بيىل – الاشتىڭ اياۋلى دا, اردا اقىنى تۇمانباي مولداعاليەۆتىڭ مەرەي جىلى. ماحاببات جىرشىسى, تابيعات ساۋلەتكەرىنىڭ توعىزىنشى اسقارىن ۇلان-بايتاق جازيرالى وتانى, سۇيىكتى ەل-جۇرتى دۇبىرلەتىپ وتكىزۋدە. قۋانتىپ, سۇيىنشىلەپ كەلگەن كوگىلدىر كوكتەمنىڭ لاعىل لەبى تۋعان دالاسىنىڭ اسپانىن شارلاپ كەتكەندەي. الىس قيىرلاردان قيقۋلاپ اسىعىپ جەتكەن قاناتتىلار دا نەبىر سيقىرلى سازدى اۋەزدەرىن قۇيقىلجىتاتىن سەكىلدى. ءيا-ءيا... ءدال سول تۇماعاڭ ءسوزىن جازعان «قۇستار ءانى»... ىلە-شالا جۇرەكتەردە جاتتالعان اسەم اۋەزدەر بىرىنە-ءبىرى ۇزدىكسىز ۇلاسقان... قۇلاق تۇبىندە الدەقايدان تالىپ ەستىلگەن ساعىنىشتى سارىن قۇمىعىپ جاڭعىرادى. «جىرىم مەنى ەشقاشان ولتىرمەيدى, ءانىم, مەنى الىسقا جەتەلەرسىڭ-جەتەلەرسىڭ...».
راس. حالىق جازۋشىسى, اباي اتىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, فيزۋلي اتىنداعى حالىقارالىق تۇركى دۇنيەسى سىيلىعىنىڭ يەسى تۇمانباي اعانىڭ بەينەسى سانامىزدا وشپەستەي قاشالعان عوي. ال ونىڭ اتى-ءجونىن كازپي-گە تۇسكەن 1965 جىلى ءار كەزەڭدەگى «قازاق ادەبيەتىنەن» ءدارىس جۇرگىزە باستاعان ۇستازدارىمنان ەستىگەن ەدىم.
بىردە كۋراتورىمىز, ينستيتۋتتىڭ ءتول جارشىسى سانالاتىن «پەداگوگ» گازەتىنىڭ رەداكتورى توكەن اعاي كەزەكتى ءدارىسىن كۇتپەگەن جاڭالىقپەن باستادى. كوڭىل -كۇيى دە ادەتتەگىدەن گورى جادىراڭقى:
– ستۋدەنتتىك العاشقى ايلارىڭ دا زۋىلداپ جاتقانداي ما, قالاي؟ ءساتىن سالسا الداعى سەنبىدە ايگىلى اۋەزوۆتىڭ ءوزى ماقتاعان, بولاشاقتارىنان ۇلكەن ءۇمىت كۇتكەن, پوەزيا اسپانىندا ەگىز قوزىداي جارقىراپ قاتار كورىنگەن جاس اقىندار تۇمانباي مولداعاليەۆ پەن قادىر مىرزاليەۆتى سەندەرمەن كەزدەسۋگە شاقىرىپ وتىرمىز. وسى ادەبيەت كەشىنىڭ ەستە قالاتىنداي وتۋىنە بەلسەنە اتسالىسساڭدار.
فيلولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ ۇلكەن وقۋ زالى لەزدە لىق تولدى. جۇزدەرى بال-بۇل جانعان ۇلبىرەگەن قىز-جىگىتتەر ەرەكشە شات كوڭىلدى. شوق-شوق بولىپ اسىعا جايعاسۋدا. ارتىنشا ستۋدەنتتىك تۇڭعىش پوەزيا كەشىنىڭ باستالعانىن ايعاقتاعان اسەم ۆالس ىرعاعى زاڭعاراداي زالدىڭ اسپانىن كەرنەپ كەتتى. بيىك ساحنا تورىندە سول كەزدەگى ءدۇيىم جۇرتتىڭ اۋزىنان تۇسپەيتىن «باقىت قۇشاعىندا» ءانىن شىرقاعان قوس ونەرپاز... ىلكى مەزەتتەگى سايابىردا ورتاعا شىققان توكەن ءابدىراحمانوۆ اعا جينالعان جۇرتقا ءىلتيپات يشارا ءبىلدىرىپ, كەش قوناعىن تانىستىرعان.
– وزدەرىڭمەن جۇزدەسۋگە كەلگەن قادىرلى قوناعىمىز, مىنا تالانتتى اقىن تۇمانباي مولداعاليەۆ تە مەنىڭ شاكىرتىم. ويتكەنى ونىڭ بالاۋسا جىرلارىنا جول اشىپ, اقىندىق ساپارىنا ساتتىلىك تىلەپ, اق باتاسىن بەرگەن ءبىزدىڭ «پيونەر» جۋرنالى بولاتىن. الگىندە جيىنىمىزدىڭ شىمىلدىعىن اشقاندا شىرقالعان ادەمى ءاننىڭ ولەڭىن جازعان تۇمانباي اعالارىڭدى ورتاعا شاقىرالىق. ال وسى «باقىت قۇشاعىندا» اتالاتىن تاماشا ءاننىڭ اۆتورى – وزدەرىڭە ءمالىم ءشامشى قالداياقوۆ. ول دا بۇگىن وسى كەشكە قاتىسۋى كەرەك ەدى. كەلە المادى. شىمكەنتتە ءوتىپ جاتقان جاستاردىڭ ونەر فەستيۆالىندە ءجۇر ەكەن. كەزىندە ەكەۋىنىڭ دە تۆورچەستۆوسى جايىندا ۇلى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ءوزى بيىك باعا بەرگەنىن بىلەسىڭدەر. كانەكي, ەندىگى ءسوز تىزگىنىن تۇمانباي اقىنعا ۇسىنايىق...
– راحمەت, توكەن اعا! ءوز باسىم قاتتى تولقىپ تۇرمىن. وسىدان ءتورت-بەس جىل بۇرىن عانا ءبىز دە ستۋدەنت بولىپ سەندەر سەكىلدى الدىڭعى تولقىن اقىن-جازۋشىلاردىڭ لەبىزدەرىنە ىنتىق كوڭىلمەن قۇلاق تۇرەتىنبىز, – دەدى جان-جاعىنا بايىپپەن جانار جۇگىرتكەن جاس اقىن قولىنداعى ەكى-ءۇش جاپىراق قاعازعا تەسىلگەن كۇيى. ەڭ الدىمەن جەكە ماعان باعىتتالعان ءبىراز ساۋالدار بار ەكەن. رەت-رەتىمەن جاۋاپ بەرىپ كورەيىن. ولەڭدى سودان كەيىن وقىعانىم دۇرىس شىعار. ايتپاقشى, قادىر مىرزاليەۆ اعالارىڭا دا قويىلعان سۇراقتاردى بايقاپ قالدىم. ول دوسىم بىرگە كەلمەكشى ەدى. بىراق... سالقىن تيگىزىپ الىپتى... سىزدەردەن كەشىرىم ءوتىنىپ جاتىر.
– ءبىز دە بالا بولعانبىز, – دەپ اۋىر كۇرسىنگەن ول الاقانىنداعى تىلدەي قاعازعا ۇڭىلگەن. – شىنىن ايتۋ كەرەك. ءبىزدىڭ, دالىرەك جەتكىزسەم مەنىڭ قۇربىلارىمنىڭ شات-شادىمان بالالىق شاعى بولعان جوق. كوزىمىزدى جىرتيتىپ اشقان كۇننەن باستاپ, اشقۇرساق كۇي كەشتىك. ءويتىپ-ءبۇيتىپ مەكتەپكە ىلىككەنىمىزدە سوعىس ءورتى «بۇرق» ەتە تۇسكەنى بارشاڭا ايان. ەمىن-ەركىن ك ۇلىپ وينايتىن, الاقايلاپ جارق-جۇرق جۇرەتىن كەزدەرىمىز وتە از. جالىندى جاستىعىمىزدى سوعىس جىلدارى ۇرلادى عوي. جوقتىق پەن جەتىمدىك ابدەن دىڭكەلەتتى ەمەس پە؟ تاعدىردىڭ يىرىمىنە تالاي رەت باتىپ شىقتىق. وتكەندى ەسكە العىم كەلمەيدى. سەندەر سۇراعان سوڭ امالسىزدان ايتىپ تۇرمىن. ويىمدى قىسقا عانا ءتۇيىپ بەينەلەسەم: ء«ومىرىم – ولەڭىم».
ءبىز ويلانىپ قالدىق. ستۋدەنت كەزىندە-اق تۇڭعىش ولەڭدەر جيناعىمەن جۇرت نازارىن وزىنە اۋدارعان اقىن جىگىتتىڭ ادەبيەت الەمىنىڭ تابالدىرىعىن قالاي اتتاعانى جونىندەگى اڭگىمەسىن دە ىنتىعا تىڭداعانبىز. بۇدان تۇپ-تۋرا الپىس جىل بۇرىن تۇمانباي اعانىڭ ءوز اۋزىنان ەستىگەن قالپىندا جاڭعىرتقاندى ءجون سانادىم.
– 1951 جىلى قازمۋ-دىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىنە وقۋعا تۇسكەنىمدە اقىن بولام دەپ ويلاعان جوقپىن. اۋەزوۆ لەكتسيا وقيدى ەكەن دەگەندى ەستىپ, دوكۋمەنتىمدى سول فيلفاكقا تاپسىردىم. جانە قازاق ادەبيەتى مەن تىلىنە وزىمە جەتى جىلدىق مەكتەپتە ساباق بەرگەن ءادىل نامازباەۆ اعامداي مۇعالىم بولسام دەپ ويلادىم. كىم بىلەدى, باعىم كوتەرىلسە, مەكتەپتىڭ ديرەكتورى بولىپ كەتۋىم دە مۇمكىن-اۋ دەگەن جاسىرىن قيال دا مەندە جوق ەمەس ەدى. گازەت-جۋرنالعا شىعىپ جۇرگەن اقىن اعالاردىڭ ولەڭدەرىنە قاراعاندا, مەنىڭ اندا-ساندا جازاتىن جىرلارىمنىڭ كوركەمدىك دارەجەسىنىڭ تومەن ەكەنىن ءىشىم سەزەدى. سودان كەيىن دە ولەڭىمدى ەدىگە دوسىمنان باسقا ەشكىمگە وقىمايمىن. ەدىگە دە مەنەن اقىن شىعا قويار دەپ ويلامايدى. ءسويتىپ جۇرگەندە ءۇشىنشى كۋرستى دا بىتىرەتىن ۋاقىت تايادى. اۋىلدا وزىممەن بىرگە ءۇش جىل وقىعان زينا دەگەن ۋكراين قىزىنا ارناپ ءبىر ولەڭ جازدىم. حالىقتار دوستىعىن جىرلاماقشى بولىپ.
«ەسىمدە مەنىڭ ەسىمدە
ءمولدىر قارا كوزدەرىڭ,
بىرگە وقىپ وزىڭمەن,
بىرگە ويناعان كەزدەرىم.
سوعىس ءبىتىپ اناڭمەن
قايتا كەتتىڭ كيەۆكە.
تىم بولماسا سوندا مەن
قالمادىم ءبىر ءسۇيىپ تە», دەپ باستالاتىن بەس شۋماق ولەڭىم سول تۇستا الماتىدا جاڭا شىعا باستاعان «كوممۋنيزم تاڭى» (قازىرگى «جەتىسۋ») اتتى وبلىستىق گازەتكە شىعا كەلدى. مەن ول ولەڭدى رەداكتسياعا حاتپەن جولداعان ەدىم. سول ءبىر قۋانىشتى كۇندەرى قازمۋ-دىڭ ءبىر اۋديتورياسىندا ادەبيەت كەشى بولدى. عالىم اعامىز بەيسەمباي كەنجەباەۆ ولەڭ قۇرىلىسىنان عىلىمي بايانداما جاسادى. سول باياندامادا كەيىن قازمۋ-دىڭ ستۋدەنت اقىندارى ەركەش يبىكەنوۆ, جاردەم توعاشەۆ, مەنىڭ كۋرستاستارىم نۇرعوجا ورازوۆ, تۇراپ ايداروۆتار ولەڭدەرىن وقىدى. جۇرت ولارعا قوشەمەتپەن قول سوقتى. كەشتىڭ اياعىن الا نۇرعوجا ورازوۆ بارلىقتارىنا قاراپ: «مەنىمەن بىرگە ءبىر بولمەدە جاتاتىن كۋرستاسىم تۇمانباي مولداعاليەۆ تە ولەڭ جازادى. ولەڭدەرى جاقسى. بىراق ءوزى ۇيالىپ وقىمايدى», ەپ قاراپ تۇر. «وقىسىن», – دەدى ماسكەن اپاي. — وقىسىن, – دەدى بەيسەمباي اعاي. «وقىسىن», – دەدى بەلگىباي اعاي. مەنىڭ شەگىنەتىن جەرىم قالمادى. نۇرعوجانى كوزىممەن اتىپ, جۇرتتىڭ الدىنا شىقتىم. ءبىر-ەكى ولەڭىمدى قينالا, قىسىلا تۇرىپ وقىدىم. قورقىپ كەتتىم. جۇرت قول سوعىپ جاتقان سياقتى. ەركەش مەنەن كەيىن ساحناعا شىعىپ, مەنىڭ وقىعان ولەڭدەرىمدى ماقتادى. جاردەم توعاشەۆ تا جىلى-جىلى سوزدەر ايتقانداي بولدى. ماسكەن سارمۋرزينا اپاي ماعان جىلى كوزبەن قاراعان سياقتاندى. ءسويتىپ, سول ءبىر كوكەك ايىنىڭ شۋاقتى كۇنىندە مەنىڭ ولەڭدەرىم وزىممەن بىرگە وقيتىن دوستارىمنىڭ الدىنا شىقتى. مەنى ازاپتى دا اۋىر اقىندىق ءومىر كۇتىپ تۇرعانىن سول ساعاتتا بىلمەپ ەدىم, ارينە.
ادام جادى كومپيۋتەردەن دە جىلدام-اۋ! ءوز ويىمدى قۇرىقتاي الماي بەيمازا كۇي كەشكەن مەنىڭ ميىما جىر مايدانىنىڭ جامپوزى جايىندا تالعامى بيىك ءابىش اعا كەكىلباي ۇلىنىڭ كەزىندە قۋانا ايتقان جۇرەكجاردى لەبىزى ورالا بەردى:
«Cوناۋ 1957 جىلى ونىڭ «ستۋدەنت داپتەرى» دەيتىن تۇنعىش كىتابى شىقتى. وعان دەيىن ساياساتتان ىرگەسى اۋلاق جەكەلەگەن شىعارمالار بولسا, بولعان شىعار. بىراق تۇتاسىمەن ساياساتتان ىرگەسىن اۋلاق سالعان كىتاپتار كەزدەسپەگەن ەدى. «ستۋدەنت داپتەرى» — ءبىزدىڭ جىر ولكەسىنە تۇڭعىش رەت قانات قاققان جاقسىلىق قارلىعاشى سياقتى ەدى. كەشە عانا اۋىلدا ءوسىپ, بۇگىن استاناعا كەلگەن ۋىز جاس جىگىتتىڭ ۋىلجىعان كوڭىل كۇيىن سول قالپىندا جەتكىزگەن كىشكەنە كىتاپ - ءوز ۋاقىتىندا ادەبيەتكە اتىمەن سونى تىنىس, تىڭ سۇرلەۋ اكەلدى. كىتaپ اشسا بولدى, نە وقتىڭ استىنا تاپ بولىپ, نە زىرىلداعان ستانوكتاردىڭ قاسىنا قامالىپ, كوك تۇتىنگە قاقالىپ وسكەن قازاق وقىرمانى, ءبىر ءسات الما باۋىن ارالاپ كورگەندەي, دەنى جايىلىپ جۇرە بەردى...»
ولمەس-وشپەس رۋحاني مۇرالارى ەسىمىن اسقاقتاتىپ, سۇيىكتى حالقىنىڭ الاقانىندا تەربەتكەن جىر تۇماسى تۇماعاڭمەن وتكەن ەڭ العاشقى كەزدەسۋدىڭ قاس-قاعىمدىق ساتتەرىن وسىلايشا باياندادىق.
سودان بەرى قانشا رەت سۋ قاتىپ, قانشا رەت سۋ اقتى دەسەڭىزشى...
توتىقۇستىڭ قاۋىرسىنىنداي مىڭ قۇلپىرعان تۇمانباي مولداعاليەۆ پوەزياسىنىڭ پاليتراسى مەرەي تاسىتىپ, جانار اربايدى. اقىننىڭ جارق-جۇرق ويناعان شۇعىلالى ولەڭ باعىن ارالاعان سايىن سان قىرلى, الۋان سىرلى تۋىندىلار بىردەن باۋراپ الادى. سۇيىسپەنشىلىككە, ىزگىلىككە, ماحابباتقا تولى جىر زەرەڭىن توبەڭە كوتەرە سىمىرەسىڭ. ەندى بىردە ءتاتتى مۇڭ مۇحيتىنا سۇڭگىگەندەي قيلى-قيلى كۇي كەشەسىڭ-اۋ. وسى رەتتە قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى, كورنەكتى اقىن تەمىرحان مەدەتبەكتىڭ سىباعالى ءسوزى ەسكە تۇسەدى:
«تۇمانباي مولداعاليەۆ قازاق ليريكاسىنىڭ كورولى ەدى. تۇلا بويى تۇنىپ تۇرعان سەزىم بولاتىن. عاجايىپ ماحاببات پەن سۇيىسپەنشىلىكتەن جاراتىلعان جان. ونىڭ كوڭىل كۇيىن شەرتەر نازىك تە, لاعىل ليريكالارىنان قۇس قاناتىنىڭ سۋسىلى, جەلدىڭ ءۋىلى, سۋدىڭ سىلدىرى, جاپىراقتىڭ سىبدىرى, ساعاتتىڭ سىرتىلى ەستىلىپ تۇرادى. ءومىردى ولەڭمەن ورنەكتەگەن, ونى دۇنيەدەگى تەبىرەنىستەر مەن تەربەلىستەردىڭ اقىنى دەر ەدىم».
ولەڭنەن جاراتىلعان تۇمانبايدىڭ جىر-دەستەسىنەن ءبارىن-ءبارىن جولىقتىراسىڭ. ويتكەنى ونىڭ جىر-جۇرەگىنەن بالقىپ شىققان مىنا ءبىر سىڭار شۋماققا زەر سالىڭىزشى:
«تارىققاندا تابىنارىم – ولەڭىم,
جابىققاندا جالىنارىم – ولەڭىم.
بارلىعى دا ولەڭىمدە ساقتاۋلى –
اقىن بولىپ نەنى ايتتىم مەن, نە دەدىم».
الىپتاردىڭ التىن ۇزىگى, سۇلەيلەردىڭ سۇڭعىلا سارقىتى سانالاتىن ءان-جىردىڭ كەنىشى كەنەن ازىرباەۆ اتاسىنىڭ «اقىنعا قارا سوزدەن ولەڭ وڭاي» دەگەنىندەي, ەڭ باستى ماقسات-مۇددەسىن وسىلايشا ورنەكتەگەن... سەزىم سەلىنەن تۋعان تۋىندىلاردىڭ قاي-قايسىسى دا جان دۇنيەڭدى تەربەپ, ادەمى الەمگە جەتەلەيدى.
ويى ۇشقىر, قيالى باي, حالقىنىڭ سۇيىكتى اقىنى تۇمانباي مولداعاليەۆ ادەتتەگى قالامداس ارىپتەستەرى ءتارىزدى كوپتەگەن پوەمالار مەن داستاندار جازعانى ءمالىم. ورايلى تۇستا ەسىمىزگە تۇسكەندەرىن ۇكىلەپ اتاي كەتكەندى ءجون كوردىم. كەيىنگى تولقىن – جاس بۋىننىڭ بىلگەنى ابزال. ۇلتتىق رۋحىمىزدى ءار قىرىنان جارقىراتىپ دارىپتەۋگە, كەيىنگى لەكتى اتا-بابا جولىن اسپەتتەۋگە, وتكەنىمىز بەن باستان كەشكەنىمىزدى ءاردايىم قاستەرلەۋگە ۇندەۋگە باعىت-باعدار سىلتەيتىن اقىن مۇرالارىنىڭ ورنى الابوتەن. « اكەممەن سىرلاسۋ», «اتانباي اتا», «قىران دالا», «قاراساي باتىر», «فەرۋزا تۋرالى جىر», «التاي – وسپان», «بارمىسىڭ جەر بەتىندە, باۋىرلاسىم», ء«اليا, اپكە», «دۇيسەنبى اقىن», ء«التاي اپكە», «ساعىنعاندا انامدى» ت.ب. كەسەك شىعارمالارىنان اۆتوردىڭ قالىپتاسقان وقشاۋ وزىندىك قولتاڭباسىن اڭعارامىز.
...مىنا قىزىقتى قاراڭىز. اقىن اعانىڭ ءوزى جىرلاعانداي, زۋلاعان كۇندەر ءبىزدى ءتورت جىلدان كەيىن ءبىر شاڭىراقتىڭ استىندا قايتا قاۋىشتىردى. ءۇشىنشى كۋرستى بىتىرەر-بىتىرمەستەن جاس قالامگەرلەردىڭ كيەلى ۇستاحاناسى «لەنينشىل جاسقا» (قازىرگى «جاس الاش» گازەتى) تۇياعىمدى ىلىندىرگەندە, مەنى العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ تۇمانباي اعامنىڭ قۇتتىقتاپ, «اق جول» تىلەگەنى ەسىمدە.
رەسپۋبليكالىق پارتيالىق باسىلىمدار تومەنگى ەتاجداردا جايعاسسا, ءبىزدىڭ «لەنينشىل جاس» گازەتى جەتىنشى, ال تۇماعاڭ قىزمەت ىستەيتىن «بالدىرعان» جۋرنالى توعىزىنشى قاباتتا قىسىلىپ-قىمتىرىلماي داڭعاراداي-داڭعاراداي جايلى دا جارىق كابينەتتەردى يەلەندىك. شىعارماشىلىق ادامدارى ءۇشىن بۇرىن-سوڭدى بولماعان, ناعىز شابىتتىڭ ۇياسىنا اينالعان قالامگەرلەر ورتاسىندا ءوزىمىزدىڭ سۇيىكتى اقىنىمىز تۇماعاڭ دا اي ماڭدايىن جارقىراتىپ, الشاڭ-الشاڭ باسىپ ءجۇرۋشى ەدى. ۇلكەن ءومىردىڭ سوقپاق-سۇرلەۋلەرىندە تاعدىر جولىمىز وسىلايشا توعىسقان. ونىڭ جالىن جۇرەگىنەن تۋعان ءار ولەڭى, ءار جىرى, ءار داستانى, ءار ءانى, ءار جيناعى, ءار كىتابى مەنىڭ كوز الدىمدا. بەينەلەپ جەتكىزسەم بارشا قازاعىنىڭ جۇرەگىندە.
اقىننىڭ قالامىنان تۋعان «ستۋدەنت داپتەرى», «كاميلا», «قۇرالاي», «الاتاۋ قىزى», «زۋلايدى كۇندەر», «جاڭا داپتەر», «شاقىرادى جاز مەنى», «قوش, كوكتەم», «جۇرەك وياۋ قاشاندا», «حاتتار, حاتتار», «ماحاببات وتى سونبەيدى», «مەن دە جيىرما جاستا ەدىم», «قۇستار قايتىپ كەلەدى», «تاۋدان تۇسكەن ساۋلە», «جيىرما بەسىنشى كوكتەم», «جۇرەكتەگى جازۋلار», «تىنىق مۇحيت داپتەرى», «سارىالا كۇز كەلگەندە», «تۋعان ەلىم–تىرەگىم», «ساعىندىرعان كوكتەمدەر», «شىڭداعى گۇلدەر», «قار جاۋىپ تۇر», «ۇمىتپا مەنى» سياقتى جىر جيناقتارى – ونداعان عاسىرلىق تاريحى بار قازاق جىرىنا ولجا سالعان, وقىرمان قاۋىمنىڭ جۇرەگىنە جول تاپقان, ادەبيەتىمىزدىڭ التىن قازىناسىنا اينالعان ولمەس شىعارمالار. 2017 جىلى جارىق كورگەن اقىننىڭ 24 تومدىق شىعارمالار جيناعى وسى ءسوزىمىزدىڭ ايقىن دالەلى. قازاق جىرىنىڭ ارى مەن ابىرويىن ارقالاپ, ۇلتتىق پوەزيامىزدى الەمدىك بيىككە كوتەرگەن, سانالۋان ساڭلاقتارىمىزدىڭ بىرىنە اينالعان كوركەمسوز شەبەرىنىڭ وزگەشە ءبىتىمى مەن ءورىستى پوەزيالىق الەمى تۋعان حالقىمەن بىرگە جاسارى داۋسىز.
قازاقتىڭ ءماشھۇر شايىرى تۇمانباي مولداعاليەۆتىڭ جىر جارمەڭكەسىن جارقىراتىپ, بايىتىپ, ايرىقشا دارالار ءان-ولەڭدەرىنە توقتالماۋ مۇمكىن ەمەس-اۋ. وسى ورايدا قالىڭ كوپشىلىكتىڭ ۇلكەن-كىشىسىنىڭ ىستىق ىقىلاسىنا بولەنىپ, جۇرەكتەرىنە ۇيالاعان عاجايىپ اندەر شوعىرى ءتىل ۇشىنا ورالاتىنى انىق. ىلكى مەزەتتە تۇماعاڭنىڭ سىرشىل جۇرەگىنەن شىققان كول-كوسىر دۇنيەلەردى تۇگەندەي قامتي الماسىمىز جانە ايان. سۇلۋ ءسوزدىڭ ساقيى ءان- ولەڭىنىڭ ەتالونى ىسپەتتى تالاي شىرىن شىعارمالار جازدى. ويتكەنى, ولاردىڭ ۇزىن سانى بەس جۇزگە بارىپ جىعىلادى...
قانەكي, ەسىمىزگە تۇسكەندەرىن عانا تىزەيىكشى. ولار – ء«انىم سەن ەدىڭ», «وتان – انا», «باقىت قۇشاعىندا», «قۇستار قايتىپ كەلە جاتىر», «شاقىرادى كوكتەم», «الاتاۋ قىزى», «ەكى جۇلدىز», «قار جاۋىپ تۇر», «قارلىعاش تۋرالى ءان», «الماتى ءتۇنى», «كۋا بول», «قايران, مەنىڭ جۇرەگىم», «جان دوسىم», «ەرتىس ءۆالسى» , «قازدار قايتقاندا», «جان انام», «قالايشا بايقامايمىز؟», «تىقىلداعان ساعاتتان قورقام...», «جۇرەك سىرى», «قۇستار قايتىپ بارادى»... تاعى تاعىلار. كىل جاۋھارلار مەن ىنجۋلەر... ارقايسىسى اڭىزعا بەرگىسىز ءبىر-ءبىر اڭگىمە-نوۆەللا, ارقايسىسى كوڭىل كۇيىن شەرتەر حيكايا.
قازاق مۋزىكاسىنىڭ كوريفەيلەرى نۇرعيسا تىلەنديەۆ پەن ءشامشى قالداياقوۆ باستاعان, تۇمانباي اقىنمەن ىنتىماق-بىرلىكتە جەمىستى جۇمىس ىستەگەن كومپوزيتورلاردى اتاپ كەتكەن ءجون شىعار. ەركەعالي راحماديەۆ, اسەت بەيسەۋوۆ, كەڭەس دۇيسەكەەۆ, تەمىرجان بازارباەۆ, بەكەن جاماقاەۆ, ءاشىرحان تەلعازيەۆ, مۇرات قۇسايىنوۆ, ەرجان بەلعوجيەۆ, باعلان وماروۆ سەكىلدى ۇلتتىق ءان الەمىنىڭ ابىرويىن اسقاقتاتىپ, كوسەگەسىن كوتەرگەن تالانتتاردىڭ ەسىمدەرىن ىلتيپاتپەن اتايمىز.
قارشادايىنان ءومىردىڭ وكسىكتى وتكەلەكتەرىن, نەبىر قيىن-قىستاۋ سىناقتارىن باستان وتكىزگەن تۇماعاڭ تەك ولەڭ جازىپ, قارا باستىڭ جايىن كۇيتتەگەن ەمەس. سوڭىنان ەرگەن تالانتتى تولقىن-تولقىن بۋىنعا ارداقتى ۇستاز بولا ءبىلدى. قول قۋسىرىپ وتىرۋدى تابيعاتىنان قۇپ كورمەيتىن ول جەتكىنشەك ءورىمتال ورەندەردەن باستاپ, الاۋلاعان البىرت جاستار لەگىنە ۇلگى-ونەگە كورسەتۋدى تەمىرقازىق نىسانا ەتكەن اسا قامقور جان. وعان ايعاق رەتىندە ءومىربايان دەرەكتەرىنەن كەلتىرىلگەن تومەندەگى ۇزىكتەردى ۇسىنعىم كەلدى. «پيونەر», «بالدىرعان» جۋرنالدارىندا تەر توككەن ول قازاقستان جازۋشىلار وداعىندا, «جازۋشى» باسپاسىندا قىزمەت اتقاردى. ەلىمىزدەگى ەڭ تاڭداۋلى باسىلىم «جالىن» جۋرنالىنىڭ داۋىرلەپ تۇرعان شاعىندا باس رەداكتورلىق تىزگىندى تۇماعاڭنىڭ ۇستاعانىن ۇمىتپاعان ءجون.
ولەڭگە عاشىق, جىرعا قۇشتار كوپتەگەن جاستىڭ تۇساۋىن تۇمانباي مولداعاليەۆ كەسكەن بولاتىن.
ۋاقىت كەرۋەنى ەشقاشان توقتامايدى. ىلگەرى تارتا بەرمەك. تۇماعاڭ ماندايىنان سيپاعان شاكىرتتەرىنىڭ وزدەرى اقساقالدىق ابىرويلى اسقارلارىنا قول سوزسا, كەيىنگىلەرى اعالىق مارتەبەلى بيىكتەرىنە كوتەرىلىپ وتىر. نەتكەن باقىت, نەتكەن عانيبەت!
سەزىم قىلىن قوزعاعان وسى وي ۇزىگىن تاقىرىپ ەتىپ, تۇمانباي اعانىڭ شىعارماشىلىق الەمى توڭىرەگىندە قالام تەربەگىم كەلگەنى راس. وعان باستى سەبەپ – اقىنمەن سوڭعى كەزدەسۋ.
...ءيا, ميزام شۋاعىنا مالىنعان الماتىنىڭ قوڭىر كۇزى. قالىپتاسقان عادەتىمىز بويىنشا جۇبايىم جاننا ەكەۋىمىز باۋىر باسقان شاھاردا كەزەكتى ەڭبەك دەمالىسىمىزدى وتكىزدىك. جاقىن-تۋىستاردى ارالاپ, جاستىق داۋرەنىمىزدىڭ كۋاسى بولعان دوس- جاراندارمەن قاۋىشىپ ارقا-جارقا ءمازبىز. قولىمىز قالت ەتكەن ءبىر تۇستا اباي مەن گاگارين داڭعىلدارىنىڭ بۇرىشىنداعى باسپالار ۇيىنە اسىقتىق.
بۇكىل قازاقتىڭ رۋحاني قازىناسىن, التىن مۇراسىن شىعارىپ جاتقان اقىن-جازۋشىلاردىڭ قاسيەتتى مەكەنجايىنىڭ اۋلاسىنا جەتە بەرگەندە, الدىمىزدان اق پلاششىنىڭ قوس ەتەگى جەلپىلدەپ تۇمانباي اعا جارقىلداپ قارسى العان:
– وۋ, جاناتجان, قول ۇستاسىپ امان-ەسەن جەتتىڭدەر مە؟ جىگىتتەردىڭ حالدارى قالاي؟ استانادا نە جاڭالىق؟ سارىارقانىڭ سارى جەلىنە ۇيرەندىڭدەر مە؟ مەنىڭ اعا-دوسىم, كۋرستاسىم نۇرعوجا ورازدىڭ حال-جاعدايى نەشىك؟ وزدەرىڭە, «ەگەمەنگە» باس سۇعىپ تۇراتىن شىعار...
– ارينە, ارينە ... ءبارى-ءبارى ويداعىداي... نۇرعوجا دوسىڭىز دا جۇرت قاتارلى ءجۇرىپ جاتىر. جاقىندا قىزىلجاردا بەلگىلى قالامگەر جاراسباي سۇلەيمەنوۆتىڭ تويىندا بىرگە بولدىق. قاسىندا كاكىمبەك سالىقوۆ اعا بار...
– استاناعا كەتىپ قالعالى وزدەرىڭمەن سيرەك ۇشىراسامىز. قايدا جۇرسەڭدەر دە امان بولىڭدارشى, اينالايىندار...
مۇلدەم كۇتپەگەن كەزدەسۋ ءبىزدىڭ دە ەڭسەمىزدى كوتەرىپ جىبەرگەنى انىق...
اراعا اپتا ارالاتپاي – ون ءبىرىنشى جىلى 10 قازان كۇنى جازۋشىلار وداعىنا, نۇرلان دوسقا, ورازالينگە, جولىعىپ شىقپاقشى بولدىم. ەجەلگى سىرالعى قۇرداس قاۋقىلداسىپ, اق پەيىلىن اقتارىپ, وتكەن-كەتكەندى قۋانا جاڭعىرتۋ دا. اڭگىمەمىز ەندى قىزىپ كەلە جاتقاندا ءۇنسىز تۇرعان قالالىق تەلەفون شىرىلداپ قويا بەردى. ترۋبكانى كوتەرگەن نۇرلاننىڭ بەت-الپەتى تاباندا بۇزىلىپ, الگىندەگى جارقىلداعان ءۇنى دە ابىرجىڭكىرەپ ەستىلگەن:
– ءا-ءا, نە دەيسىڭ؟ جاڭىلماسام الدىڭعى كۇنى , ءيا تۋرا ەكى كۇن بۇرىن ءوزى تەلەفونداعان...
قۇداي-اۋ, مۇنداي دا بولادى ەكەن عوي... تاڭ اتقالى ورنىمدا تاپجىلماي وتىرمىن. نەعىپ وسىنداعىلاردىڭ بىرەۋىسى حابارلاسپاي جاتىر؟ جارايدى. ەستىمەگەن-اۋ, شاماسى...
ورنىنان تۇرىپ كەتكەن بويدا:
– تۇمانباي اعا دۇنيەدەن وزىپتى... قاراعاندىدان زۆونداپ جاتىر, – دەدى نۇرلان كۇيزەلە.
– ويپىرماي-اي, ءبىز وسىدان ءبىر جەتى بۇرىن عانا باسپالار ۇيىنە بارعاندا كەزدەسىپ, شۇرقىراسىپ قالعان ەدىك, – دەدىم مەن دە تىپىرشىپ...
– جاكە, شىنىمەن جىر مۇناراسىنىڭ قۇلاعانى ما؟ سەنەسىڭ بە, سەنبەيسىڭ بە؟ ەكى-ءۇش كۇن بۇرىن سوتكاما ءوزى شىققان ەدى...
ارتىق ەشتەڭە ايتپادى, اۋرۋ-سىرقاۋدان دا امان-ەسەن سەكىلدى ەدى...
قازاننىڭ قاراشاعا ۇلاسار ءولىاراسىندا ءوزىڭ ءومىر-باقي ءسۇيىپ جىرلاعان قۇستارعا ىلەسىپ قايتپاس ساپارعا اتتانعانىڭ با, قايران تۇماعا؟ جالعان دۇنيە وسىلايشا وكىندىرە بەرەسىڭ بە؟
– جوق, ولاي ويلاما! كوزى تىرىسىندە-اق تۇمانباي اعا «جىرىم مەنى ەشقاشان ولتىرمەيدى...» دەدى ەمەس پە؟ قازاقتىڭ كوگىندە ءان-جىرى تۇرعاندا ونىڭ ەسىمى دە حالقىمەن بىرگە ماڭگى جاسايدى. شۇكىر دە.
مەن ءۇن-ءتۇنسىز باسىمدى يزەدىم.
كومەيىمە لىقسىپ تولعان وي-پىكىرلەردىڭ جۇرەك سۇزگىسىنەن وتكەندەرىن عانا نازارىڭا ۇسىنۋعا تىرىستىم, سۇيىكتى مەنىڭ وقىرمانىم. سويتسە-داعى ادەمى اڭگىمەمىزدىڭ ءادىبىن بۇزباي تۇمانباي مولداعاليەۆ حاقىنداعى شالقىمامدى قازاق ءسوز ونەرىنىڭ داناگويى مۇزافار الىمباەۆتىڭ قوردالى پىكىرىمەن تۇيىندەۋدى ءجون كوردىم:
– تۇمانباي – ويشىل اقىن. ءبىزدىڭ قازاق حالقىنىڭ ماڭدايىنا بىتكەن ويشىلدىق, تالعامپازدىق سوناۋ ۇلى جىراۋلاردان باستالعان عوي. سول ءداستۇرىمىزدى جالعاستىرۋشىلاردىڭ ءبىرى ەمەس-اۋ, بىرەگەيى رەتىندە مەن ونىڭ ەسىمىن قۇرمەتپەن اتار ەدىم. ول بالالاردىڭ دا سۇيىكتى باعبانى بولا ءبىلدى. مىسالى, سەن دەيدى, ۇلعا ۇناماساڭ حالقىڭا ۇنامايسىڭ. ال ەندى وسىندا اتا-بابانى تاربيەلەيتىن, قالاي تاربيەلەسە ۇلدارى اتا-انالارىن تاربيەلەپ جاتىر, دەيتىن ەكىنشى ءبىر قىرىنان العاندا فيلوسوفيالىق ويدى تۇمانباي ەكى-اق جولعا سىيعىزعان. ەلى-جۇرتى كوزى تىرىسىندە-اق تۇمانبايدى ۇلى تالانت دەپ تانىدى ەمەس پە؟ ەندەشە, وسى ويعا قوسىلعانىمىز ءجون شىعار.
ءبىز بۇل پىكىرگە داۋ ايتا المايمىز.
جانات ەلشىبەك,
حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى
استانا