...ءتۇس اۋا قاتتى ۇيىقتاپ كەتىپپىن. ۇزىن شنۋرىن شۇبىرتىپ, زəرەسى قاشىڭقىراعان انام تەلەفوندى əكەلىپ تۇر: «ەردەن, ەردەن, ويانشى, تۇرشى! بوكەتوۆ, رەكتور, تەلەفون سوعىپ تۇر!»
– ەبىنەي ارىستان ۇلى, امانسىز با؟
– بۇل نە ۇيقى ساباق ۋاقىتىندا؟
– تاڭعا دەيىن ءبىر كىتاپتى قاراپ ەدىم, كەشىرىڭىز.
– ساباقتى كەرەك قىلمايتىن, ول قانداي كىتاپ سوندا؟
– قازاق تاريحى, رەۆوليۋتسياعا دەيىنگى.
– اۆتورى كىم؟ كەشەگى لەۆشينىڭ ەمەس پە؟
– جوق... سىزگە كەزدەسكەندە ايتامىن.
– جارايدى, ماعان كورسەتەسىڭ.مونشاعا باراسىڭ با؟
– بارامىن.
– وندا ورامالىڭدى الىپ, جارتى ساعاتتان سوڭ دالاعا شىعىپ تۇر. ايتپاقشى, جاڭاعى كىتابىڭدى دا الا شىق, ۇمىتپا.
وسىلاي ەبىنەي اعا مەنى بالاسىنداي كورىپ, قاسىنا ءجيى الىپ جۇرەتىن بولدى. تاۋتۇلعالى ۇستازىمنىڭ قاسىندا سارىاۋىز بالاپان مەن كىمدەرمەن تانىسىپ, كىمدەرمەن داستارقانداس بولمادىم دەسەڭىزشى. تالاي رەت عابيت مۇسىرەپوۆ, Əلكەي مارعۇلان, شاپىق شوكين, ولجاس سۇلەيمەنوۆ, نۇرتاس وڭداسىنوۆ, عابيدەن مۇستافين سىندى ەلىمىزدىڭ بەتكەۇستار ەل اعالارىنىڭ قولدارىنا سۋ قۇيىپ, ساليقالى اڭگىمەلەرىن تىڭداپ, تانىم مەن تالعامىم ءوستى, قالىپتاستىم.
ال ساباققا بارماي ۇيىقتاپ قالىپ جۇرگەنىمنىڭ سىرى, جاقسى ارالاساتىن اعام, ءəرى دوسىم, ماماندىعى فيزيك بولسا دا, تۇركى حالىقتارىنىڭ شەجىرەسىن كəسىبي دەڭگەيدە تەرەڭ زەرتتەپ جۇرگەن قاراعاندى پوليتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ وقىتۋشىسى تىلەۋكەن ينسەباەۆ جۋىردا تاشكەنتتەن قازاقتىڭ تۇڭعىش تەمىرجول-ينجەنەرى مۇحامەتجان تىنىشباەۆتىڭ ءبىر كىتابىنىڭ كوشىرمەسىن كسەروكستان وتكىزىپ اكەلىپتى. سونى ءبىر كۇنگە سۇراپ الىپ, تاڭ اتقانشا قۇمارتا وقىپ ءبىتىردىم...
جەتپىسىنشى جىلداردىڭ ورتاسى.كوممۋنيستىك پارتيانىڭ قىلىشىنان قان تامىپ تۇرعان كەز. كىتاپ اۆتورى – «حالىق جاۋى», الاش ۇكىمەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, تۇركىستان اۆتونومياسىنىڭ پرەمەر-ءمينيسترى... مۇحامەتجان تىنىشباەۆتىڭ اتىن اتاۋدىڭ ءوزى ۇلكەن قىلمىس بولىپ سانالاتىن زامان. سوندىقتان دا تىلەۋكەن كىتاپتى ماعان شۇبەرەككە وراپ, قۇپيا تۇردە تانىسۋعا بەرگەن. تاشكەنت ۋنيۆەرسيتەتى كىتاپحاناسىنىڭ وقۋ زالىنا لەۆ وشانين دەگەن ءبىر كىسى تاپسىرىپتى, كىتاپحانا قىزمەتكەرلەرى بايقاماي قابىلداي سالعان سەكىلدى.
تىلەۋكەندى تاڭعالدىرعانى – تاشكەنتتە 1925 جىلى شىققان وسى ەڭبەكتىڭ سوڭعى بەتتەرىندە قوسىمشا رەتىندە تىركەلگەن شەجىرە كەستەلەرى. باقسام, مازمۇنى تۇتاس عاجاپ عىلىمي سەنساتسيا, قازاق مەملەكەتىنىڭ قالىپتاسۋ تاريحىن, كەمىندە ءحى عاسىردان باستايدى, كەلتىرىلگەن رەسمي دەموگرافيا دەرەكتەرى بويىنشا قازاقتىڭ 70 پايىز جەرىندە 1914 جىلدىڭ وزىندە حالقىمىزدىڭ سانى بەس جارىم ميلليوننان ارتىپ جىعىلادى ەكەن. ياعني 6-7 ميلليونبىز سول تۇستا. قىرۋار قۇندى فاكتىلەر, سول زاماندا بىزگە ناسيحاتتاعان دەرەكتەن مۇلدە باسقا, تىڭ, عاجايىپ عىلىمي كونتسەپتسيا. بۇكىل تاريحتى باستان اياققا قوياتىن, ورىس ءبىزدى ەمەس, كەرىسىنشە, بىزدەر ورىستاردى, سلاۆيانداردى ادام قىلعانىمىز, ەل دەڭگەيىنە كوتەرگەنىمىز, ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدىڭ ادامزات تاريحىنا قوسقان سۇبەلى ۇلەسى – ءبəرى بايسالدى, دəلەلدى, تايعا تاڭبا باسقانداي انىق, جاتىق باياندالادى...
ەبىنەي ارىستان ۇلى اتىن اتاۋعا قاتاڭ تىيىم سالىنعان مۇحامەتجان تىنىشباەۆتىڭ «قاۋىپتى» تاقىرىپتاعى ءىز-ءتۇزسىز جوعالىپ كەتتى دەپ جۇرگەن, قارا تىزىمگە ەنگەن كىتابىنىڭ كوشىرمەسىن قولىندا ۇزاق ۇستاپ قاتتى تولقىدى, ىلعالدالعان كوزدەرىن جاسىرماي تۇرىپ تىلەۋكەن احمەت ۇلىنا ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. بىردەن سول كۇنى Əلكەي حاقان ۇلىنا تەلەفون شالىپ: «Əلەكە, مال-جان امان با؟ رەتىن تاۋىپ ماعان ءبىر كەلىپ كەتۋىڭىز كەرەك. ماڭىزدى شارۋا بار. قوناق بولىپ, دەمالىپ, ولجالى بولىپ قايتاسىز. Əزىرگە ايتارىم وسى عانا», دەپ قىسقا قايىردى.
بۇل كۇندە مارقۇم بولىپ كەتكەن دوسىم تىلەۋكەن احمەت ۇلى ينسەباەۆ تاپقان باعا جەتپەس قازىنامىز وسىلاي ەلگە ورالدى. ون جىلدان كەيىن گورباچەۆتىك جىلىمىق كەزىندە بۇل كىتاپتى كوپتەگەن زيالى قاۋىم وكىلى, اتاپ ايتسام: اقسەلەۋ سەيدىمبەك, ولجاس سۇلەيمەنوۆ, مۇحتار ماعاۋين, رىمعالي نۇرعاليەۆ, مۇرات Əۋەزوۆتىڭ ۇيىندەگى كىتاپ سورەلەرىنەن كوردىم.
ەبىنەي اعا ۋنيۆەرسيتەتتى بىتىرەر كەزىمدە مەنىڭ ديپلومدىق جۇمىسىمنىڭ جەتەكشىسى بولدى. ءوزى تاقىرىپتى: «ولجاستى جاقسى بىلەتىن سەكىلدىسىڭ, ولاي بولسا, ونىڭ ەڭبەكتەرىنىڭ ۇلتتىق مازمۇنىن اشىپ كورسەتشى» دەپ, ءبىرىنشى تاپسىرما بەردى. بىرەر اي ەڭبەكتەنگەننەن كەيىن, الدىنا ءجۇز ەلۋ بەتتىك كىرىسپە, تاراۋلارى, قورىتىندىسى, پايدالانعان əدەبيەتتەرى, قىسقارتۋلارى, بۇكىل عىلىمي اپپاراتتى تەگىس قامتىعان مəشىڭكەگە باسىلعان قولجازبامدى قويدىم. ەكى-ءۇش كۇننەن كەيىن ەبىنەي ارىستان ۇلى: «جۇمىسىڭ جاقسى ەكەن. بىراق تاقىرىپ تىم كەڭ بولىپ شىققانىنا كوزىم جەتتى. تاقىرىپتى ناقتىلاپ كورەيىك. سەن ولجاستىڭ ءبىر عانا ەڭبەگىن تاڭداپ, سول ەڭبەكتىڭ ىشىندەگى تەك ءبىر عانا مىسالدى الىپ, تەك سونى اينالدىرىپ, تازا تۇركولوگيا تۇرعىسىنان زەرتتەپ كورشى. جəنە كوپ جازبا. ەلۋ بەتتەن از بولماسىن, ءجۇز بەتتەن اسىرما», دەدى. مەنى قويىڭىزشى, فيلولوگيا فاكۋلتەتىندەگى ۇستازدارىمنىڭ ءوزى اڭ-تاڭ. ۋنيۆەرسيتەتتى بىتىرۋگە جارتى جىل قالعاندا, ورتا جولدا تاقىرىپتى وزگەرتۋ ستۋدەنتكە əجەپتəۋىر اۋىر سالماق. امال نەشىك, كۇندىز-ءتۇنى ۇيىقتاماي, 70 بەتتىك ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ «قىش كىتابى» پوەماسىنداعى دوڭگەلەك-شەڭبەردىڭ تۇركولوگيالىق, تاريحي-ميفولوگيالىق, ماگيالىق جəنە ەتنوگرافيالىق سيمۆوليكاسىنا ارنالعان ەڭبەگىمدى ءبىتىرىپ, نۇكتەسىن قويىپ, رەكتورعا ۇسىندىم.
ءبىر كۇننەن كەيىن, ەبىنەي اعا: «بəرەكەلدى, جارادىڭ, ەردەن. Əدەمى جۇمىس. بىراق مەن سەنى تاعى سىناپ كورگىم كەلەدى. ەندى ولجاستىڭ وتە قىسقا ءبىر-اق ولەڭىن تاڭداپ ال دا, سول ءبىر كىشكەنتاي ولەڭىنە تاريحي-ەتنوگرافيالىق, تۇركولوگيالىق, مəدەني əدەت-عۇرىپقا, ۇلتتىق رۋحاني قۇندىلىقتارىمىزعا بايلانىستى عىلىمي تالداۋ جاساپ كور. قىسقا-نۇسقا جاز. جۇمىسىڭ جيىرما-وتىز بەتتەن اسپاسىن. جيناقى, دəلەلدى, سىلتەمە ەسكەرتپەلەرىمەن, پايدالانعان əدەبيەتىمەن بولسىن. ىسكە سəت!», دەدى.
ۇلكەن ادام سەنىمى قانات بىتىرەدى.ورتا عاسىرلىق قىپشاقتاردىڭ ەۋروپاعا قونىس اۋدارعانىن قىسقا جəنە بەينەلى تۇردە سيپاتتايتىن ون شاقتى جولدىق «قۇمان جىرى» دەپ اتالاتىن ولەڭىن تاڭداپ, ديپلومدىق جۇمىسىمدى ءبىتىردىم. ەبىنەي ارىستان ۇلى: «Əپ, بəرەكەلدى! جارادىڭ, ەردەن. مىنە, ءəرى تاپ-تۇيناقتاي شاعىن, ءəرى تەرەڭ مازمۇندى, ءبىر حالىقتىڭ تاعدىرىن جيىرما-وتىز بەتكە سىيعىزا ءبىلدىڭ» دەپ ريزاشىلىعىن جاسىرماي, پىكىرىن ءبىلدىردى...
ديپلوم قورعاۋى وتكەن سوڭ ەبىنەي اعا: «ۇيگە كەلىپ كەتشى» دەدى. ەبىنەي ارىستان ۇلىنىڭ ءۇيى بوتانيكالىق باقتىڭ شەتىندە. بارسام, مىنا ماعان, جاس بالاعا اعانىڭ جارى ءزۇبايرا اپامىز ەت اسىپ قويىپتى. شəي ىشكەن سوڭ, əدەتتەگىدەي جاياۋ سەرۋەندەۋگە باققا كەلدىك, ءبىراز قىدىردىق. «بۇگىنگى ادامزات مۇناي مەن التىنعا جانتالاسا جارماسىپ جاتىر. ال بايلىقتىڭ اياق استارىندا جاتقانىن بايقامايدى, دەپ كوكەيىندەگى ويلارىن, شەرىن تارقاتا باستادى, – مۇناي وندىرىسىندە گۋدرون دەگەن اۋىر جəنە كەرەكسىز ەسەپتەلەتىن ارزان قالدىق زات بار. ونى مىنا اسفالتقا دا توسەيدى, باسقاشا دا پايدالانادى, لاقتىرىپ تا تاستايدى قۇنى كوك تيىن دەپ ەسەپتەيدى. ال مەن جəنە وسىنداعى مەنىڭ زەرتتەۋ توبىم, ياعني عىلىمي كوماندام, وسى گۋدروننىڭ وزىنەن ءتۇرلى, وتە قىمبات تۇراتىن زاتتاردى شىعارا الامىز, شىعارىپ تا جاتىرمىز. تاعى ءبىر مىسال. ەڭ ساپاسى تومەن كومىردەن ەڭ تازا بەنزين شىعارا بىلدىك. ايتايىن دەگەنىم, وسى ومىردە ەڭ ۇلكەن قۇندىلىق, قىمبات نəرسە, كاپيتال, بىلايشا ايتقاندا, قالتاڭداعى اقشاڭ ەمەس – باسىڭداعى ميىڭ, سەنىڭ ينتەللەكتۋالدىق ورەڭ, ءبىلىمىڭ... سەن استاناعا بارىپ اسپيرانتۋراعا ءتۇسۋىڭ كەرەك. باتامدى بەردىم ساعان. ءتول تاريحىمىزدى, مəدەنيەتىمىزدى, ءتىل-əدەبيەتىمىزدى, ۇلتتىق مۇددەمىزگە بايلانىستى مəسەلەلەردى دامىتۋ جولىندا تىڭنان تۇرەن سالۋ كەرەك بولىپ تۇر. ءبىزدىڭ قولىمىز كوممۋنيستىك يدەولوگيا, كەڭەس ساياساتى سالدارىنان بايلاۋلى بولدى. ۇرپاق ساباقتاستىعىنا بالتا شابىلدى دەسەك تە, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. جارتى عاسىر بۇرىن جازىلعان مۇحامەتجان تىنىشباەۆتىڭ ەڭبەگىمەن بۇگىنگى دəرىپتەلىپ جاتقان تاريحىمىزدى سالىستىرساڭ, ونى ايداي انىق كورەسىڭ. ءبىز وڭدىرماي كەرى كەتتىك. كەشەگى الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ونەگەسىن, ۇزىنا تاريحىمىزدى, ۇلى تۇلعالارىمىزدىڭ ۇلاعاتىن بويىمىزعا ءسىڭىرۋىمىز ءۇشىن ولاردى ۇلىقتاپ, زەردەلەپ, əلەمگە پاش ەتە ءبىلۋىمىز قاجەت...».
تاعى دا ءبىر كۇنى ەبىنەي اعا ۇيىنە شاقىردى. Əدەتتەگىدەي, ايتقان ۋاقىتتا جەتىپ كەلدىم, ءزۇبايرا اپاي: «سەنى كابينەتىندە كۇتىپ وتىر» دەدى. ەبىنەي ارىستان ۇلى بىردەن اقتارىلا سويلەدى. Əڭگىمە ارقاۋى قانىش يمانتاي ۇلى, ۇلتتىق عىلىم, اكادەميا تاعدىرى تۋرالى. «ۇستازىم قايتىس بولاردا ەڭ قۇندى قولجازبالارى مەن قۇجاتتارىن ماعان بەرۋدى ۇيعارىپتى. ىشىندە ەل بىلۋگە ءتيىستى مəلىمەت وتە كوپ. مەن ءۇش تومنان تۇراتىن تريلوگيانى, ءۇش كىتاپتى جازۋعا كىرىستىم. قانىش سəتباەۆتىڭ جاستىق كەزى, قالىپتاسۋ كەزەڭى جəنە كەمەلدەنگەن شاعى تۋرالى. ءبىرىنشى كىتابىمدى ءبىتىردىم. الايدا اياعىنا دەيىن جەتكىزە المايمىن با دەپ قورقامىن. سەبەبى قارسىلىق كۇشتى بولادى. ءبىراز دوكەيلەردىڭ مۇددەسى, قىلمىسى دەمەي-اق قويايىن ساعان, سەن ءəلى جاسسىڭ عوي, وسى تاقىرىپتا جاتىر. وسى سەبەپتەن مەن دەرەكتى ەمەس, كوركەم شىعارما جازۋدى باستادىم. مەنىڭ ماقساتىم – ءəرى تسەنزۋرادان وتەتىندەي, ءəرى وقىرمانعا جەتەتىندەي, قاجەتتى شىندىقتى تۇسىنۋگە كومەكتەسەتىن اقپارات قالدىرۋ. بۇل اقپارات وتە ماڭىزدى, تۇتاس ءبىر ءدəۋىردى ءتۇسىنۋ ءۇشىن, ۇستازىم قانىش يمانتاي ۇلى تۇلعاسىن تانۋ ءۇشىن حالقىمىزعا اسا قاجەت...». مەن اڭ-تاڭمىن. ەبىنەي اعا كەيدە مەنىمەن وسىلاي ۇلكەن كىسىشە ءىرى تاقىرىپتاردى قوزعايتىن.
«بۇل ەڭبەگىم قانەكەڭنىڭ جاستىق كەزەڭى تۋرالى بولعاندىقتان, بىرىنشىدەن ءوزىڭ سياقتى جاستارعا سەنىممەن وقىتقىم كەلىپ وتىر. ءوتىنىش ەمەس, تاپسىرمام بار, شىعارمام تۋرالى تەك شىندىقتى عانا ايتاسىڭ جəنە ءبىر اپتادان كەيىن پىكىرىڭدى بىلدىرەسىڭ», دەپ قولىما قالىڭ قولجازباسىن ۇستاتتى. اشىعىن ايتۋعا ءتيىسپىن, مەن ءۇشىن بۇدان اۋىر, ءتىپتى ورىندالمايتىنداي تاپسىرما ويلاپ تابۋ مۇمكىن ەمەس ەدى.ۇيگە كەلە سالا, اناما: «رەكتور سىني پىكىر سۇراپ وتىر, تەك قانا قاتال جəنە ادال سىن كەرەك ماعان» دەپ جالبارىندىم. ويتكەنى انام قازاق əدەبيەتىنىڭ كوركەم پروزاسى مەن پوەزياسىن جاقسى بىلەتىن, كاسىبي دەڭگەيدە تالداي الاتىن قابىلەتى بار ادام بولاتىن. انام ۋنيۆەرسيتەتتە جوعارى ماتەماتيكا ءپəنىن قازاق تىلىندە جۇرگىزەتىن. سول جىلدارى رەسپۋبليكامىزداعى بارلىق جاراتىلىستانۋ-تەحنيكالىق فاكۋلتەتتەردە قازاق تىلىندە ءدəرىس بەرۋگە تىيىم سالىنۋىنا بايلانىستى, ول جۇمىسىنان ايرىلىپ, ەرتە «زەينەتكەرلىككە» شىعارىلعانداي بولىپ ۇيدە وتىرىپ قالعان.
انا بالاسى ءۇشىن بəرىنە دە بارادى دەگەندەي, تاپسىرمامدى وتە مۇقيات اتقاردى. كەۋدەڭە نان ءپىسىرىپ قوياتىن قايران جاستىق-اي! انامنىڭ قولجازباعا جازعان ءبىراز ەسكەرتۋ مەن پىكىرلەرىن ءوز قولىممەن بادىرايتىپ تۇرىپ, قىزىل سيامەن جازىپ, كەيبىر تۇستارىن, ءتىپتى ابزاتستاردى سىزىپ تاستاپ, سۇراۋ بەلگىلەرىن اياماي قويىپ, قولجازبانى ەبىنەي اعانىڭ قابىلداۋ بولمەسىندە وتىرعان حاتشى قىزعا اپارىپ بەردىم.
ەرتەڭىنە «رەكتور شاقىرىپ جاتىر» دەگەن حابار دا كەلدى. «نە بولار ەكەن؟», دەپ ويلانا كىردىم. ەبەكەڭنىڭ كوڭىلى وتە كوتەرىڭكى ەكەن, ءتىپتى ك ۇلىپ قارسى الدى: «Əي, جۇگىرمەك, پəلەسىن قاراشى! قاتىردىڭ عوي سەن مەنى! بىراق مەنى الداي المايسىڭ. ايت ماعان, كىمگە وقىتتىڭ, كىم ساعان كومەكتەستى؟». شىندىقتى جاسىرمادىم. «ولاي بولسا, اناڭا دا, əكەڭە دە سəلەم ايت. مەن ولارمەن تانىسۋىم كەرەك. ءوزىمنىڭ دە وسىنداي ويىمدا بار ەدى», دەپ ايتىپ سالدى.
قوناققا قۋاناتىن قازاق ەمەسپىز بە, كەشىكپەي اتا-انام قۇرمەتپەن, ەبىنەي اعانى قوناققا شاقىردى. وسىلاي اتا-انام ءوز داستارقاندارىنىڭ باسىندا مەنىڭ ۇستازىم, عۇلاما عالىم – ەبىنەي ارىستان ۇلى بوكەتوۆپەن جاقىن تانىستى. قولجازباسىنا انامنىڭ ايتقان سىن-ەسكەرتپەلەرى ءۇشىن رەنجىمەي, قايتا العىسىن ايتتى, ەكەۋى قازاق əدەبيەتىنىڭ جاي-كۇيى جونىندە كوپ əڭگىمەلەستى.
ەبىنەي ارىستان ۇلىنىڭ ماماندىعى حيميك, مەتاللۋرگ بولعانىمەن, əدەبيەت پەن ونەرگە ەرەكشە قىزىعۋشىلىق تانىتاتىن, تەرەڭ ەنتسيكلوپەديالىق ءبىلىمى بار جان-جاقتى عالىم ەدى. كسرو جازۋشىلار وداعىنىڭ بەلدى مۇشەسى بولدى. شەكسپير, ەسەنين جəنە ماياكوۆسكي شىعارمالارىن قازاق تىلىنە اۋداردى, اڭگىمەلەر, پۋبليتسيستيكالىق جəنە سىن ماقالالار جازدى. بۇل ەڭبەكتەرى جۇرتشىلىق ورتاسىندا جوعارى باعالاندى. ول قازاق ەپوسى مەن اۋىز əدەبيەتىنەن, əيگىلى قازاق اقىندارى مەن جىراۋ-جىرشىلاردىڭ ولەڭدەرىنەن باستاپ, əلەمگە ايگىلى: پاستەرناك, ماندەلشتام, شەكسپير, تسۆەتاەۆا, بايرون, گەتە جəنە باسقا دا ۇلى اقىن-جازۋشىلاردىڭ شىعارمالارىن جاتقا ايتاتىن.
ەبىنەي اعا تۋرالى مەندەگى ەستەلىك تاۋسىلمايدى, بولاشاقتا ولاردى قاعازعا تۇسىرسەم دەيمىن. قازىر اينالىپ وتۋگە بولمايتىن ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىنا توقتالا كەتەيىن. ەبىنەي ارىستان ۇلى ءوزى ىرگەسىن قالاعان ۋنيۆەرسيتەتتىڭ باسشىسى بولىپ ۇزاق ۋاقىت وتىرا المادى. مەن اسپيرانتۋراعا كەتتىم. بىراق ۇستازىمنان بايلانىسىمدى ۇزگەن جوقپىن. حابارلاسىپ, كەزدەسىپ تۇردىق. ول رەسپۋبليكاداعى ەكىنشى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ بوي كوتەرىپ, قالىپتاسۋىنا بارىنشا جانىن سالىپ قىزمەت ەتتى, مىقتى ۇيىمداستىرۋشى بولدى. وكىنىشتىسى سول, كەزىندە ءوزى باسقارعان حيميا-مەتاللۋرگيا ينستيتۋتىنا جاي قاتارداعى اعا عىلىمي قىزمەتكەر لاۋازىمىنا تومەندەتىپ جىبەردى.
مۇنىمەن ءىس بىتپەدى: تەلەفونى تىڭدالدى, كەلگەن-كەتكەن حات-حابارلارى تەكسەرىلدى, ءوزى تəۋلىك بويى جاسىرىن پوليتسيا مەن «ۇندەمەستىڭ» قۇرساۋىنا الىندى. ءوزى ك ۇلىپ ايتاتىن: «مەن ءوز ەلىمدە persona non grata بولدىم» دەپ. نەگە ەكەنىن بىلمەيمىن, ساناۋلى عانا ادامدار بولماسا, بۇرىن اينالاسىندا شۇرقىراپ جۇرەتىن عالىم-جازۋشىلاردىڭ كوبى اياق استىنان ىرگەسىن اۋلاق سالىپ, جۇزدەسۋدەن, ءتىپتى ءجاي حابار سۇراسۋدان قاشقاقتايتىن بولدى. الماتىعا كەلسە دە, مەن قاراعاندىعا بارعاندا دا, جانىندا ەشكىم جوق, ۇنەمى جالعىز جۇرگەنىن كوردىم. بۇرىن قاراعاندىعا كەلسە ەبىنەي اعاعا سوقپاي كەتپەيتىن, ۇيىنەن ءدام تاتىپ, تىپتەن شارۋالارىن ايتىپ, تىندىرىپ الاتىن اكادەميك, پوفەسسورلاردى دا كورمەدىم.
ەبىنەي اعا وزىنە قارسى «جاۋعان وققا» قاس باتىرلارشا قاسقايىپ تۇرا ءبىلدى. كەيدە ماعان ەڭگەزەردەي دەنەسى, كەلىستى كەلگەن كەلبەتى تاۋ شىڭىندا وتىرعان قىران قۇستى ەلەستەتەتىن. تومەندەگى كۇيكى تىرلىككە كۇلە قاراپ, بەيشارا پەندەشىلىكتەن الشاق, بيىك, اقىل-ويدىڭ يەسى تۇراتىن. سونداي تۇلعانىڭ وزىمە ۇستاز بولعانىن ءومىر بويى ماقتان ەتىپ كەلەمىن.
مىنا وقيعانى ۇمىتا المايمىن. ءƏلى ەسىمدە, ولجاس سۇلەيمەنوۆ الماتىدان قاراعاندىعا كەلىپ, ەبىنەي ارىستان ۇلىنىڭ ۇيىنە ارنايى بارىپ كەڭەس بەردى: «استاناعا بارىپ دىنمۇحامەد قوناەۆقا جازىلىڭىز. كەزدەسكەندە اشىق ايتىڭىز, ساياساتقا, جەكە سىزگە ەشقانداي قارسىلىعىم جوق» دەپ. بىراق ەبىنەي اعا: «اينالايىن ولجاس, مەنىڭ ەشقانداي كىنəم, بەس بەرەسىم, التى الاسىم جوق ونىڭ الدىنا بارىپ اقتالاتىنداي.. شارۋام بولماسا, ەشتەڭەنى بۇلدىرمەسەم, نەگە بارۋىم كەرەك؟ سەن ايتا الساڭ, ءوزىڭ ايت. شاقىرسا, بارام», دەپ كونبەدى.
ءبىر شىندىقتىڭ باسى اشىق, وسىنداي اۋىر جاعدايدىڭ سالدارىنان قانىش سəتباەۆ تۋرالى جازىپ جاتقان تريلوگياسى, وكىنىشكە قاراي, جالعاسىن تاپپادى. وسى ەڭبەكتىڭ قالىڭ قولجازبالارىن ارنايى مəسكەۋدەن كەلىپ, مۇقيات قاراپ شىققان مەملەكەت قايراتكەرى نۇرتاس وڭداسىنوۆتىڭ جوعارى باعا بەرگەنى ءəلى ەسىمدە. نۇرتاس اعامىز دا ەل تىزگىنىن قيىن-قىستاۋ زاماندا قولعا الىپ, ارتىنا جامان ءسوز قالدىرماي كەتكەن مەملەكەت باسشىسى. « ۇلىق بولساڭ – كىشىك بول», وتە قاراپايىم, اڭگىمەشىل ادام بولاتىن. ەبىنەي اعانى قاتتى قۇرمەتتەيتىن ەدى.
يə, قىسپاعى كوپ كەڭەستىك كەزەڭىنىڭ وزىندە اكادەميك ەبىنەي بوكەتوۆ ەسىمى دۇركىرەپ بارشا وداق كولەمىنە, ودان اسىپ شەتەل عالىمدارىنىڭ ورتاسىندا ورنى بولدى. ونىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرى اسا جوعارى باعالاندى. ونىڭ حيميا-مەتاللۋرگيا سالاسىندا اشقان عىلىمي جاڭالىعىمەن كوپتەگەن مەملەكەتتەر ءوز وندىرىستەرىندە پايدالانىپ, تابىسقا جەتىپ وتىر.
1990 جىلى اقش عالىمدارى اسپاندا جاڭادان تابىلعان ءبىر جۇلدىزعا ونىڭ اتىن بەردى. Əرينە, ول اتاق-داڭقتان كەندە بولعان جوق. مۇنىڭ ءبəرىن تىزە بەرسەك, تاۋسىلمايدى. عىلىمي تابىستارى ءۇشىن كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعىنا دا يە بولدى. عىلىم مەن ادەبيەتتىڭ تابيعاتى ءبىر-بىرىنە جاقىن, ەكەۋى دە ويدان, تولعانىستان, ىزدەنىستەن تۋادى. ەكەۋىنە دە جىگەر, ەڭبەك كەرەك. وسىنداي قاسيەتتەردى ەبىنەي اعا ءبىر-بىرىمەن ۇشتاستىرا ءبىلدى.
Əتتەڭ, دەيمىز, تاعى دا كۇيزەلە وتىرىپ. جوعارىدا ايتقانداي, ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارى وكىنىشپەن ءوتتى-اۋ.
ەسكى قازاقستاننىڭ قۇپيالارى, اشىلماعان بەتتەرى وتە كوپ. الاش ارىستارىمىزدى دا, كەشە عانا ارامىزدان كەتكەن ەبىنەي ارىستان ۇلى سىندى ۇلى تۇلعالارىمىزدى ۇلىقتاي الدىق پا؟ تەك مەرەيتويلارى جاقىنداعان تۇستاردا عانا ەسكە الماي, تۇراقتى جəنە جوسپارلى تۇردە زەرتتەۋىمىز, دəرىپتەۋىمىز ءəرى ناسيحاتتاۋىمىز كەرەك. مەملەكەتتەن گرانتتار مەن تاپسىرىستار بەرىلىپ, كەشەندى جəنە جان-جاقتى جۇمىستار جاسالىنسا, باستاعان يگى ىستەرىن ساباقتاستىرا جالعاستىرىپ, دامىتا تۇسسەك. بيىل عاسىرلىق تويى اتالىنىپ وتۋگە ءتيىس ءبىرتۋار تۇلعا ەبىنەي بوكەتوۆتىڭ مۇراسى مەن قايراتكەرلىگىن جاڭارعان ەلىمىزگە جان-جاقتى تانىتۋ – ورتاق پارىزىمىز.
ەردەن قاجىبەك,
ۇعا اكادەميگى