مىڭنان ءبىر مۇمكىندىك

ساپۋن تاۋىنداعى سۇراپىلدا درامالىق سارىنمەن ءوربىپ, كومەديالىق دەرەكتەرمەن تولىسىپ, تراگەديالىق تۇيىنمەن اياقتالا جازداعان وقيعا كەيىپكەرى داداش باباجانوۆ تۋرالى نە بىلەمىز؟ كۋرسك شايقاسىندا – 200, ستالينگراد شايقاسىندا –125, سەۆاستوپولدى ازات ەتۋ شايقاسىندا 240 ادام كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن العان. سەۆاستوپول ءۇشىن بولعان سول وت كەشۋدىڭ باتىرلار كوشىن قازاقستاندىق داداش باباجانوۆ اعامىزدىڭ باستاپ تۇرعانىن بىرەۋ بىلەر, بىرەۋ بىلمەس... قازاق اۋى­لى­نا ونىڭ اتا-با­با­سىنىڭ قاي جىلى, قاي زاماندا كەلگەنى بەيمالىم... ايتەۋىر, مەنىڭ ەسىمدەگىسى – وقتا-تەكتە ۇلكەن كوشەنى جاعالاپ, بالپاڭداي باسىپ بارا جاتاتىن, ورتا بويلى, قايراتتى قالىڭ قارا شاشى ادەمى تارالىپ قايتارىلعان كەلبەتتى اعامىز تۋرالى ۇزىناعاشتىڭ جۇرتى: «باتىر, باتىر كەتىپ بارادى...» دەر ەدى ەرەكشە قۇرمەتپەن. «قازاق بولىپ كەتكەن» وزبەك دەپ ىشكە تارتا, جەلپىندىرە قوسىپ قوياتىنى جانە بار. راسىندا دا وزبەكستاننان تالاي رەت ارنايى وكىلدەر كەلىپ: «قاھارمان اكا, اتاجۇرتىڭىزعا ءجۇرىڭىز, بارلىق جاعدايدى جاسايمىز!..»دەپ سان رەت قولقا سالعان ەكەن. داداش اعانىڭ قانداستارىنىڭ ءدال سولاي قۇرمەت كورسەتەتىنىنە كۇمانى بولماعان. ويلى جىميىپ وتىرىپ: «ە, بالام-اي, ءبارىبىر تۋعان جەردەي بولمايدى عوي!.. ۇزىناعاشىمدى, بالا كەزدەن بىرگە وسكەن قۇرداس-دوستارىمدى, ەل-جۇرتىمدى قيىپ كەتە المادىم...» دەگەن سابىرمەن ايتقان ءسوزى دە قۇلاعىمدا. داداش اعا سەۆاستوپول ءۇشىن شايقاستا سول كەزدە دە, ودان كەيىن دە, قازىرگى زاماندا دا بۇرمالاۋعا ەش كونبەيتىن, جۇلمالاۋعا ەش كەلمەيتىن ەرەن ەرلىك جاساعان! سونىمەن, درامالىق سارىنمەن ءوربىپ, كومەديالىق دەرەكتەرمەن تولىسىپ, تراگەديالىق تۇيىنمەن اياقتالا جازداعان بۇل وقيعانىڭ القيسساسى بىلاي باستالادى... * * * «سىزدەردى سەۆاستوپول حالقى تاعات­سىزدانا كۇتىپ وتىر!..». ءۇش اپتا اتىسقانمەن جاۋدىڭ شەبىن بۇزىپ وتە الماعان جاۋىنگەرلەردىڭ دامىل تاپقانىنا ەكى-اق كۇن بولعان. تىم-تىرىس جاتقان مايدان شەبىنىڭ ۇستىنەن كەڭەستىك اەروپلان ءۇش اينالىپ ۇشتى. ساۋىرىنا جاپسىرىلعان ۇلكەن ميكروفوننان ۇلى كوسەمنىڭ ءوز داۋى­سىمەن ايتىلعان وسى ءسوزى الدەنەشە رەت قايتالاندى. جاۋىنگەرلەر مايدان شەبىنە بەينە ءستاليننىڭ ءوزى كەلگەندەي سەزىنىپ, قاندارى باسىنا تەپتى... «سىزدەردى سەۆاستوپول حالقى تاعاتسىزدانا كۇتىپ وتىر!..». بۇل 1944 جىلدىڭ 3 مامىرى ەدى. قىرىمعا شابۋىل 12 ساۋىردە باستالعان. گەنەرال يا.گ.كرەيزەر باسشىلىق ەتەتىن 51-ارميا قۇرامى سيۆاش وزەنىنىڭ وڭتۇستىك ايماعىنا وتكەن. ساپۋن تاۋىنىڭ ەتەگىنە جەتكەن اسكەر ودان ءارى ءبىر قادام دا العا باسا المادى. العى شەپتەگى 417-دۆيزيانىڭ شىعىنى شاش ەتەكتەن, باس كوتەرگەن سولدات مۇرتتاي ۇشادى. جاياۋ اسكەردى قولداپ, ارت جاقتان اۋىر ارتيللەريا گۇرسىلدەتە سنارياد جاۋدىرعانمەن, تاۋ بوكتەرىن كورتىشقانداي قازىپ, بەكىنىس ورناتقان فاشيستەردىڭ ولىسپەي بەرىسەتىن ءتۇرى جوق. «ستالين-ۇشاق» كوزدەن تاسا بولىسىمەن: «شتاب رەزەرۆىندەگى پولك شابۋىلعا دايىندالسىن!» دەگەن بۇيرىق تا جەتتى. سىن ساعاتى سوقتى. قاتارىندا ۇزىناعاشتىڭ قى­رانى – سەرجانت داداش باباجانوۆ بار 120 ادام ترانشەيا ىشىندە ساپ تۇزەپ تۇرىپ, لەنين پارتياسىنىڭ قاتارىنا ءوتتى. ءوتتى دە پارتبيلەتتى, باتالون پارتيا حاتشىسىنا ساقتاپ قويۋعا قايتارىپ بەردى. بۇل شابۋىلدىڭ جاۋاپكەرشىلىگى زور بولعالى تۇر. كومانديرى قازا تاپقان ۆزۆودقا جاس كوممۋنيست باباجانوۆ باسشىلىق جاسايدى. سونىمەن... تاڭ سىزات بەرە ساپۋن تاۋى ءۇشىن كەزەكتى, ساياسي جەتەكشىلەر قاداپ ايتقانداي, اقتىق ءارى ەڭ سوڭعى شابۋىل باستالدى. جەر-الەم ءاپ-ساتتە وتقا وراندى. ساپۋن تاۋىنىڭ قازاقشاسى سابىنتاۋ ەكەنىن داداش ءبىلىپ تە العان. ادامنىڭ جانى توزگىسىز ءيىس شىعارىپ, كادىمگى توپىراق شوق بولىپ جاندى. ءدال وسى كەزدە 40 جاۋىنگەرىن باستاپ, جوعارىدان بۇيرىقتى كۇتپەي-اق باباجانوۆ باتىرلارىنىڭ الدىنا ءتۇسىپ الىپ: «ال-عا!» دەدى... * * * جالماۋىزعا دا جان كەرەك ەكەن, اۋىر ارتيللەريانىڭ سوققىسىنان بۇق­پانتايلاپ وتىرعاندار داداش باستاعان ۆزۆودتىڭ جاڭبىر-جاڭبىردىڭ اراسىمەن دەگەندەي سنارياد-سناريادتىڭ اراسىنان كەلىپ قالاتىنىن كۇتپەگەن. اتىس-شابىس, قويان-قولتىق ايقاس... بيە ساۋىم مەزگىلدە ءبىرىنشى شەپتەگى 2 دوت پەن 2 دزوت جويىلدى. كوزدەرى تىنباي وت شاشقان پۋلەمەتتىڭ ۇڭعىسىنداي قىپ-قىزىل, مويىندارىندا رەيحتىڭ ەڭ جوعارعى ناگراداسى – كرەست وردەنى سالبىراعان, اياقتارى تىزەدەن جوق ەرەكشە توپتاعى مۇگەدەك جاۋ سولداتتارىمەن داداش ءبىرىنشى رەت بەتپە-بەت سوندا كەزدەستى. انە-مىنە دەگەنشە ەتەكتەن جاڭا كۇش كەلىپ قوسىلدى. اۋىر تەحنيكانىڭ گۇرىلى دە ەستىلدى. داداش امان قالعان 8 سولداتىمەن قايتا ساپقا تۇردى... ...اجار اپامنىڭ ءدامدى پالاۋى ءتىل ءۇيىرىپ بارادى. بىراق داداش اعام اڭگىمەسىن ۇزبەدى. قارت جاۋىنگەر باسىنان كەشكەنىن بەينەبىر كينوداعىداي ەتىپ, وتە ادەمى, سونداي ءبىر اسەرلى باياندايدى ەكەن. دامنەن الا وتىرىپ, ءسوزىن بولمەي, قۇلاق ءتۇردىم. – رەزەرۆتەگى پولكتىڭ كاراس نيكولاي دەگەن بويى تاپال, قىزبا, بوقتامپاز كومانديرى بار ەدى. مەنى كوزىمەن اتىپ, بىلاي دەدى: – سەرجانت باباجانوۆ, مەنىڭ بۇي­رىعىمدى كۇتپەي شابۋىلدى باستاعانىڭ ءۇشىن قاتاڭ جازالانۋعا ءتيىسسىڭ. بىراق ءبىرىنشى شەپتەگى بەكىنىستى العاندارىڭا بايلانىستى العىس جاريالايمىن. 30 سولداتىڭنان ايىرىلدىڭ... – دەپ نىقتاپ قويدى. سويتسەم, ماعان تاۋدىڭ باسىنا پولك تۋىن تىگۋدى تاپسىرعالى تۇر ەكەن عوي. باسشىلىق سولاي شەشىپتى. – بالام, اسكەردە قىزمەت ەتسەڭ, پولك تۋىنىڭ قۇدىرەتى قانداي ەكەنىن بىلۋگە ءتيىسسىڭ, – دەگەن باتىر اعا ماعان سۇراۋلى كەيىپپەن كوز تاستاپ, مەن باس يزەگەنشە, اڭگىمەسىن جالعادى. – تۋ جوعالسا, كۇنانىڭ اۋىرى سول – پولكتى تاراتادى. جوعالتقان ادامنىڭ ءۇرىم-بۇتاعىنا دەيىن جازالانادى... پولك كومانديرىنىڭ «ايىبىڭدى قانىڭمەن جۋ» دەگەنىن تۇسىنگەندەيمىن. * * * تاۋدىڭ باسىنا دەيىن 200-250 مەتر­دەي جەر. 8 سولداتىن باستاپ, سەرجانت داداش باباجانوۆ العا بەت الادى. قارا ءتۇتىن سەيىلگەن. ايتسە دە, جاۋدىڭ قايدا جاسىرىنىپ جاتقانىن اڭعارۋ قيىن. داداش ءتورت سولداتپەن تاۋ توبەسىندەگى قوجىر جارتاستى بەتكە الىپ توتەلەي تارتىپ, وزگە ءتورت جىگىتكە جارتاستىڭ وڭ قاپتالىن وراي ءجۇرىپ, باقىلاۋعا تاپسىرما بەردى. اينالا تىم-تىرىس. اششى كۇيىكتىڭ ءيىسى قولقانى قاۋىپ, تىنىس الدىرار ەمەس. ولار وسىلايشا مىسىق تابانداپ تاۋ توبەسىنە دە جەتتى. وڭ قاپتالعا كەتكەن الگى تورتەۋى جاۋ كۇشىنە تاپ كەلگەن بولۋى كەرەك, سول جاقتا قىزۋ اتىس باستالدى. اڭدىسۋعا داداشتىڭ شىدامى جەتپەدى. ءۇش جىگىتتى قوجىر تاستىڭ سول قاپتالىن باقىلاۋعا جۇمساپ, بىرەۋىن سايعا قالدىردى دا, ءوزى جارتاسقا ورمەلەدى. اۋپىرىمدەپ توبەسىنە جەتتى. سونداعى تاس اراسىنان ءوسىپ شىققان كىسى بويىنداي اعاشتىڭ تىربىق بۇتاعىنا پولكتىڭ قىزىل تۋىن اسىعىس بايلادى... تىپ-تىقىر جوتا مەن جاقپار تاستى تاۋ باسىنا جەلبىرەگەن القىزىل تۋعا ۇندەسىپ, «ۋر-را» دەپ ايقايلاپ ۇلگەرگەن جاپ-جاس اۆتوماتشى ساشا جولوبوۆقا وسى ارادا وق ءتيدى. ونىڭ ىلە-شالا: «جولداس سەرجانت تومەن جاقتان تۋرا بىزگە قاراپ قاپتاعان سولدات وق جاۋدىرىپ كەلەدى», – دەپ قينالعان داۋسى شىقتى. داداش جارالى جاۋىنگەردى سۇيرەلەي ءجۇرىپ, بۇقپانتايلاپ بارىپ, قويتاستىڭ قالقاسىنان تومەنگە كوز سالدى. راسىندا دا 50 شاقتى نەمىس اۆتوماتشىلارى تۋرا وسىلاي قاراي بەت الىپتى. سۋىت كەلەدى. – ساشا, سەن وسىندا قال, – دەگەن داداش شىڭ باسىندا جەلبىرەگەن پولك تۋىنا قاراي قايتادان قۇستاي ۇشتى. «ءبىزدىڭ شەيىت بولارىمىز انىق... تۋدى ساقتاۋ كەرەك, تۋدى...» ساناسىن جەپ سانسىراتقان وسىنداي ويمەن جانۇشىرا بارىپ, قوجىر-قوجىر تاستىڭ ۇستىنە قايتا شىعىپ, تۋدى قايتا شەشتى. قۇلاعىنىڭ ۇشىنان ىسقىرىپ وتكەن قورعاسىن وق جارتاسقا سوعىلىپ, زىڭ-زىڭ ەتەدى. وڭ يىعى جىلىمشى تارتتى. تۋدى العان بويدا تەز تومەن ءتۇستى. «قايدا جاسىرماق!؟» ءبىر-ەكى جەرىنەن شۇرق تەسىلگەن القىزىل جالاۋدى قولىنا ۇستاعان وڭ يىعىنان جارالى سەرجانتتىڭ ويلانىپ تۇرۋعا ۋاقىتى قالماعان... * * اس جەلىنىپ بىتكەن. – اجار... اۋ, اپاسى!.. تەمەكىم تاۋ­سى­لىپ قالدى. «مەدەۋىڭدى» اكەلشى, – دە­گەن باتىر اعا ماعان بۇرىلىپ, ماڭ­دايىن ۇستاپ, بارماقتاي تىرتىقتى كور­سەتتى. – مىناعان وق تيگەن دەپ وتىرعان شىعارسىڭ... جو-ووق, ونىڭ دا اڭگىمەسى قىزىق. شىنىن ايتايىن, باتىر اعامدى سىرتتاي بىلگەنمەن, ءدال مىنانداي اڭگى­مەشىل, جايدارى جان دەپ ويلاماپپىن. سۇحباتىمىزدىڭ جاراسىپ تۇرعانىنا قۋانىشتى ەدىم. مايدانگەر ايتقان ءاربىر سوزگە ۇيىپ, ەنتەلەپ وتىردىم. – اتاسى سىرىن اشا بەرمەۋشى ەدى, ءسىزدى ۇناتىپ قالعان عوي. اڭگىمەشىل بولىپ كەتىپتى... – دەگەن اجار اپامىز داس­تار­قاندى جيىستىرا ءجۇرىپ, ك ۇلىپ الدى. – جارتاستىڭ جىقپىلىنا جاسىرىنىپ تۇرىپ, شالبارىمدى شەشتىم. شەشتىم دە تۋدى جامباسىمنان تومەن وراپ, تەز قايتا كيىندىم. ە-ە, بالام, باعىم با, سورىم با, ايتەۋىر, اسىعىستان وسىلاي ارەكەت جاسادىم. بۇعان دەيىن ەكى رەت ءولىپ-تىرىلگەن, توپىراق استىنان ارشىلىپ الىنعان مەن, تاۋ توبەسىنە قارداي جاۋىپ تۇرعان اۋىر سناريادتىڭ اراسىنان قالاي امان قالىپ, قالاي جەتكەنىمدى وسى كۇنگە دەيىن بىلمەيمىن. كەتتى عوي, تالاي بوزداق! تۋدى «جاقسىلاپ جاسىرعان» سەرجانت, جارالى سەرىگى ەكەۋى سول قاپتالدان ەنتەلەپ جەتكەن جاۋدىڭ جولىن توستى. نەمىستەردىڭ داۋىسى انىق ەستىلەتىن جەرگە كەلدى-اۋ دەگەندە, داداشتىڭ بەلگىسىمەن بۇلار اۆتوماتقا «ءتىل» ءبىتىردى... مانادان بەرى ءدال وسى ءساتتى كۇتىپ جاتقانداي-اق ەتەكتەگى ءبىزدىڭ زەڭبىرەكتەر مەن مينومەتتەر «گۇرسىلگە» باستى. دۇنيە استاڭ-كەستەڭ. قوس جاۋىنگەر – اشىنعانى بار, قۋانعانى بار اۆتوماتتىڭ شۇرىپپەسىن ساۋساقتارى قارىسقانشا باستى... – ەسىم كىرەسىلى-شىعاسىلى... «باباجانوۆتى تاپتىق, باباجانوۆتى تاپتىق», دەگەن داۋىس قۇلاعىما تالىپ ەستىلدى. ەكى جىگىت ەكى قولتىعىمنان دەمەپ, ارەڭ تۇرعىزىپ, ۇستاپ تۇرعان سەكىلدى. سويلەيىن دەسەم, ءتىلىم يكەمگە كەلمەيدى. كوزى اتىزداي بولىپ, سول باياعى پولك كومانديرى كاراس جانىما جەتىپ كەلدى, اۋزىنان جىن-شايتانى توگىلىپ. «باباجانوۆ, تۋ قايدا, تۋ...». تىرىدەي جەپ قوياتىن ءتۇرى بار. مەنىڭ سويلەۋگە ءال-دارمەنىم جوق. قولىن الدىم دا, كىندىگىمنەن تومەن قاراي اپارا بەرگەنىم سول: «اح-ح... مالعۇن...» دەپ باقىرعان كۇيى ناگانىنىڭ دۇمىمەن ماڭدايىمنان ءبىر-اق سالدى. بوقتامپاز كوماندير مەنىڭ قيمىلىمدى ورىستارشا بالاعاتتاۋ دەپ تۇسىنگەن عوي!..   * * * «مەدەۋىن» قۇشىرلانا سورعان باتىر اعا اۋىر كۇرسىنىپ الىپ, جىميىپ قويدى. – سوندا عوي, كوماندير قىزبالىقپەن مەنى اتىپ تاستاسا شە؟! سوعىستا ادامنىڭ سۇراۋى جوق. كوزىم كوردى. كورەر قىزىعىم بار ەكەن, بالام. روتا ساياسي جەتەكشىسىنىڭ قۇشاعىندا كوزىمدى اشتىم. جىلى ءجۇزدى تاماشا جان ەدى: «باباجانوۆ, مەن بىلەم... سەن تۋدى ءبىر جەرگە جاسىردىڭ, ايت... ەسىڭە ءتۇسىر...» دەپ باسىمدى ۇستاپ وتىر ەكەن. ...سانيتارلار بولىمىندە ەسىمدى تولىق جيعان ساتتە, قارۋ اسىنعان ەكى سولدات مەنى دەدەكتەتىپ ورمان ىشىندەگى شتابقا الا جونەلدى. سوعىستىڭ ءتارتىبىن بىلەم. ىشتەي «بوزداپ» كەلەم. «بۇيرىقتى كۇتپەي شابۋىلعا شىقتىم, ءبىر ۆزۆودتان 30 ادام ءولدى... قاسيەتتى قىزىل تۋدى بەلىمنەن تومەن بايلادىم... ارينە, اتادى! اتاڭا-نالەت كاراس...». اعايىن-تۋعانمەن, ۇزىناعاشتا قالعان جالعىز شەشەممەن ىشتەي قوشتاسىپ كەلەمىن. گەنەرال كرەيزەردىڭ اديۋتانتى الدىمىزدان شىعىپ: «باباجانوۆ پا؟ تەز ارادا مونشاعا اپارىپ, شاشىن الدىرىپ, باسىن اق داكەمەن تاڭىڭدار. كيىمىن باستان-اياق اۋىستىرىڭدار», دەپ بۇيرىقتى بۇرقىراتقاندا بارىپ, قاسىرەت شىرماعان ويدان ارىلدىم. «مەنى اتاتىن بولسا, شاشىمدى باستىرىپ, مونشاعا تۇسىرمەيدى عوي...». ۇلكەن بولمەگە كىرگەندە نەشە كۇن تاماق ىشپەگەن, ابدەن سوققى العان ءارى جارالى بەيشارا مەن... يىستەن-اق باسىم اينالىپ, شالقامنان تۇسە جازدادىم. داستارقان جايىلعان ۇستەلدىڭ بەلى قايىسىپ تۇر. شىمىلدىقتىڭ ارجاعىندا كوڭىلدى دابىرلاسقان, قارقىلداي كۇلگەن ادامداردىڭ دا­ۋىسى ەستىلدى. سابىنتاۋدى العانبىز, سەۆاستوپول قولدا! اديۋتانت سولاي قاراي كىرىپ كەتتى. ىلە شىمىلدىق ءتۇرىلىپ, ار جاقتان كەۋدەلەرىندە وردەن-مەدالى سىڭعىرلاعان كومانديرلەر شىقتى. الدىندا گەنەرال كرەيزەر! قولىمدى شەكەمە اپارىپ: «جولداس گەنەرال, ءسىزدىڭ شاقىرۋ...» دەگەن ءسوزىمدى ايتقىزباي: «توقتات, باباجانوۆ, توقتات...» دەگەن گەنەرال مەنى قاپسىرا قۇشاقتاي الدى. كوزىمنەن ىستىق جاس ىرشىپ شىقتى. قۇلاعىمنىڭ تۇبىنەن: «باباجانوۆ, سەن سوۆەت وداعىنىڭ باتىرىسىڭ!» دەپ بار داۋسىمەن ايقايلادى گەنەرال...   * * * قۇشاعىن بوساتقان كرەيزەر ءبىر قادام ارتقا شەگىندى. «باباجانوۆ, ماڭدايىڭا نە بولعان؟» «جولداس گەنەرال, ءبىرىنشى شەپتى العاندا جاۋمەن قويان-قولتىق ايقاستىق...» «توقتات, باباجانوۆ!.. شىنىڭدى ايت, ماڭدايىڭا نە بولدى؟». جىلىۇشىراپ ك ۇلىپ تۇرعان گەنە­رال­دىڭ نوكەرلەرى اراسىنان كوزىم پولك كومانديرى كاراسقا ءتۇستى. قان-ءسول جوق, قالشيىپ قالىپتى. «جولداس گەنەرال, ءبىرىنشى شەپتە...» گەنەرال قايتادان قاپسىرا قۇشاقتادى. «ءوزىڭ كوممۋنيسسىڭ, ءوزىڭ وتىرىك ايتاسىڭ... مايور كاراس, ماعان كەل!» مەنىڭ كومانديرىمە سول جەردە تاپسىرما بىلاي بەرىلدى: «جول-داسس.. ما­يور, جەڭىسكە از قالدى. سوعىستىڭ سوڭعى كۇنىنە دەيىن, ەگەر باباجانوۆتىڭ ءبىر تال شاشى تۇسسە, تريبۋنال الدىندا جاۋاپ بەرەسىڭ!..». كەيىن ءبىلدىم ەمەس پە, ەتەكتەگى بۇكىل ارميانى قول استىندا ۇستاپ تۇر­عان گەنەرال كرەيزەر قارسى بەتتەگى باقى­لاۋ پۋنكتىنەن مەنىڭ تاۋ توبەسىندەگى جار­تاسقا پولك تۋىن قالاي تىككەنىم, جاۋ جاقىنداعاندا ونى قالاي قايتا الىپ, جارتاس اراسىنا جاسىرىنعانىم... ءوزىم كونتۋزيا جاعدايىندا تۇرعاندا پولك كومانديرىنىڭ ناگانمەن باسىمنان سالىپ قالعانىن ءتۇپ-تۇگەل دۇربىدەن كورىپ تۇرىپتى. عاجاپ ەمەس پە, ا... بالام! گەنەرالدىڭ سوڭعى ساۋالى: «باباجانوۆ, پولك تۋىن نەگە كىندىگىڭنەن تومەن ورادىڭ؟». «...جاۋدىڭ ءتۇرىن كورىپ, ءتىرى قالماسىمدى ءبىلدىم. مەنىڭ ءمايىتىمنىڭ دە, كيىمىمنىڭ دە نەمىستەرگە كەرەگى جوق. ارى كەتسە, كەۋدە تۇيمەمدى اعىتىپ, قالتامدى قاراپ, اتتاپ كەتە بەرەدى. ال ءوزىمىزدىڭ ادامدار ءۇشىن سۇراۋىمىز بار. ەڭ بولماعاندا كيىمىمىزدى شەشكەندە, بىرەۋى بولماسا بىرەۋىنىڭ كوزىنە پولكتىڭ تۋى تۇسەر دەپ ادەيى... ورادىم. «وتە اقىلدى ءىس ىستەگەنسىڭ, باباجانوۆ!» دەپ قاتتى تولقىپ قايتا قۇشاقتادى. قىرىمدى جاۋدان بوساتىپ, سابىنتاۋعا تۋ تىككەندە وت پەن وقتىڭ ورتاسىندا ءجۇرىپ, سونداي جاعدايدى باس­تان كەشىرگەنبىز», دەپ اڭگىمەسىن اياقتادى باتىر اعا. * * * 1944 جىلى اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ وكىلى وزدەرىنىڭ جەرلەسى داداش باباجانوۆتىڭ كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتانعانىنا «ءسۇيىنشى» سۇراپ كەلسە, جاۋىنگەردىڭ اناسى ءمىناپىس اپا كوزىنە جاس الىپ, كەنجە ۇلىنان ءۇش اي بۇرىن «قارا قاعاز» العانىن ايتادى. العاشقى كەلگەن ەكى حاتتا ەكى ۇلىنىڭ قازا تاپقانى تۋرالى جامان حابار الىپ, كوڭىلىن كۇيىك جاپقان كەيۋانا ءۇشىنشى حات كەلگەندە, كەنجەسى داداشتى «ولدىگە» جورىپ, كونۆەرتتى اشپاي, ابدىرەگە تاس­تاي سالعان ەكەن. سويتسە, داداشتىڭ باتىر اتانعانى تۋرالى ءسۇيىنشى-حات ۇزىناعاشقا ءۇش اي بۇرىن كەلگەن عوي...   * * * سان عاسىر باسىنان بۇلت كەتپەگەن سابىنتاۋدى فاشيستەر 8 ايدا ارەڭ باسىپ العان. كەڭەس اسكەرلەرى 35 كۇننىڭ ىشىندە كەرى قايتاردى. سول ءبىر اي قانشا ادامنىڭ ءومىرىن جالمادى دەسەڭىزشى... ءستاليننىڭ ءبىر اۋىز سوزىمەن باۋداي تۇسكەنىنە قاراماستان ساپۋن تاۋىنا ورمەلەپ, سەۆاستوپولعا جول اشقان ازاماتتاردىڭ ەرلىگى نەگە تۇرادى؟! «قىرىق جىل قىرعىن بولسا دا اجالدى ولەدى...». مايدان دالاسىندا 4 رەت «ءولىپ-تىرىلگەن» باتىر اعامىز داداش باباجانوۆتىڭ سونداعى ايتقان اڭگىمەسى سوعىستىڭ سوڭعى اڭگىمەسى, ءوزىنىڭ سوڭعى رەت وتتى جىلدار وقيعاسىنان كوسىلىپ شەر تارقاتۋى ەكەن. كەزدەسۋدەن سوڭ ارادا ءۇش اي وتكەندە باقيلىققا اتتاندى. جەڭىستىڭ 40 جىلدىق مەرەكەسىن كورە المادى. 1977 جىلدان 1985 جىلدىڭ 6 اقپانىنا دەيىن ۇزىناعاش اۋىلدىق كەڭەسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىن اتقاردى. اجار اپا ەكەۋى ءۇش ۇل, ءۇش قىز ءوسىردى. نەمەرە-شوبەرەلەرى باتىر اتاسىنىڭ سابىنتاۋعا قالاي تۋ تىككەنى تۋرالى تاريحي قىسقا دەرەكتى بۇگىندە تەك عالامتوردان ءۇش تىلدە – قازاق, ورىس, اعىلشىن تىلدەرىندە وقىپ وتىر. ال مەن ۇزىناعاشتىق باتىردىڭ باسىنان كەشكەنىن ءتۇپ-تۇگەل ءوز اۋزىنان ەستىگەن ەم... تالعات ءسۇيىنباي, «ەگەمەن قازاقستان». الماتى.