عاسىرلار توعىسىنداعى تولعامدار

ەل ەگەمەندىگى جىلدارىن بولاشاقتىڭ جارقىن جولىمەن ۇشتاستىرا زەردەلەۋدە, كەشەگىنى دۇرىس دەستەلەپ, كەلەشەكتى كەمەل كورەگەندىكپەن كەستەلەۋدە ەلباسىنىڭ حاتتالعان ەڭبەكتەرى ەرەسەن. تۇڭعىش پرەزيدەنت كىتاپحاناسىندا وزىندىك ورنى بار بۇل تۋىندىلاردى قايتالاي پاراقتاعاندا, نە تۇيسىنەمىز؟ اقيقاتتىڭ اق جولى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «اقيقاتتىڭ اق جولى» كىتابى 1991 جىلدىڭ ناۋرىز-ءساۋىر ايلارىندا قاعاز بەتىنە ءتۇسىپتى. قازاققا قاسيەتتى سول جىلى جارىققا شىقتى. ەلەۋلى ەڭبەككە زەردە جۇگىرتىپ, ءوز كەزەڭىنىڭ شىندىعى تۇرعىسىنان ۇڭىلسەڭىز, تەڭدەسسىزدىگىن تۇسىنەسىز. اسىرەسە, الىپپەسى اشىلىپ ۇلگەرمەگەن نارىقتىق ەكونوميكا تۋرالى ساليقالى ءسوز ساپتالادى. بولاشاققا باتىل قادام باسقان, ءوز امال-ارەكەتىنىڭ ناتيجەسى ارقىلى ەرتەڭنەن نە كۇتۋگە بولاتىنىن انىق سالماقتاعان ساقا ساياساتكەردىڭ جان سىرى. ارينە, قوعامنىڭ ءبىر فورماتسيادان كەلەسى ءبىر فورماتسياعا اۋىسۋى – وراسان زور قۇبىلىس. باسقاسى باسقا, ادامداردىڭ ساناسىن وزگەرتۋ, وڭالتۋ, تيىمدىرەك ويلاۋعا ءيىلدىرۋ – قيىننىڭ قيىنى. «كەيدە مەن وزىمە ءوزىم: «ءبىزدىڭ حالقىمىزعا نە قاجەت وسى؟» دەگەن سۇراق قويامىن. ازىرشە بۇل سۇراققا سەنىممەن قايتاراتىن ءبىر عانا جاۋابىم بار: حالىق ءوزىنىڭ تۇرمىسىنىڭ قاشان جاقساراتىنىن تاعاتسىزدانا كۇتۋدە. قازىر ول قايداعى ءبىر جارقىن بولاشاقتى كۇتۋدى ءتىپتى دە, قاجەت ەتپەيدى. ونىڭ ۇستىنە, قازىردىڭ وزىندە ساپالىق جاعىنان ءتىپتى, وزگەشە كورىنەتىن ونداي بولاشاققا جەتۋ جولى كەزەكتى سىناقتار ارقىلى وتەتىنى ۋادە ەتىلىپ وتىرسا», دەيدى اۆتور 228-بەتتە. ەندەشە, ول قانداي قيلى-قيلى كۇندەردىڭ تاپ كەلەتىنىن الدىن الا انىق ءبىلدى... قىسقاسى, كىتاپتان شىنايىلىق لەبى اڭعارىلادى. ونى ۇلى مۇراتقا اتتانعالى تۇرعانداردىڭ سۇحباتى دەسەك تە جاراسار. عاسىرلار توعىسىندا 1996 جىلدىڭ 23 ءساۋىرى. مەملەكەتتىك تۇرعىدان «نەنىڭ قالاي؟» ەكەنى, «قايدا؟ قاشان؟» ەكەنى ناقتىلانا قويماعان ءدۇدامال كەزەڭ «عاسىرلار توعىسى» كىتابىندا ەل بولۋدىڭ العاشقى قادامدارى حاقىندا ايتىلادى. ال 1996 جىلدىڭ 23 ءساۋىرى – كىتاپ  جارىق كورگەن كۇن. كىتاپ وقيتىن شاق بولماسا دا مۇندايدا قالىڭ وقىرمانعا ەلباسى جازعان ەڭبەك, ارينە, قىزىعۋشىلىق تۋعىزباي قويمايدى. «ەندى نە بولماق؟, قايتپەك قاجەت؟» دەگەن تاريحي كەزەڭنىڭ كەيىپكەرلەرى وزدەرىنىڭ زاڭدى ساۋالدارىنا جاۋاپ ىزدەيدى. پرەزيدەنت بولسا, وقىرمان-كوپشىلىككە ءمان-جايدى بىردەن بىلدىرەدى: «باسىن اشىپ الايىق: بۇل كىتاپ ءوز كوزىمىزبەن كورگەنىمىزدى, ءوز باسىمىزدان كەشكەنىمىزدى, جۇزدەس-سۇحباتتاس بولعان تۇلعالاردىڭ مىنەزدەمەلەرىن قامتىعانىمەن, مەمۋار جانرىنا جاتپايدى. ەگەر بىزگە سالسا, بۇل شىعارمانىڭ جانرىن «بولاشاق جايلى ەستەلىك» دەپ ساناعان ورىندى سياقتى...». ولاي دەيتىنى – بۇگىنىنە بولاشاقتىڭ كوزىمەن قاراۋدى تالاپ ەتكەندىگىنەن. ونىڭ كوكەيگە قونىمدى مىنا ءبىر ءسوزى سانادا ساۋلە شاشىپ تۇرادى: «مەن – ءوز حالقىمنىڭ جولىندا باسىمدى بايگەگە تىككەن اداممىن». تاريح تولقىنىندا مىڭجىلدىقتار توعىسى. «تاريح تولقىنىندا» جارىق كوردى. 1999 جىلدىڭ 13 قاڭتارىندا الماتىداعى «انكارا» مەيمانحاناسىندا تۇساۋكەسەر ءراسىم ءوتتى. ءدال قاي كۇنى ەكەنى جادىمىزدا جاتتالماعانىمەن, بۇل وقيعانىڭ قازاق راديوسىنان بەرىلگەنى قۇلاعىمىزدا قالىپتى. الا تاڭنان قارا كەشكە دەيىن ەلەكتر شامى سونەتىن, ءبۇتىن تىرلىكتىڭ بەرەكەسى ب ۇلىنە جازداعان سول سۇرقاي جىلدارى اينالايىن قارا راديو كوپ كوڭىلگە كادىمگىدەي دەمەسىن قىلعانى راس. اۋىلدىڭ قۇلاعى دا, كوزى دە, ءسوزى دە ءوزى ەدى... «تاريح تولقىنىندا» – مەملەكەت باسشىسىنىڭ وتكەن عاسىرلار كوكجيەگىنە كوز جىبەرىپ, كوكەي سۋارعان كىتابى. قاققاننىڭ تاڭدايىن, ۇشقاننىڭ قاناتىن تالدىرار اتامەكەنىنىڭ كەشەگىسىن اعىمداعىسىمەن تۇتاستىرعان زەرتتەۋ. شىعارما نەگىزگى بولىمىندە وتكەن كۇننىڭ ورنەگىن تۇزگەن. تاريحتى كەزەڭ-كەزەڭىمەن تياناقتاعان وقۋلىق دەسە, جاراسىمدى. ال قورىتىندى تۇسقا كەلگەندە, اۆتور ءار ءسوزىن سانامالاپ وي تۇيەتىن ادىسىمەن كەلەر كۇنگە دەگەن اسقان الاڭداۋشىلىعىن اڭعارتادى. «تاريح شەڭبەرلەرى جانە ۇلتتىق زەردە» تاراۋىنداعى مىناۋ ءسوز – ويىمىزعا تۇزدىق: «ەگەر ءبىز مەملەكەت بولعىمىز كەلسە, ءوزىمىزدىڭ مەملەكەتتىلىگىمىزدى ۇزاق ۋاقىتقا مەڭزەپ قۇرعىمىز كەلسە, وندا رۋحانياتتىڭ باستاۋلارىن تۇسىنگەنىمىز ءجون». «تاريح تولقىنىندا» پرەزيدەنت حالىقتىڭ قاجەتتىلىگى عانا ەمەس, مىندەتى بولۋعا ءتيىس جايتتاردى ەرەكشە ەسكەرگەن. «ال وسى مىندەت ءبىزدىڭ الدىمىزعا تەك قانا, ءبىر عانا ۇلى مۇمكىندىك تۇرىندە ەمەس, قاتال قاجەتتىلىك تۇرىندە دە قويىلىپ وتىر. ونى شەشسەك, ءبىز تاريحتىڭ وزىمىزگە شاقتالعان مەزگىلىنە سايكەس بولامىز, تاريحي بولىمسىزدىقتىڭ بوس قۋىسىندا بوسقا قارمانىپ جۇرمەيمىز». ەۋرازيا جۇرەگىندە نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تەڭدەسسىز شىعارمالارىنىڭ ءبىرى – استانا. شەجىرەگە شەگەندەلىپ ۇلگەرگەن شىندىق وسىنداي. ەلوردا توپىراعىن ارقا تورىنەن تابۋدىڭ سىرى نەدە؟ بۇل تۋرالى جانە ساعات تىلىمەن ساناستىرماعان, مەحناتى مول وزگە دە ىستەر جونىندە «ەۋرازيا جۇرەگىندە» ەڭبەگىندە بايان ەتىلدى. ەڭ باستى ساۋال توڭىرەگىندە ەلباسى بىلايشا وي جۇپتايدى: «استانانى كوشىرۋ قازاقستاندى جاڭا تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندە ورنىقتىرۋدا زور ءرول اتقاراتىنىنا مەن سەنىمدى بولدىم. بىرىنشىدەن, استانانى كوشىرۋدى ءبىز اۋەل باستان گەوساياسي تۇرعىدا قازاقستاندى نىعايتۋعا باعىتتالعان قادام رەتىندە قاراعانبىز. ءسويتىپ, ءبىز ءوزىمىزدىڭ بەيبىتشىل سىرتقى ساياساتىمىزدىڭ سان سالالى باعىت­تىلىعىن قۋاتتادىق... ەكىنشىدەن, ءبىزدىڭ تاڭداۋىمىزدا قاۋىپ­سىزدىك ماسەلەسى ماڭىزدى ورىن الدى. بۇل تۇر­عىدا تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ استاناسى سىرت­قى شەكارالاردان الىستاۋ جەردە, ءمۇم­كىن­دىگىنشە ەلدىڭ ورتاسىنا تامان تۇرۋعا ءتيىس-ءتى... ۇشىنشىدەن, استانانى اۋىستىرۋ قازاقستاننىڭ ەكونوميكاسىن ودان ءارى دامىتۋ تۇرعىسىنان دا ءتيىمدى ەدى... تورتىنشىدەن, بۇل شەشىم ەلدە تۇ­راق­تىلىق پەن ۇلتارالىق كەلىسىمدى نىعايتۋ تۇر­عىسىنان داۋسىز ارتىق­شى­لىق­تار اكەل­گەن قادام بولدى». قازاقستان جولى كىندىك شاھار جايىندا تالعامدى تولعانىس «ەۋرازيا جۇرەگىندە» تۇگەسىلە قالعان جوق. «جاڭا استاناعا كوشۋ جانە ونى سالۋ تۋرالى وي مەندە ەرتەرەكتە, سوناۋ الىستاعى 1992 جىلى تۋعان ەدى, بىراق مەن ول كەزدە مۇنى اۋزىمنان شىعارمادىم. ويتكەنى, قازاقستاننىڭ ەكونوميكاسى ويلاعاندى ىسكە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرمەدى», دەيدى پرەزيدەنت «قازاقستان جولى» كىتابىندا. ارينە, «وگىز ولگەلى, اربا سىنعالى» جاتقاندا, كوكەيدە عانا ورىن تەپكەن مۇنداي كورىكتى ويدى اۋىزدان شىعارۋ ەسسىز قيالشىلدىق كورىنەر ەدى. ال بىرەر جىلدان سوڭ جاريالاۋ – كوزسىز باتىلدىقپەن تەڭ. سەبەبى, حالىقتىڭ ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك احۋالى, قوعامدىق تۇرعىدان ساناداعى وزگەرگەنى ءلازىم ولشەمدەر وتە باتىل باستاما كوتەرۋگە ۋاقىت قاجەتتىگىن تالاپ ەتۋشى ەدى. سوندىقتان ەلوردانى اۋىستىرۋعا قاتىستى ءسوز قوزعاۋ ءۇشىن اسقان جۇرەكتىلىك پەن بىلىمدارلىق, جاڭاشىل باستاماعا تۇتاس جۇرتتىڭ كوزىن تەز جەتكىزەتىن قاجىر-قايرات, دالىرەك ايتقاندا, قۇدىرەت پەن قابىلەت اۋاداي قاجەت بولاتىن. ءبارى تابىلدى. استانا سالىندى. قازىر شە؟ «قازىر مەن استانا كوشەلەرىنەن ءوتىپ بارا جاتىپ, وعان سۇيسىنە قارايمىن. كوپتەگەن استانالىقتار سياقتى مەنى دە بۇل جەردە ەشتەڭەمەن شاتاستىرىپ المايتىنداي, ءوز ءۇيىمدى تاپقانداي, ايتىپ جەتكىزۋگە بولمايتىن سەزىم باۋرادى. كىسى ونى باسقا ەش نارسەمەن شاتاستىرىپ المايدى عوي. بۇل قۋانىش پەن تىنىشتىقتى قاتار سەزىنۋ بولاتىن. ءتىپتى, كوشە شامدارىنىڭ ءوزى ساعان نۇر شاشقانداي, اعاش جاپىراقتارى سەنىڭ باسىڭنان سيپاعانداي سەزىمگە وراناسىڭ», – دەيدى ەلباسى «قازاقستان جولىندا». ءسوز سوڭى مەملەكەت باسشىسىنىڭ كىتاپتارى جوعارىدا اتالعان كىتاپتارمەن بىتپەيدى, ارينە. تۇڭعىش پرەزيدەنت جايىندا جازىلعان شىعارمالار دا الۋان-الۋان. اسىرەسە, وزگە تىلدەردە جارىق كورگەن جازبالار – ءوز الدىنا ءبىر شوعىر. ماسەلەن, جۋىردا ماسكەۋدە تانىستىرىلىمى وتكەن ورىس تىلىندەگى «نە شەلكوۆىي پۋت» شىعارماسى – بۇگىنگە دەيىن جارىق كورگەن ەڭبەكتەردىڭ ازىرگە سوڭعىسى. ءبىرىنشى باسشىعا قاتىستى حاتتالعان بارلىق كىتاپتار كۇردەلى عىلىمي-تاريحي زەرتتەۋ ءۇشىن تاپتىرماس تاقىرىپقا تولى. وسى رەتتە مىنا جايتتى ايرىقشا اتاپ وتكەن ابزال: ەلباسى كىتاپحاناسى قورىندا جيناقتالعان ماتەريالداردىڭ ءوزى – كەلەشەكتە دۇنيەگە كەلەر تالاي تۋىندىعا ازىق. ەربولات تىلەكقابىل ۇلى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى –  ەلباسى كىتاپحاناسىنىڭ جەتەكشى ساراپشىسى. استانا.