قوعامدا قيلى-قيلى قۇندىلىق, ءتۇرلى-ءتۇرلى تۇسىنىكتەر ءومىر ءسۇرۋى زاڭدى. كونستيتۋتسيادا بارلىق ازاماتتىڭ قۇقىعى تەڭ دەگەنىمىزبەن, ورتاسىنان ورنىن تابا الماي, قوعامنان قاعاجۋ كورەتىن ادامدار دا بولادى. مارگينالدىلىق دەپ ات قويىپ, ايدار تاققان بۇل قۇبىلىس ءبىزدىڭ ەلىمىزدە عانا ەمەس, كۇللى الەمدە وزەكتى تاقىرىپ.
مەملەكەت ونى جۇيەلى تۇردە رەتتەپ وتىرماسا, الەۋمەتتىك شيەلەنىس, نارازىلىقتار مەن كەدەيلىكتىڭ ارتا بەرەتىنى تۇسىنىكتى. جالپى, ءبىزدىڭ ەلدىڭ جاعدايىندا مارگينالدىلىق نەدەن تۋىنداپ وتىر؟ البەتتە, ءبىرىنشى كەزەكتە – ەكونوميكالىق فاكتورلار. جاستار مەن ەڭبەك ميگرانتتارى اراسىنداعى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى جوعارى ەكەندىگىنە كوز جۇمىپ قاراۋعا بولمايدى. كولەڭكەلى ەكونوميكانىڭ ىقپالى, سول سياقتى ايماقتار اراسىنداعى تابىس تەڭسىزدىگى, ۇلكەن قالالاردان تابىلاتىن جۇمىس اينالاڭنان, اۋدانىڭنان تابىلماۋى سىندى كەلەڭسىزدىكتەر ادامدى كۇيزەلىسكە, داعدارىسقا الىپ كەلەدى. اۋىلدان قالاعا كوشكەندەردىڭ جاڭا ورتاعا بەيىمدەلۋدەگى كەدەرگىلەرى دە وقشاۋلانۋعا اكەلىپ سوعادى.
قوعامنان الشاقتاۋدىڭ ساياسي, ينستيتۋتسيونالدىق سەبەپتەرىنە توقتالساق, ساياسي ومىرگە ارالاسۋعا اركىم نيەتتى بولسا دا, ونىڭ مۇمكىندىكتەرى شەكتەۋلى ەكەندىگىن مويىنداعان ءجون. وسى ورايدا مەملەكەتتەردىڭ الەۋمەتتىك باستامالاردى جەتكىلىكتى دەڭگەيدە قولداماۋى دا مارگينالدىلىق ماسەلەسىن تەرەڭدەتە ءتۇسۋى عاجاپ ەمەس. وعان قوسا كاسىپكەرلىك پەن الەۋمەتتىك موبيلدىلىكتى تەجەيتىن بيۋروكراتيالىق كەدەرگىلەر بار.
قوعام نازارىنان تىس قالىپ قوياتىن توپتار وركەنيەتتى ەلدەردە دە كەزدەسەدى. دامىعان ەلدەردە مارگينالدىلىق كوبىنە كوشى-قون ساياساتىنا بايلانىستى قالىپتاسىپ وتىر. مىسالى, فرانتسيا, گەرمانيادا ۇلكەن ميگرانت قاۋىمداستىقتارى تىلدىك كەدەرگىلەر مەن الەۋمەتتىك ينتەگراتسيا باعدارلامالارىنىڭ جەتكىلىكسىزدىگىنەن وقشاۋلانىپ قالعان. ۇكىمەت بۇل ماسەلەنى شەشۋدە ءتىل كۋرستارىن, جۇمىسقا ورنالاسۋ باعدارلامالارىن, ءبىلىم بەرۋ باستامالارىن مىقتاپ قولعا العان. كورشى رەسەيدە مارگينالدىلىق جاستار مەن از قامتىلعان تۇرعىندار اراسىندا قاتتى بايقالادى. جاپپاي جۇمىسسىزدىق, ءبىلىم بەرۋ مەن الەۋمەتتىك رەسۋرستارعا قولجەتكىزۋ تەڭسىزدىگى 2021–2022 جىلدارداعى جاپپاي نارازىلىقتارعا الىپ كەلدى. مارگينالدىلىقپەن تابىستى كۇرەسىپ جاتقان مەملەكەتتىڭ ءبىرى – سينگاپۋر, بۇل ەل ماسەلەنى شەشۋدە ەرەكشە تاسىلدەر قولدانىپ وتىر. مىسالى, الەۋمەتتىك تۇرعىن ءۇي جۇيەسى – بارلىق الەۋمەتتىك توپتار ارالاس اۋدانداردا تۇرادى, بۇل گەتتولاردىڭ پايدا بولۋىنىڭ الدىن الادى. جاستارعا ارنالعان تەگىن ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارى, كاسىپكەرلەردى قولداۋ, شاعىن بيزنەستى دامىتۋ باستامالارى دا جاقسى ناتيجە بەرگەن.
ەلىمىزدە مارگينالدىلىققا ەڭ كوپ ۇشىراعان توپتاردىڭ ءبىرى – ميللەنيالدار (1981–1996 جىلدارى تۋعاندار) ەكەنى ايتىلىپ ءجۇر. بۇل بۋىن تۇراقسىزدىققا, ومىردەن تۇڭىلۋگە بەيىم, بيلىككە دەگەن سەنىمى از. ءوز جەتىستىكتەرىنە كوڭىلى تولمايتىندىقتان, ءوز-وزدەرىن ىشتەي جەپ, سىناپ-مىنەۋگە دايار تۇرادى. مۇنداي جاعداي ميللەنيالداردىڭ راديكالدى, وپپوزيتسيالىق توپتاردىڭ ىقپالىنا ءتۇسىپ قالۋ قاۋپىن ارتتىرادى. ەڭ ماڭىزدىسى – ميللەنيالدار سانى ايتارلىقتاي كوپ, شامامەن 4,7 ميلليون ادام. وتكەن عاسىردىڭ سوڭىندا دۇنيەگە كەلگەن بۇل بۋىن ۇلكەن ۇمىتتەرگە, مۇرات-ماقساتتارعا يەك ارتقانىمەن, سول كەزەڭ ولاردى قاجەتتى رەسۋرستارمەن, تۇراقتىلىقپەن قامتاماسىز ەتە المادى.
مارگينالدىلىق تەك جاستارمەن شەكتەلمەيدى. ەڭبەك ميگرانتتارى, ەتنيكالىق ازشىلىقتار, جالعىزباستى اتا-انالار, مۇگەدەكتىگى بار ازاماتتار, جۇمىسسىزدار مەن مۇقتاج وتباسىلار دا وسى ساناتقا كىرەدى. اينالىپ كەلگەندە بۇل ومىرىنە كوڭىلى تولمايتىن, وزىنە كەلگەندە تىم تالاپشىل, بىراق ارماندارى ورىندالماعان, قوعامعا وكپەلى جانداردىڭ سانىن ەسەلەيتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.
وسى الەۋمەتتىك توپتاردى مارگينالدىلىق شەڭگەلىنە قالاي تۇسىرمەۋگە بولادى دەگەن وزەكتى ساۋال بار. بۇل ماسەلەدە مەملەكەتتىك قۇرىلىمدار دا قول قۋسىرىپ, قاراپ وتىرعان جوق. «قادامدار» (Qadamdar), ء«ومىردى وزگەرت» (Ömirdi özgert), «بىرلىك جولىندا» ء(Bىrlىk jolynda), «قارجى مەن قۇقىق» (Qarjy men Qūqyq), Ata-ana مەكتەبى, «يستوري يز جيزني كازاحستانتسەۆ», «دەنساۋلىق» (Densaulyq), ينكليۋزيۆتى ديالوگ الاڭى, «جاڭا ءومىر» (Jaña ömir) سىندى ناقتى جوبالار مەن الەۋمەتتىك باستامالار بار.
بىزدە مارگينالدىلىققا ۇشىراعاندار تۋرالى ناقتى, رەسمي ستاتيستيكا جوقتىڭ قاسى. دەگەنمەن سىرت كوزگە اسا بايقالا بەرمەيتىن مارگينالدىلىق قۇبىلىسىن الەۋمەتتىك جەلىلەردەن نەمەسە كوشەدەگى ادامداردىڭ كوزقاراسىنان اڭعارۋعا بولادى. جاستاردىڭ جۇمىس تابا الماۋى, ەڭبەك ميگرانتتارىنىڭ زاڭسىز جۇمىسپەن اينالىسۋى, ەتنيكالىق ازشىلىقتاردىڭ قوعامعا تولىق سىڭىسە الماۋى – وسىنىڭ ءبارى مارگينالدىلىقتىڭ كورىنىسى.
مارگينالدىلىق – تۇپكىلىكتى ۇكىم ەمەس. ءاربىر ادامعا قوعامنان ءوز ورنىن تابۋعا مۇمكىندىك بەرۋ – بيلىكتىڭ عانا ەمەس, بارشانىڭ مىندەتى. بۇل – كوزگە كورىنبەيتىن داعدارىستى ەڭسەرۋدىڭ جالعىز جولى.
الماتى