اكەم ويىنا وتكەن ءومىر وقيعالارى ورالعان: «ءاي, سول سۇراپىل سوعىس!» – دەپ اۋىر كۇرسىنىپ الار ەدى دە, بىزدەرگە قاراپ: «وقىڭدار, ەلگە ادال قىزمەت اتقارىڭدار, ءبىز كورگەن قيىنشىلىقتى باستارىڭا, بالا-شاعا, ءۇرىم-بۇتاقتارىڭا ەش بەرمەسىن», – دەيتىن. دەيتىن دە تاعى ءبىر تەرەڭ كۇرسىنەتىن. كۇرسىنەتىن دە تەرەڭ ءبىر ويعا شومىپ وتىرىپ قالاتىن. ونىڭ بۇل كوڭىل كۇيىن ءبىز ەندى عانا تۇسىنە باستاعاندايمىز.
سول قىرعىن سوعىستىڭ شايقاماعان شاڭىراعى قالدى ما؟ سول شاڭىراقتىڭ ءبىرى – بەكتەمىسوۆتەر اۋلەتىنىكى ەدى.
اكەمنىڭ سول ءبىر سىرعا, مۇڭعا تولى سوزدەرى مەن ۇرپاقتىڭ كەلەشەگىن ويلاپ كۇرسىنگەن ساتتەرىن ەسىمە السام, ويىما مۇقاعالي اقىننىڭ:
«اقىل ايتىپ جۇرمەسە قاسىمىزدا,
Cوندا ورنايدى جەتىمدىك باسىمىزعا,
جالاڭاشقا شەكپەنىن شەشىپ بەرىپ,
ءبىر كۇلشەسىن بولىسكەن اشىمىزعا», – دەگەن ءتورت شۋماق ولەڭى ورالادى.
اتام بەكتەمىس توعايباي ۇلى 1870 جىلى ەلىمىزدەگى تابيعات كەرەمەتتەرىنىڭ ءبىرى دۇنيە جۇزىنە بەلگىلى شارىن شاتقالى مەن ەرەن (ياسين) اعاشى وسەتىن قالىڭ جىنىستى, توعايلى سارىتوعايدا, بۇگىنگى شارىن مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركى بولىپ قالىپتاسقان جەردە دۇنيەگە كەلگەن. جاس كەزىنەن زەرەك, اقىلدى بولىپ ءوسىپتى. قۇران كارىمدى تولىق وقىپ شىققان. ەمشىلىك قاسيەتى دە بولعان ەكەن. ىستە ادال دا قاتال, تالاپشىل, ادىلەتتى, بەس ۋاقىت وقيتىن نامازىن قازا ءجىبەرمەگەن تاقۋا بولىپتى. ىسقاق دەگەن مولدادان ۇيرەنگەن ءۇلگىسىن اۋىل بالالارىنىڭ بويىنا ءسىڭىرىپ, ساۋاتىن اشىپتى. سولاردىڭ قاتارىندا ءوز ۇلى بۇلعى دا بولعان. سول كەزدە اتام ۇستاعان, پايدالانعان قۇران كىتابى جانە دە باسقا جازبالار, تەرىدەن جاسالعان قورجىن قالتا دا كۇنى بۇگىنگە دەيىن اۋلەتىمىزدە ساقتاۋلى تۇر.
ەلىنە ەرتەدەن-اق اسا سىيلى بولعان اتام بەكتەمىس ۇلى وتان سوعىسى جىلدارى جەتپىستەگى جاسىنا قاراماي اۆات اۋىلىندا كولحوزدىڭ فەرما مەڭگەرۋشىسى بولعان. ەڭبەكتەگى جەتىستىگى ءۇشىن 1946 جىلى «1941-1945 جىلدارداعى ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىنداعى ەرلىك ەڭبەگى ءۇشىن» جانە تاعى باسقا مەدالدارمەن ماراپاتتالعان.
ۇلى وتان سوعىسىنا بۇلعى, ابدىراقان, ءجۇنىسباي, ءابدىراحمان دەگەن ءتورت ۇلىن بىردەي اتتاندىرادى دا, ءوزى 13 جاستاعى ۇلى ءابدىماجيت جانە ەكى ايلىق نەمەرەسى ءايىمبۇبى, ونىڭ اناسى سەيىلحان كەلىنىمەن قالادى. ءبىر اۋلەتكە يە بولىپ قالعان اتام تالماي ەڭبەك ەتەدى. اسقان قيىندىققا قاجىرلىلىقپەن توتەپ بەرىپ, ۇلى جەڭىستى جۇرتپەن بىرگە قارسى العان.
ەندى وتاندى قورعاۋ ءۇشىن مايدانعا اتتانعان بەكتەمىس اتامنىڭ ۇلدارىنا توقتالار بولسام, ءبىرىنشى بولىپ, 1917 جىلى تۋعان ءابدىراحمان بەكتەمىسوۆ 1939 جىلى 6 اقپاندا ازاماتتىق بورىشىن وتەۋ ءۇشىن كەڭەستىك قىزىل اسكەر قاتارىنا شاقىرىلادى. فين سوعىسىنا ارالاسىپ, ودان كەيىن 333-اتقىشتار پولكىندە برەست قامالىن قورعاۋعا قاتىسقانىن, ءسويتىپ سوعىستى العاشقى كەسكىلەسكەن قاندى قىرعىنمەن قارسى العانىن تاريحشى, پروفەسسور ءلايلا احمەتوۆانىڭ «برەستسكايا كرەپوست, يۋن-يۋل 1941گ.» اتتى ەڭبەگىنەن وقىدىق. قارۋلى جاۋدان وتانىن العاش قورعاعانداردىڭ ءبىرى بولعانىن ءبىلىپ قۋاندىق, كەۋدەمىزدى ماقتانىش سەزىمى كەرنەدى. ءابدىماجيت اكەنىڭ ارۋاعىنا باس يدىك.
ال 1915 جىلى تۋعان ءجۇنىسباي بەكتەمىسوۆ اتامىزدىڭ 1942 جىلدىڭ 12 جەلتوقسانىندا الماتى وبلىسى جاركەنت اسكەري كوميسسارياتىنان مايدانعا شاقىرىلعاندىعى تۋرالى, ودان سوڭ ءماسكەۋ تۇبىندە پانفيلوۆ ديۆيزياسىنىڭ قۇرامىندا بولعاندىعى, سول قۇراممەن بىرگە سوعىسقا كىرگەنى جونىندەگى مالىمەتتەردەن باسقا – ءبىز بىلەتىن ومىردەرەك جوقتىڭ قاسى. 1943 جىلدىڭ جەلتوقسانىنان كەيىن حابار-وشارسىز كەتكەن, ءالى ءمالىمەت جوق. جارى مايدانعا اتتانعاندا جاڭا عانا بوسانعان جاپ-جاس سەيىلحان اپامىز ءسابي شاعىنان اكەسىنەن اجىراپ قالعان جالعىز قىزى – ءايىمبۇبى تاتەمىزدى قاناتتىعا قاقتىرماي, تۇمسىقتىعا شوقىتتىرماي ءوسىردى, وقىتتى. مايدانعا كەتكەن ەرىن ءومىر بويى كۇتۋمەن ءوتتى. جار ماحابباتى, ەل, ار-ۇيات, ءتورت ۇلىن سوعىسقا جىبەرگەن قارت اتا الدىنداعى كەلىندىك قاسيەتىنە اسا ادال بولدى. ازاماتتار مايدانعا اتتانىپ, وتان قورعاۋ جولىنا باسىن بايگەگە تىككەندە, ول اۋىلدا قالىپ, سولاردىڭ وتباسىن امان ساقتاپ قالۋ جولىنا ءوزىنىڭ جاستىعىن قۇربان ەتتى. ءايىمبۇبى تاتەمىز ەڭبەك ەتە ءجۇرىپ ەسەيدى, اۋدانداعى ەل قۇرمەتىنە بولەنگەن مۇعالىم بولدى. بەدەلدى ۇستاز اباي اعامەن وتباسىن قۇرىپ, ۇل ۇيلەندىرىپ, قىز ۇزاتىپ نەمەرە ءوسىردى.
1978 جىلعى مامىردا اكەمنىڭ بىردە ەرەكشە قۋانعانى, ەندى بىردە قاتتى قايعىرعانى ءالى دە ەسىمدە. ول كەزدە مەن مەكتەپ وقۋشىسىمىن. جاستىق شىعار, ناق سول كۇيىنىش پەن ءسۇيىنىشتىڭ قاتار كەلگەن ساتتەگى اكەنىڭ جان كۇيىن ءدوپ باسىپ تۇسىنە الماعانىم شىندىق. قازىر ۇققانىم – حابارسىز كەتكەن باۋىرلارىنا اۋىلداعى پوشتاشى ءبيبىنۇر اپايمەن بىرگە تالماي, تىنىمسىز ىزدەۋ سالعان. سونىڭ ناتيجەسىندە كەڭەس وداعىنىڭ قورعانىس مينيسترلىگىنەن 1978 جىلعى 28 ساۋىردە №83023 حات كەلىپتى. وندا مىناداي مالىمەتتەر جازىلىپتى: «الماتى وبلىسى, جاركەنت اۋداندىق اسكەري كوميسسارياتىنان شاقىرىلعان, 1913 جىلى تۋعان قاتارداعى بەكتەمىسوۆ ابدىراقان – 26-اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ 87-اتقىشتار پولكىنىڭ اتقىشى. 1943 جىلى 22 تامىزدا قازا تاپتى. جەرلەنگەن جەرى: لەنينگراد وبل., ستارورۋسس اۋدانى, ليپوۆيتسى دەرەۆنياسىنىڭ زيراتىندا. سونداي-اق, بەكتەمىسوۆ ءابدىراحماننىڭ, بەكتەمىسوۆ ءجۇنىسبايدىڭ كەڭەس ارمياسىنىڭ قاتارداعى سولدات جانە سەرجانت قۇرامىندا جەكەلەي جوعالعاندار قاتارىندا بولعاندىعى تۋرالى دەرەك جوق ەكەنىن حابارلايمىز».
اكەمنىڭ قۋانعانى – اعالارىنىڭ وتان قورعاۋ جولىندا بولعاندىعى تۋرالى ايتەۋىر ءبىر حاباردىڭ كەلگەندىگى بولسا, كۇيىنگەنى – سولاردىڭ نە ءولى, نە ءتىرى ەكەندىگى جونىندە ەش ءمالىمەتتىڭ بولماۋى سەكىلدى. بىراق «ءولدى» دەگەندەردىڭ قاتارىندا بولماۋى دا اكەمنىڭ كوكەيىندە ءبىر ءۇمىت شىراعىن جاققانداي ەڭسەسىن تىكتەتكەن كورىنەدى. باۋىرلارىنا دەگەن اكە ءۇمىتى ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن كوڭىلىنەن ءبىر ءسات تە كەتكەن ەمەس. سوڭعى 10 جىلدا ءىنىم, كومپيۋتەر سالاسىنىڭ مامانى PhD دوكتورى امانجولمەن ينتەرنەت ارقىلى سوعىستان كەلمەگەن اتالارىمىز تۋرالى تاعى ءبىر مالىمەت تابامىز دەگەن ۇمىتتە ەدىك. تاۋبە, قازىر مالىمەت قورى بار مىنا سايتتاردان http://mod.gov.kz/memorial, www.obd-memorial تىڭ دەرەكتەر تابىلىپ جاتىر.
ال اكەمنىڭ ەڭ ۇلكەن باۋىرى, 1898 جىلى تۋعان بەكتەمىسوۆ بۇلعى 1942 جىلى مايدانعا 44 جاسىندا اتتانىپ, ەۋروپا ەلدەرىن ازات ەتىپ, بەرلينگە جەڭىسپەن جەتىپ, جاپون سوعىسىنا جانە قاتىسىپ, ەلگە تەك 1946 جىلى ەرلىككە العان بىرنەشە وردەن-مەدالداردى كەۋدەسىنە جارقىراتا تاعىپ ورالادى. بۇل بەكتەمىسوۆتەر اۋلەتى ءۇشىن ۇلكەن باقىت ەدى. تۇلعالى, سىمباتتى, اسكەري قالىپتى ساقتايتىن, اسا كەلبەتتى بولعان بۇلعى اكەمىزدىڭ بۇل كۇندەرى ءدۇنيەدەن وتكەن تەمىرحان, تەمىرعازى, تەمىرعالي دەگەن ۇلدارىنان نەمەرە-شوبەرەلەر ءوربىپ, ۇلكەن ءبىر اۋلەتكە اينالدى.
ءسويتىپ, بەكتەمىس وتباسىنان مايدانعا اتتانعان ءتورت بىردەي اتپال ازاماتتىڭ ۇشەۋى وتان قورعاۋ جولىندا قۇربان بولسا, بىرەۋى ەلىنە امان ورالعاندىعى قۋانىش ەكەنى حاق. جەڭىس كۇندەرى جاقىنداعان سايىن مايدانعا وتانىن قورعاۋعا اتتانعان ۇلكەن اكەلەرىمىزدى (اكەمنىڭ اعالارىن) ەسكە الا وتىرىپ, ءوزىمىزدىڭ دە رۋحىمىز بيىكتەيدى.
اكەم ءابدىماجيت بەكتەمىس ۇلى بولسا, ماسكەۋدەگى بۇكىلوداقتىق جەتىستىكتەر كورمەسىنىڭ جۇلدەگەرى, سوعىس جىلدارىندا قارشاداي بولسا دا ۇلكەندەرشە جارعاق قۇلاعى جاستىققا تيمەي ەسەلى ەڭبەك ەتىپ, سول ەڭبەگىمەن ۇلى جەڭىستى جاقىنداتقانداردىڭ ءبىرى بولدى. ول كىسى سول جىلدارداعى ايرىقشا ەڭبەگىنە وراي ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى اتانعان. بەيبىت ومىردە بىلىمگە قۇشتارلىعى زور, قازاق ءتىلىنىڭ جاناشىرى, ۇلت اراسىنداعى تاتۋلىق پەن بىرلىككە سىڭىرگەن ەڭبەگى ەرەن, سوزگە شەشەن, ىسكە ادال بولىپ, ەلگە ايانباي قىزمەت ەتتى. ۇيعىر اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى اتاندى. وسكەن-ونگەن ءابدىماجيت اكەم تۋرالى «قازاقستان» تەلەارناسىنىڭ (1998 ج.) التىن قورىندا بەلگىلى تەلەپۋبليتسيست ابدوللا سۇلەيمەن التايدىڭ «ديىرمەننىڭ بيىك داراعى» اتتى جارتى ساعاتتىق دەرەكتى تەلەفيلمى ساقتالعان. ساۋلە ابدىحالىققىزى دا ءوز كىتابىندا اكەم تۋرالى كەڭىنەن تولعانادى.
وسىنداي ابزال ارداگەر ءابدىماجيت بەكتەمىس ۇلى مەن ول كىسىنىڭ جارى, ارداقتى انامىز, «باتىر انا», «التىن القا» توسبەلگىلەرىنىڭ يەگەرى تۇراحان تۇرگەنباەۆا بالالارىن ءوسىرىپ, وقىتىپ, ەرجەتكىزگەن, نەمەرە, شوبەرەلەرىن سۇيگەن ناعىز ادال, ءوز زامانىنىڭ زاڭعارلارى دەپ باعالار ەدىم.
وسى جەردە ءبىر ايتا كەتەر جاي, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ 2004 جىلعى 23 اقپانداعى قاۋلىسىمەن قۇرىلعان الماتى وبلىسىنداعى «شارىن مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركى» مەملەكەتتىك مەكەمەسىنىڭ العاشقى باس ديرەكتورى بەكتەمىسوۆ توحتام ءابدىماجيت ۇلىنىڭ دا بەكتەمىس اتاسىنىڭ ءىزىن باسىپ, ون جىل بويى زامانالار مەن داۋىرلەردىڭ ساپ التىنىنداي ساقتالىپ كەلە جاتقان تابيعي كەشەندى, ياعني الەمنىڭ ەكى ەلىندە عانا وسەتىن ەرەن (ياسين) ورمانىن كوزىنىڭ قاراشىعىنداي قورعاپ, سۇق كوزدەن ساقتاپ, وسۋىنە ۇلكەن ۇلەسىن قوسىپ ەدى. وتكەن جىلى ومىردەن ءوتتى دە كەتتى.
وسى ءبىر شاعىن جازبا جەڭىستى جاقىنداتقان بەكتەمىستەر اۋلەتىنىڭ وتان الدىندا ازاماتتىق بورىشىن ادال اتقارعانىن ايتۋ نيەتىنەن تۋعان ەدى.
ماقتاعالي بەكتەمىسوۆ,
فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.
الماتى.