بولسا دا جەڭىل زەڭبىرەكتەر بار بولاتىن. وسى ويراتتار اسكەر ونەرى XIII عاسىردىڭ دەڭگەيىندە قالىپ قويعان نوعاي ورداسىنا اش بورىدەي تاپ بەرەدى. نوعايلار مۇنداي سۇراپىل تەگەۋرىنگە لايىقتى قارسىلىق كورسەتە الماي جان-جاققا ىدىراپ, بوسىپ كەتتى. باسىم بولىگى قازاق ورداسىنىڭ پاناسىنا, ەكىنشىسى قىرىم حاندىعىنا, قالعانى سولتۇستىك كاۆكازعا اۋا كوشتى. 1644 جىلى نوعايدى قۋدالاعان حو-ورليۋك تايشا كۋبان دالاسىن جايپاپ ءوتىپ, كاۆكاز تاۋلارىنىڭ ىشىندە كاباردا شاتقالدارىنا باسىپ كىرەدى. سوندا عانا ەسىن جيعان نوعايلار كاباردا, ابازين, قاراشاي, بالقار جانە سۆاندارمەن قوسىلىپ قالماقتارعا بىرىگىپ تويتارىس بەرە ءبىلدى. وسى شايقاستا 10 مىڭ قالماقتان 1,5 مىڭى عانا ءتىرى قۇتىلادى. تاۋ شاتقالىندا 90-نان اسقان حو-ورليۋك, ءتورت بىردەي تايشاسىمەن اجال قۇشادى.
بىراق قالماق مۇنىمەن توقتامايدى. قاشا الماي قالعان نوعايدى بودان قىلىپ, ەمبى مەن دوننىڭ اراسىن جايلايدى. جايىق, تەرەك كازاكتارىن شاپقىلاپ قان قاقساتادى. سوعىستى كاسىپكە اينالدىرعان قالماقتىڭ قانداي قاھارلى جاۋ ەكەنىن تۇسىنگەن ورىس مەملەكەتى دە قالماق تايشالارىنان سەرت الىپ, ولاردى يمپەريا اسكەري قىزىمەتىنە تارتا باستايدى. قالماق تايپالارىنىڭ باسىمى دون كازاكتار رەەسترىنە كىرگىزىلىپ, 30 مىڭ قالماق رەەستر بويىنشا بۋلاۆين قالماقتارى اتالعانى دا سودان. 1655 جىلى پاتشا جارلىعىمەن قالماق ورداسى دوننان باستاپ ەدىل, جايىق بويىندا تساريتسىن, سامارادان باستاپ قالاي كوشسە دە ەركى بار دەپ جاريالانادى.
سونىمەن XVII عاسىردا ەجەلگى دەشتى-قىپشاق دالاسىن, كوشپەندىلەردى باعىندىرا الاماي دىمى قۇرىپ وتىرعان, دالا شايقاسىن يگەرمەگەن موسكۆالىقتارعا 1664 جىلى رەسمي پاتشا جارلىعىمەن مويىندالعان قالماق حاندىعى دايىن قولشوقپار بولادى. 1661-74 جىلدارى پاتشا اسكەرى قاتارىندا قىرىم تۇبەگىنە سيۆاشتان قامىس توسەپ كىرىپ, قىرىمدىقتاردىڭ اۋىلدارىن ويراندادى. 1676 جىلى كيەۆكە تۇبىندە تۇرىك جاڭاشەرلەرى قورشاپ الىپ كۇيرەتە باستاعان زاپوروجە كازاكتارىنا كومەككە كەلىپ, تۇرىكتەردى جاپىرىپ تاستايدى. 1684 جىلى ايۋكە قونتايشى قازاق جەرىنە شاپقىنشىلىق ۇيىمداستىردى. 1696 جىلى دەربەت نويونى موڭكە-تەمىر ورىس اسكەرى ازوۆتى العاندا قىرىمدىقتاردىڭ اتتى اسكەرىن تالقان قىلدى. بۇعان ريزا بولعان پەتر ءبىرىنشى پاتشا دوننىڭ تومەنگى بويىندا تايشانى سالتاناتى تۇردە قابىلداپ, قۇرمەت كورسەتىپ, العىسىن بىلدىرەدى. ودان ءارى قالماقتار اق پاتشامەن بىرگە پولتاۆا دالاسىندا شۆەدتەرگە دالالىق اتتى اسكەردىڭ كۇشىن كورسەتتى.
ءسويتىپ وتىرىپ ايۋكە قونتايشى كەزىندە ابدەن كۇشىنە مىنگەن قالماق حاندىعى پاتشاعا قىر كورسەتۋگە دەيىن بارادى. 1680 جىلى قالماقتار پەنزانى شاپتى, 1687-89 جىلدارى قىرىم حانى سالىمگەرەيمەن وداق قۇرىپ, كنياز گوليتسىننىڭ قىرىم جورىقتارىنا قاتىسۋدان باس تارتادى.
دەگەنمەن, 1771 جىلعا دەيىن قالماقتاردىڭ اتتى اسكەرى رەسەي يمپەرياسىنىڭ ۇزدىكسىز جۇرگىزىلگەن, اسىرەسە تۇرىك سۇلتانىمەن بولعان بارلىق جورىقتارىنا بەلسەنە قاتىستى. قورىتا كەلگەندە رەسەي يمپەرياسىنىڭ قاراۋىنداعى بىردە-ءبىر كوشپەندى حالىق ورىس مەملەكەتىنە وسىنشا قىزمەت ەتپەگەن ەدى. سوندىقتان قالماق ۇدىرە كوشكەندە پاتشا ۇكىمەتى ۇندەمەي عانا ءالىپتىڭ ارتىن باقتى.
نوعاي ورداسى, قىرىم حاندىعى جويىلىپ, قازاقتار يمپەرياعا بىرتە-بىرتە بوداندىققا كىرە باستاعاندا دالالىقتاردان كەلەتىن قاۋىپ سايابىرسي باستادى. وتارشىلدار ەندى قالماقتاردىڭ بۇرىنعى ەركىندىكتەرىن شەكتەپ, بۇعاۋدى قىسقارتادى. اسكەري مىندەتتىڭ ۇستىنە سالىق تالاپ ەتىلدى. يمپەريا جۇرگىزگەن, ۇزدىكسىز سوعىستاردان قاجىعان قاتارداعى ساربازدارمەن قاتار تورعاۋىت, حوشاۋىت تايشالارىنىڭ اراسىندا نارازىلىق پايدا بولادى. ەجەلگى وتانىمىزعا, قىتاي قىرعىنىنان كەيىن قاڭىراپ بوس قالعان جوڭعار دالاسىن كوشسەك دەگەن پىكىر بەلەڭ الادى. بۇل پىكىردى جونعاريادان قاشىپ كەلگەن تسەبەك دورجي باستاعان لاما ءدىنباسىلارى قىزۋ قولداپ, ناسيحاتتى ورشىتە تۇسەدى. ونىڭ ۇستىنە 1767-68 جىلدارى قالماق دالاسىندا اشارشىلىق باستالدى. 1770 جىلدىڭ كۇزىندە ەدىل جاعاسىندا ورىس-تۇرىك سوعىسىنان ورالعان جاس قونتايشى ءۋباشيدىڭ باسشىلىعىمەن قۇرىلتايدا جوڭعار دالاسىنا كوشۋگە شەشىم قابىلداندى. وسى قۇرىلتايدا لاما ءدىنباسىلارىنىڭ استرالوگيالىق جوسپارىمەن 1771 جىلدىڭ قاڭتارى كوشۋگە ءساتتى ۋاقىت دەپ بەلگىلەندى.
1771 جىلدىڭ 5 قاڭتارىندا ەدىلدىڭ سول جاعالاۋىن جايلاپ وتىرعان تورعاۋىت, حوشوۋىت تايپالارى ۋباشي قونتايشى باستاپ ۇدىرە كوشۋدى باستادى. تاريحي مالىمەتتەردە 30 مىڭنان اسا شاڭىراق, نەمەسە 170 مىڭنان اسا قالماق قوزعالدى دەپ جازىلعان. ورىس اكىمشىلىگى قالماقتىڭ ءبىر جارىم عاسىرلىق يمپەرياعا جاساعان اسكەري قىزىمەتىن ەسكەرىپ, بىردەن كۇش كورسەتۋگە بارماي, تايشالاردى ۇگىتپەن توقتاتۋعا ارەكەتتەنەدى. ۇگىتكە كونگەن قالماق ۇلىسىنىڭ ۇشتەن ءبىرى, ەدىلدىڭ سول جاعالاۋىن مەكەندەگەن دەنى دەربەت تايپاسىنان تۇراتىن بولىگى رەسەي پاتشالىعىندا قالۋعا شەشىم قابىلدايدى. قازىرگى رەسەيدە تۇراتىن قالماقتار وسىلاردىڭ ۇرپاقتارى.
18 قاڭتاردا قارۋلى كوش جايىقتان وتەدى. توقتاتۋعا ارەكەت قىلعان جايىق كازاكتارىنىڭ 4 بەكىنىسىن, 6 فورپوستى, بارلىعى وزەن بويلاپ 70 شاقىرىمعا سوزىلعان «جايىق سىزىعى» اتالاتىن اسكەري مەكەنجايلاردى قيراتىپ, تايپاپ وتەدى. جايشىلىقتا ماڭايىنداعى كوشپەندى جۇرتتارعا قاسقىرشا تيەتىن قاتىگەز جايىق كازاكتارىنىڭ قالماققا قانداي دا ءبىر قارسىلىق كورسەتۋگە دە شاماسى كەلمەي قالادى.
27 قاڭتاردا ەكاتەريناII جايىق كازاكتارىنا, ورىنبور گەنەرال-گۋبەرناتورىنا, ورتا جانە كىشى ءجۇز حاندارى نۇرالى مەن ابىلايعا قالماق كوشىن قالاي بولسا دا توقتاتىڭدار دەگەن ارناۋلى ;ارلىق جىبەرەدى. 18 اقپان كۇنى قالماق كوشى ەمبىنىڭ جاعاسىنا توقىراپ, ءبىر ايداي دەمالىپ, باس اياعىن جيناقتايدى.
15 ناۋرىزدا قالماق كوشىنە ءبىرىنشى بولىپ جامانقارا باتىر باستاعان قازاق ساربازدارى شابۋىل جاسايدى. بىراق مۇزداي قارۋلانعان قالماق اسكەرى شابۋىلدى تويتارىپ تاستايدى. ىلە-شالا نۇرالى باستاعان كىشى ءجۇز قولى قالماق اسكەرىن شابۋىلدايدى. بىراق بۇل شابۋىل دا ايتارلىقتاي ناتيجە بەرمەيدى.
12 ءساۋىر كۇنى ور بەكىنىسىنەن گەنەرال تراۋبەنبەرگ باسقارعان 7 مىڭ اسكەري كورپۋس شىعادى. كورپۋسقا باسقا ورىس بەكىنىستەرىنەن ەداۋىر اسكەري بولىمدەر قوسىلعان. دەسە دە مۇزداي قارۋلانعان, زەڭبىرەكتەرى دە بار, تۇراقتى رەسەي اسكەرىنىڭ قۇرامىندا يمپەريانىڭ ۇزدىكسىز سوعىستارىندا شىنىققان قالماق ساربازدارىنىڭ اسكەري مۇمكىنشىلىكتەرىن ءجىتى بىلەتىن ورىس گەنەرالى ءبىر ايداي كوش ارتىنان ءجۇرىپ وتىردى. سوسىن ازىق-ت ۇلىك تاۋسىلدى, اتتار بولدىردى دەگەن جەلەۋدى العا تارتىپ, سىلتاۋراتىپ ۋيسك بەكىنىسىنە قايتىپ كەتەدى. گەنەرالدىڭ قالماقپەن سوعىسۋعا باتىلى بارمايدى.
اقىرى, شىلدە ايىنىڭ اياعىندا ارتىنان وراسان كوش شۇبىرتقان قالماق اسكەرى ول زاماندا بالقاش كولىنە مول ارنامەن قۇيىلاتىن مويىنتى وزەنىنىڭ باستاۋىنا كەلىپ تىرەلەدى. ول جەردە ولاردى ورتا ءجۇز قولى كۇتىپ تۇرعان بولاتىن. قازاق ساربازدارى مويىنتىنىڭ باس جاعىندا قالماق قولىنىڭ جولىن جاۋىپ, جان-جاقتان قۇرساۋعا الادى.
ورتا ءجۇز قولىنىڭ باسىندا ويراتتىڭ جوڭعار بولىگىمەن ايگىلى قالدان سەرەننىڭ كەزىندە تالاي شايقاستى باسىنان وتكىزگەن, تاجىريبەلى بيلەۋشى ابىلاي حان تۇر ەدى.
1745 جىلى قالدان سەرەن ءولىپ, جوڭعار شاپقىنشىلىعى توقتاعانىنا 28 جىل وتكەن. اقتابان شۇبىرىندى, اڭىراقايدى باستارىنان وتكىزەگەن داڭقتى قازاق باتىر قولباسشىلارى بوگەنباي, قابانباي, جانىبەك, مالايسارى, جيدەباي, بالتا, سەڭكىبايلار ومىردەن ءوتىپ, ءتىرىسى قارتتىقپەن اتتان ءتۇسىپ, جاڭا بۋىن بايان, بۇحارباي, بايعوزى, جارىلعاپ, يتقارا باتىرلار تاريح ساحناسىنا شىققان زامان ەدى. قازاقتىڭ اتا جاۋى جوڭعار قۇرىسا دا, جاۋگەرشىلىك الاساپىران زامان ءالى دە توقتاماعان اۋمالى-توكپەلى كەزەڭ. وڭتۇستىكتەن ورتا ازيا حاندىقتارى, الاتاۋ قىرعىزدارى, سولتۇستىكتەن باشقۇرت پەن جايىق كازاكتارى مازالاپ, باتىستان ەدىل قالماقتارى, شىعىستا جوڭعاردى تۇگىمەن جۇتىپ قويعان قىتاي ايداھارى تۇردى. جان-جاقتان جالاقتاعان جاۋ قازاققا بەلىن بوساتىپ, جاۋىنگەرلىك ءداستۇرىن ۇمىتۋعا ۋاقىت قالدىرمادى. ورتا ءجۇزدىڭ ەل بيلەگەن بي, باتىرلارىنىڭ الدىندا ەرلىگى, كورەگەندىگىمەن وراسان بەدەلگە يە بولعان ابىلاي حانعا وتىز جىلداي جەڭىلىس كورمەگەن, رۋحى جوعارى حالىقتىڭ سەنىمى زور ەدى. بۇل مايداننىڭ باسىنا قول باستاعان باتىرلار مەن قاتارداعى ءار سارباز اتا جاۋى قالماقتى ءتىرى جىبەرمەۋگە بەلىن تاستاي بۋىپ دايىن كەلگەن بولاتىن. ابىلاي جان-جاقتان مۇمكىندىگىنشە جاڭا ۇلگىلى قارۋ العىزىپ, قارت بوگەنباي سياقتى قولباسشىلار حان تاپسىرماسىمەن ساحارانىڭ تۇپكىر-تۇپكىرىن ارالاپ, تەكسەرىپ, جاۋىنگەرلىك دايىندىقتى جوعارعى دەڭگەيدە ۇستاپ وتىرعان.
شايقاسقا قالماق قولى ءۇش تۇمەن بولىپ ساپتاستى. ورتادا تاجىريبەلى نوياندار بامبار, شاەرەنگ جانە گۋنچي باستاعان نەگىزگى اۋىر قول, وڭ قاناتتى ورىس-تۇرىك سوعىستارىنىڭ مايتالمانى اكۋن-ابۋشي تايشا, سول قانات بامبار تايشانىڭ ۇلى تسەرەن-دەليك تايشا, ساپ ارتىندا ىرىكتەلگەن ساربازداردان تۇراتىن, زەڭبىرەكتەرمەن كۇشەيتىلگەن تۇمەندى ۋباشي قونتايشى ءوزى باسقارادى. قالماق قولى 35 مىڭ جاۋىنگەردەن تۇردى.
قازاق اسكەرى جاۋدى شىڭعىس حاننىڭ ۇردىسىمەن مىڭدىقتان تۇمەنگە توپتاسىپ, 50 مىڭ ساربازدان تۇراتىن قولمەن قارسى الدى.
جەتى اي جورىقتا اتتارى ارىپ, وزدەرى دە قاجىعان قالماق جاعى زەڭبىرەكتەرى جوق, وق-قارۋى از بولسا دا, سايگ ۇلىكتەردى توق, جيناقى, رۋحى بيىك قازاق جاۋىنگەرلەرىنەن قايمىعا باستايدى. اتا جاۋعا ولىسپەي بەرىسپەۋگە بەكىنگەن, ارپالىسۋعا بەل بۋعان قازاقتاردىڭ ايبارىن اڭداپ, بەيبىت كەلىسىمگە جۇگىندى.
ابىلاي حاننىڭ جورىق قوسىنىنا كەلگەن قالماق ەلشىلەرى حانعا سىيلىقتارىن تارتىپ, توقال اتاپ, سەرت بەرىپ, قازاقتاردى قالماق كوشىن سوعىسسىز وتكىزىۋىن قيىلىپ سۇرايدى. اقىرعى سوزدەرىندە قازاق حانىنا بودان بولۋعا دا باراتىندارىن ايتىپ ۋادە بەرىسەدى. ونىمەن بىرگە قازاق جەرىنەن وتكەنى ءۇشىن ايىپ-پۇل وتەۋ تۋرالى ۇسىنىس جاسايدى. كوشپەندىلەردىڭ ەجەلگى داستۇرىندە جايىلىمىن مال تۇياعى باسىپ وتكەن ءۇشىن بەرىلەتىن تولەم اقى «شاڭ باسار» اتالعان. وسى جورىقتىڭ «شاڭدى جورىق» اتالۋى دا قالماق ەلشىلەرىنىڭ وسى سوزىنەن تۋسا كەرەك.
ەلشىلەر قوسىندارىنا كەرى كەتكەندە ابىلاي باتىرلارىن جيناپ, ءۇش كۇن كەڭەس قۇرادى. حان پىكىرى ايداھارداي قىتايمەن كورشى بولعانشا, ۇيرەنشىكتى, السىرەگەن قالماقتى وتكىزىپ, بودان جاساپ, كورشى قىلايىق دەگەنگە سايادى. بىراق بايان باتىر باستاعان باتىرلار قارسى بولادى. شوقاننىڭ جازبالارىندا بايان باتىردىڭ: «حان يەم, قالماق ءشۇرشىتتى دە الدادى, ورىستى دا الدادى, سەنى دە الدايدى»,- دەپ ايتقانى كەلتىرىلگەن.
قازاقتىڭ بەتى بەرى قارامايتىنىن تۇسىنگەن قالماقتار ءۇشىنشى تۇنگە اۋعاندا قازاق شەبىن بۇزىپ شىعادى. بىراق قالماقتىڭ قانداي ايلاسىنا دايىن وتىرعان ات-كولىگى تىڭ قازاق قولى قالماقتى قۋىپ جەتىپ, شايقاسۋعا ءماجبىر ەتەدى. وسى قيان-كەسكى سۇراپىلدا اتا جاۋى قالماقتان كەك الۋعا سەرتتەسىپ, بەلىن بۋىپ كەلگەن قازاق ساربازدارى جاۋعا بورىدەي شاۋىپ, تاريحتا «قالماققىرعان» دەگەن اتالعان, بۇرىن سوڭدى بولماعان قاندى قىرعىن ۇيىمداستىرادى. قىرعىنعا ۇشىراپ توز-توز بولىپ قاشقان قالماقتى سۋسىز دالاعا ىعىستىرا قۋادى. قولباسشىلاردىڭ جاۋدى سۋ كوزدەرىنەن الاستاتىپ, شولدەتىپ, دىڭكەلەتۋ امالىن شايقاس ايماعىن جاتقا بىلەتىن, جەرگىلىكتى يتقارا باتىر باستاعان قاراكەسەك رۋىنىڭ كەرنەي اتاسىنىڭ ساربازدارى جۇزەگە اسىرادى. يتقارا الامان جىگىتتەرمەن شىر اينالىپ, دالاداعى ونسىز دا سيرەك قۇدىقتاردى كومىپ, جاۋدى كول جيەگىنە وتكىزبەي شەگىنگەن قالماق قولىنىڭ قارسىلاسۋ مۇمكىندىگىن شەكتەيدى.
ويسىراي جەڭىلگەن قولدىڭ جۇرناعىمەن, قازاققا تۇتقىنعا ءتۇسىپ وراسان شەتىنەگەن كوشتىڭ قالدىعىمەن ۋباشي بالقاشتىڭ وڭتتۇستىگىمەن قاستەك, قاسكەلەڭ, قاپال ارقىلى ىلەنىڭ باستاۋىنان تسين مەملەكەتىنە كىرەدى. وسى قىرعىننىڭ اياعىندا ەدىلدەن شىققان 170 مىڭ قالماقتىڭ 35 مىڭى عانا قىتاي يەمدەنگەن ەجەلگى جوڭعار جەرىنە جەتەدى.
قالماقىرعان الاڭىنان تانجۋ تايشا باستاپ سىتىلىپ شىققان 10 مىڭداي بولاتىن ءبىر بولىگى كولدىڭ سولتۇستىك جاعاسىمەن ساياق, اياگوز ارقىلى قاشادى. ارتىنان قۋعان قازاق قولى ساياق جانىندا قۋىپ جەتىپ, بۇل توپتىڭ ءبىرازىن قىرعىنعا ۇشىراتقان. قازىر بۇل جەردەن دە قالماققىرعان الاڭى سياقتى قازاق, قالماق جەبەلەرى, قالماق جاۋىنگەرلەرىنىڭ رەسەي يمپەرياسىنىڭ اسكەري قىزىمەتى ءۇشىن تولەگەن جالاقىلارى, 1760-67 جىلدارى قۇيىلىپ شىققان ەكاتەريناII مونەتالارى تابىلىپ وتىر.
جاۋدى جەڭىپ, قايتار جولدا جەر يەلەرى - قاراكەسەك رۋىنىڭ كەرنەي اتاسىنىڭ تارايتىن يتقارا باتىر باستاعان ساربازدار تۇمەنباسى ۋاق بايان باتىرعا ارناپ اس بەرەدى. اس ول زاماندا اجەپتەۋىر ارناسى بار مويىنتىنىڭ بالقاش كولىنە قۇياتىن جەرىندە بەرىلەدى. كەرنەي قوسىنا بايان باتىر ءىنىسى سارىمەن جانە ءبىر توپ ساربازىمەن كەلەدى. شىلدەنىڭ اپتاپ كۇنى. اس سوڭىڭىنا قاراي باتىرلار وزەن سۋىنان شالاپ ازىرلەپ ىشەدى. مويىنتىنىڭ باستاۋىندا ات-جونىمەن قىرىلعان مايىتتەردەن ۋلانىپ اققان وزەن سۋى قانتوگىستەن امان شىققان ساربازداردى قاۋىپتى دەرتكە ۇرىندىرادى. بىردەن بويعا تارايتىن سۇراپىل دەرتتەن بايان, يتقارا باتىرلار بۇكىل ساربازدارمەن بىرگە جاپپاي قىرىلادى. قانتوگىستە قاتىگەز جاۋدى جەڭىپ ەلگە جەڭىسپەن قايتپاق بولعان باتىرلار تاعدىردىڭ امىرىمەن اجالىن قالماقكىرعان الاڭىنان ءبىر كۇندىك جەردە تابادى.
كونە كوز قارتتار قايتىس بولعان ساربازداردىڭ سۇيەگىن ەلگە جەتكىزۋ ءۇشىن باس كوتەرەتىن تىرىلەرى ولگەندەرىن اتقا وڭگەرىپ بايلاي بەرگەن دەيدى. بايان, يتقارا, سارى باتىرلار مەن ءتورت ۋاق, ەلۋدەن اسا كەرنەي باتىرلارىنىڭ دەنەسىن ارتقان قارالى كوش ءۇش كۇندە كەرنەيدىڭ قىستاۋلارى ءجامشى وزەنىنىڭ بويىنداعى اياقشي, باسشيگە جەتەدى.
يتقارا باستاعان كەرنەي ساربازدارىن وزەن بويىنداعى ەڭ بيىك شوقىنىڭ باسىنا قويادى. يتقارا باتىردىڭ باسىنا ۇيدەي قىلىپ, ءار ساربازدىڭ باسىنا ودان ءسال ازىراق تاس ۇيىلگەن. بۇل شوقى 19-عاسىردىڭ ساقتالعان رەسمي توپوگرافيالىق كارتالارىندا يتقارا بەيىتى دەپ بەلگىلەنگەن. ءجامشىنىڭ وڭ جاعاسىندا ءبىر شاقىرىم جەردە باياندى ىنىسىمەن جانە ءتورت ۋاق جاۋىنگەرلەرمەن بىرگە جەرلەگەن. وسىلايشا قازىرگى شەت اۋدانىنىڭ اقجال كەنتىنەن 15 شاقىرىمداي جەردە ورنالاسقان ەكى شوقى ەلىم دەپ ەڭىرەگەن باتىرلاردىڭ ماڭگىلىك مەكەنى بولىپ قالدى.. قازاق دالاسىندا باۋىرلاس باتىرلاردىڭ اقىرعى مەكەنى بولعان, ءبىر جەردە ەلۋ باتىر بىردەي جەرلەنگەن, تاريحى ايقىن, بەلگىلى, مۇنداي اۋقىمدى قورىم جوق. تاۋ جوتاسىنان قورىمعا كوز سالساڭىز, ەل ءۇشىن جانىن شۇبەرەككە بايلاعان باتىرلاردىڭ ەرلىگىن ەلەستەتۋ دە قيىنعا تۇسپەيدى.
باۋرلاستار مايىتىنە جەرلەنگەن باتىرلاردىڭ ءبىرازىنىڭ ەسىمى ەل ەسىندە قالعان. بىرىنشىدەن, قولباسشى يتقارا بالتا ۇلى, 1712 جىلى تۋعان. بۇل ارعىننىڭ قاراكەسەك رۋىنىڭ سىر بويىن مەكەندەگەن ۋاقىتى. اقتامبەردى جىراۋدىڭ جىرلارىندا يتقارانىڭ اتاسى كوكبورى اتالعان كەرنەي باتىر كيەلى تۇركىستان ايماعىندا, شايان, بوگەن وزەندەرىنىڭ بويىندا تۋعان دەپ كەلتىرىلگەن. يتقارا سامەكە حاننىڭ باس قولباسشىسى بولعان بالتا باتىردىڭ ۇلى, اكەسى بالتانىڭ دا, يتقارانىڭ دا شەشەلەرى جاۋىنگەرشىلىكتەن كەلگەن جوڭعاردىڭ شور تايپاسىنىڭ قىزدارى.
يتقارا جاستايىنان اكەسى بالتانىڭ جاساعىندا جوڭعار شاپقىنشىلىعىنىڭ سوڭعى ايقاستارىنا قاتىسىپ ۇلگەرەدى. بالتا باتىر 1738 جىلى باشقۇرتتىڭ قاراساقال باستاعان ۇلت-ازاتتىق كوتەرلىسىن قولداپ, اعايىن-باۋىرلارى تۇيتە, قاراش, كۇشىك, جار, تۇڭعىشى قوتىر باتىرمەن توعىز بالاسىن ەرتىپ, 200 جۇزدەي قولمەن باشقۇرتتقا جورىققا اتتانعاندا, ەلدە قالعان اعايىنعا باس قىلىپ يتقارا باتىردى قالدىرادى. جورىقتان بالتا ەلگە قايتپايدى, ساربازدارىنىڭ دەنى قاتىگەز قانتوگىسپەن جانشىلعان باشقۇرت كوتەرلىسىندە ورىستىڭ كوك مىلتىعىنان مەرت بولادى. بالتا سۇراپىلدان ءتىرى شىققان بالالارى مەن جاۋىنگەرلەرىمەن كىشى ءجۇزدىڭ ءالىم تايپاسىنىڭ ىشىندە قالىپ, ۇرپاقتارى بۇگىنگى كۇندە ءبىر رۋ ەل بولىپ وتىر. بالتا باتىر قايتىس بولعاندا يتقارا سارى-ارقادان ويىلعا بارىپ, اكەسىنىڭ سۇيەگىن تۋعان جەرلەرى تۇركىستانعا, قوجا احمەت ياسساۋي كەسەنەسىنە اپارىپ جەرلەگەن.
18-ءشى عاسىردىڭ 40-شى جىلدارى ارعىن تايپاسى قازداۋىستى قازىبەكتىڭ باستاۋىمەن ارقاعا اۋعاندا كەرنەيلىكتەر جازعى جايلاۋى نۇرا بويىنان باستاپ, قىستاۋى ء جامشى وزەنىنىڭ بويىنداعى باسشي, ورتاشي, اياقشيگە شەيىن سوزىلعان كەڭ دالانى يەمدەنگەن. يتقارا باتىر اكەسى بالتا ۇردىسىمەن جاۋىنگەرشىلىك توقتاعان كەزدە دە اتالاستارىنان قۇرالعان جۇزدىك جاساق ۇستاپ, كەيىنگى كوشپەن كەلگەن تايپالاستارعا ورىن بەرمەي, وسى كەڭ, شۇرايلى جەرلەردى ۇستاپ قالعان.
ەل جادىندا يتقارا باتىرمەن بىرگە جەرلەنگەن اعايىنداس باتىرلاردىڭ ءبىرازىنىڭ ەسىمدەرى ساقتالعان, كەيبىرەۋلەرىنە ارنالعان جىر شۋماقتارى دا ەل اۋىزىندا قالعان. ايتىلعان باۋرلاستار زيراتىندا ماڭگىلىك ورىن تاپقان باتىر اتالارىمىزدىڭ ىشىندە بۇگىنگى كۇنگە انىقتالعاندارىن اتاپ وتەيىك:
جارقىنباي كاراش ۇلى, يتقارا باتىر كەلدى جارقىنبايعا,
دەدى دە نە ىستەپ ءجۇرسىڭ, قانداي ايلا
ەر ماعان, بوتەن ەمەس, تۋىسقانسىڭ,
كورمەيسىڭ جامانشىلىق ونى دا ويلا.
بەگىمبەت ەس ۇلى, ەل سىيلايدى بەگىمبەتتەي تارلانبوزىن,
باستاپ ەدى ەلىنىڭ قالىڭ قولىن,
ارتىنا بەلگى ەتىپ تاستاپ كەتتى,
ورازىن, جان تەڭگەرمەس اسىل ۇلىن.
توقتار ەسەي ۇلى, مەڭدىباي تۇرنياز ۇلى, جامبى بالتا ۇلى, قازىگەلدى بالتا ۇلى, قازىباي بالتا ۇلى, قاراتاي بالتا ۇلى, قابىل تۇيتە ۇلى, جانعۇتتى بايداۋلەت ۇلى, كوتامان كەنىلدىك ۇلى, تاز قۇتتىمبەت ۇلى, ساعىندىق سۇيىندىك ۇلى, جومارت سۇيىندىك ۇلى, مارقا قۋاندىق ۇلى.
بۇگىنگى تاڭدا باتىرلار شوقىسىنىڭ باسىنا قويىلعان باتىرلاردىڭ بەلگىلەرى وسىلار. كەلەشەكتە بارلىق ساربازداردىڭ ەسىمدەرى انىقتالار دەپ سەنەمىز.
كەلەسى جىلى ەلىمىزدىڭ تاريحىندا ۇلكەن ءىز قالدىرعان «شاڭدى جورىقتىڭ» وتكەنىنە 255 جىل تولادى ەكەن.
ءيمانتۇسىپ ايماعانبەتوۆ