جاقىندا ارقانىڭ سۇلۋ ءمۇسىن كوكشەتاۋىنىڭ باۋرايى بۋرابايدا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ ءتورتىنشى وتىرىسىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ: «ۇلتتىق بىرەگەيلىگىمىزدى نىعايتۋ جولىندا مادەنيەت سالاسى ايرىقشا ءرول اتقارادى. اسىرەسە ءتول مادەنيەتىمىزدەگى ءاز-ناۋرىز مەيرامىنىڭ ورنى بولەك. ناۋرىز مەرەكەسى تۋرالى جاڭا تۇجىرىمداما ازىرلەندى. ەلىمىز ۇلىستىڭ ۇلى كۇنىن 14 ناۋرىزدان, ياعني امال كۇنىنەن باستاپ, ون كۇن بويى اتاپ وتەتىن بولدى. ءار كۇنگە ناقتى اتاۋ بەرىلدى. جۇرتشىلىق بۇل باستامانى جاقسى قابىلدادى», دەگەن بولاتىن.
پرەزيدەنتىمىز ايتقانداي, ناۋرىز مەرەكەسىن اتاپ ءوتۋدىڭ ونكۇندىگىنىڭ ءبىرى – 17 ناۋرىز – «مادەنيەت جانە ۇلتتىق ءداستۇر كۇنى» بولىپ بەلگىلەندى. تەرەڭنەن تارتىپ تۇسىندىرەر بولساق, قوعامعا ۇسىنىلىپ وتىرعان جوعارىداعى ۇعىم-سۇراقتاردىڭ رۋحاني جەلىسى مەن مادەني كەڭىستىگى ناۋرىز مەرەكەسىمەن تۇتاسىپ جاتىر.
مىسالى, ناۋرىز مەيرامىنىڭ « ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى» دەپ اتالاتىن بالاما ۇعىمى بار. « ۇلىس» – دەگەنىمىز كونە تۇركى تىلىندە «مەملەكەت» دەگەن مانگە يە اتاۋ. قازىرگى تاڭدا وتاندىق تاريحشىلار تاراپىنان ايتىلىپ ءھام جازىلىپ جۇرگەن «جوشى ۇلىسى» نەمەسە « ۇلىق ۇلىس» تەرميندەرى كونەلىك ءۇردىستىڭ سورابى.
ناۋرىزدىڭ ءبىر قىرى – ۇلىس مادەنيەتىنىڭ ۇستىنى رەتىندەگى ماڭىزى. ەرتەدە بۇل كۇنى بۇقارا حالىق وزدەرىنىڭ دالالىق رۋحاني ءورىسىن ماداقتايتىن بولعان. ياعني ۇلىس مەيرامىن كوتەرىڭكى كوڭىل كۇيمەن قارسى الىپ, جىر جىرلاپ, ءان شىرقاعان, جاقسى كيىمدەرىن كيىپ, سالتاناتىن اسىرعان. بۇل سوزىمىزگە دالەل كونە ءىلىم بىلگىرى ءھام وزىق ويلى عۇلاما شاكارىم قاجى قۇدايبەردى ۇلىنىڭ ناۋرىز مەرەكەسى تۋرالى جازعان جىرىندا:
« ۇلىستىڭ ۇلى كۇنىندە,
باي شىعادى بالبىراپ.
قاسىندا جاس جەتكىنشەك,
ت ۇلىمشاعى سالبىراپ.
كەلىنشەك شىعار كەرىلىپ,
ساۋكەلەسى ساۋدىراپ.
قىز شىعادى قىلميىپ,
ەكى كوزى جاۋدىراپ.
ءتۇتىنى شىعار بۇرقىراپ» – دەپ, دالالىق مادەني بولمىستىڭ مەرەكە كۇنگى كەلبەتىن سيپاتتاسا, تاعى دا ەل اۋزىندا ساقتالعان مىنا ءبىر جىردا:
« ۇلىس كۇنى كارى-جاس,
قۇشاقتاسىپ كورىسكەن,
جاڭا اعىتقان قوزىداي,
جامىراسىپ ورىستەن,
شالدار باتا بەرىسكەن», – دەپتى. وسى جىر شۋماقتارىنان بابالارىمىزدىڭ ءداستۇرلى مادەنيەتىنىڭ دالالىق كورىنىسىن اڭعارامىز. الداعى كۇندەرى مەيرامنىڭ جوعارىداعىداي مادەني–كوپشىلىك سيپاتىن ەسكەرە وتىرىپ, زاماناۋي جەتىلگەن ۇلگىسىن قوعامعا ورنىقتىرعان دۇرىس دەگەن پايىمدامىز.
ال ۇلتتىق ءداستۇر حاقىندا ايتار بولساق, بۇل وتە اۋقىمدى ۇعىم. سوتسيولوگ قوعامتانۋشىلاردىڭ نەگىزدەۋىنە قاراعاندا, قانداي ءبىر ەتنوسقا ءتان ۇلتتىق ءداستۇردى دامۋ ۇردىسىنە قاراي: رۋحاني جانە تۇرمىستىق دەپ ەكى ۇلگىگە ءبولىپ قارايدى. كەڭەستىك كەزدە كوپ ايتىلاتىن «سانانى تۇرمىس بيلەيدى» دەگەن ءتامسىلدىڭ نەگىزى مۇنداعى ءبىزدىڭ پايىممەن وزەكتەس.
ەندەشە, ناۋرىز مەيرامىنىڭ ۇلتتىق-تۇرمىستىق ماڭىزىنا توقتالساق, مەرەكەنىڭ باستى ۇستىنى – تاتۋلىق تۇجىرىمداماسى. تاتۋلىق دەگەن – قاي زاماندا دا قوعامدى تۇتاستىرىپ تۇراتىن كەرەمەت كۇش. اتام قازاق «تاتۋلىق بار دا, ىنتىماق پەن بىرلىكتىڭ تۋى بيىك» دەپ بەكەر ايتپاعان. سونداي-اق «اعايىن تاتۋ بولسا – ات كوپ, ابىسىن تاتۋ بولسا – اس كوپ» دەگەن ەكەن. بۇل كۇنى رەنجىسكەن ادامدار ءبىر-ءبىرىن كەشىرىسىپ, تاتۋلاسادى, جاڭا كۇنگە وتكەننىڭ رەنىش-وكپەسىن تاستاپ جاڭا لەپپەن, تازا سانامەن كىرەدى. ءبىر جاعىنان بۇل – قوعامدىق جاڭارۋ, جاڭعىرۋدى تۋدىراتىندىقتان ءۇردىس.
«ناۋرىز كۇنى اۋزى دۋالى اقساقالداردىڭ الدىندا تۇزەلمەيتىن ءىس, بىتىسپەيتىن داۋ, شەشىلمەيتىن شارۋا بولمايدى. وسىلايشا, ەل بىرلىگىن ساقتاۋ, قاۋىمنىڭ بەرەكەسىن نىعايتۋ – ناۋرىز تويىنىڭ شىن ارقاۋى, وزەكجاردى مىندەتى» دەپ جازادى سەمەيلىك ناۋرىزتانۋشى مولدابەك جانبولات ۇلى «ناۋرىزناما» اتتى كىتابىندا.
كەلەسى كەزەكتە ايتارىمىز, ناۋرىز – ەڭبەك مەيرامى. ياعني ناۋرىز تۋعاندا جەردىڭ توڭى ءجىبيدى, قىستاي قاتىپ جاتقان قارى ەريدى, ساي-سالا سۋعا, جەر بەتى نۋعا تولادى. بۇل ۋاقىت – جەر ەمشەگىن ەمگەن بۇقارا ءۇشىن ەڭبەك مايدانى باستالاتىن كۇن. ياعني ديقاندار ەگىس الاڭىن تۇزەيدى, ارىقتارعا سۋ جىبەرەدى, جاڭادان جەمىس اعاشتارىن وتىرعىزادى... اتام قازاقتىڭ «بۇلاق كورسەڭ كوزىن اش», «اتادان مال قالعانشا, تال قالسىن», «ەرتە تۇرعان ەركەكتىڭ ىرىسى ارتىق, ەرتە تۇرعان ايەلدىڭ ءبىر ءىسى ارتىق», ت.ب. ماقالدارى مەيرامنىڭ ەڭبەكشىلىك سيپاتىمەن ۇندەسىپ جاتىر.
الاش ارىسى احمەت بايتۇرسىن ۇلى «قازاق» گازەتىنىڭ 1913 جىلعى 9 ناۋرىز (مارت) كۇنگى 5-سانىنا «ناۋرىز» اتتى ماقالا جاريالاپتى. وندا: «ناۋرىز – قازاقشا جىل باسى. بۇرىنعى كەزدە ءار ەلدە ناۋرىز تۋعاندا مەيرام قىلىپ باس اسىپ, قازان-قازان كوجە ىستەپ اۋىلدان-اۋىلعا, ۇيدەن-ۇيگە ءجۇرىپ كارى-جاس, قاتىن-قالاش ءبارى دە ءماز بولىپ كورىسىپ, ارالاسىپ قالۋشى ەدى», دەيدى.
دەمەك اتالعان مەيرامنىڭ تاعى ءبىر وزەگى – اعايىن-تۋعان كورىسىپ, قاۋىشىپ جىرعايدى. قاراپايىم تىلمەن ايتقاندا, التى اي قىستا بۇيىعىپ جاتقان جۇرت كوكتەم كەلگەندە جادىراپ, جايناپ قىستاي حابارلاسا الماعان ەل اماندىق-ساۋلىعىن بىلىسەدى. اباي ايتقانداي:
«قىرداعى ەل ويداعى ەلمەن ارالاسىپ,
ك ۇلىمدەسىپ, كورىسىپ, قۇشاقتاسىپ.
شارۋا قۋعان جاستاردىڭ مويىنى بوساپ,
سىبىرلاسىپ, سىرلاسىپ, ماۋقىن باسىپ», دەپ حالىقتىڭ ىرعاپ, جىرعايتىنى تۋرالى باياندالىپتى.
ءسوزىمىزدى تۇيىندەپ ايتار بولساق, ناۋرىز مەيرامىنىڭ تاعى ءبىر داستۇرلىك ءورىسى شاكارىم قاجى جىرلاعانداي: «قۇل قۇرىقتان, كۇڭ سىرىقتان» قۇتىلاتىن تەڭدىك كۇنى. بۇل تۋرالى كونە جازبالاردا, ەرتەدە يران پاتشاسى ناۋرىز كۇنى قول استىنداعى سۇيىكتى ق ۇلىنىڭ بىرىنە شاپانىن سىيعا تارتىپ, تاعىنا وتىرعىزىپ, ءبىر كۇن ەل باسقارتقانى تۋرالى اڭىز بار.