الەم مۇناي باعاسىنا تاۋەلدى...

ەكىنشىدەن, مۇنايدىڭ قازىر ۇشتەن ءبىر بولىگىن وپەك ەلدەرى شىعارىپ وتىر. وپەك+ ەلدەرىن قوسا الساق, دۇنيەجۇزىندەگى ۇلەسى 40%-عا جۋىقتاپ قالادى. وپەك+ 2016 جىلى قۇرىلدى جانە نەگىزگى ماقساتى – مۇناي باعاسىن تومەن تۇسىرمەۋ. ەستە بولسا, مۇناي باعاسى 2014–2015 جىلدارى كۇرت تومەن ءتۇسىپ كەتكەن ەدى. ءبىز ونى ەكى رەت بولعان دەۆالۆاتسيامەن سەزىندىك. وپەك-كە كىرەتىن ساۋد ارابياسى قازىر كۇنىنە 10 ملن باررەل مۇناي شىعارادى. بۇل كورسەتكىشپەن ولار الەم­دە 2-ورىندا تۇر. قالاسا 12-گە دەيىن كوتەرە الادى. بۇل دەگەنىڭىز – ارتىق 2 ملن باررەل, ال قازاقستان تاۋەلسىزدىك العالى بەرى ءون­دىرىستى كۇشەيتە وتىرىپ كۇنىنە 2 ملن باررەل وندىرەتىن دەڭگەيگە ەندى جەتتى. دەمەك بۇل ۇيىم باعانى ءبىر-اق كۇندە تومەندەتۋگە قاۋقارلى. بىراق ول وزىنە دە ءتيىمسىز, سەبەبى ساۋد ارابياسىنىڭ بيۋدجەتى تىكەلەي مۇناي باعاسىنا وراي قالىپتاسىپ وتىر. ولار قازىر اۋقىمدى جوبالارعا قارجى قۇيىپ جاتىر, سوندىقتان باعانى تومەندەتۋگە مۇددەلى ەمەس.

جىلجىمايتىن م ۇلىك بيزنەسىن دامىتۋ, كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ, ينۆەستيتسيا تارتۋ بويىنشا ساۋد ارابياسى, بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى, قاتار ەلدەرى اراسىندا قىزۋ باسەكەلەستىك بار. ولاردى دا دەمەپ تۇرعان – مۇناي مەن گازدىڭ باعاسى. مۇنايدى تۇتىنۋشى ەلدەر اراسىندا قىتاي جارتى مۇنايىن ءوزى قامتاماسىز ەتەدى. جارتىسىن يمپورتتايدى. بىراق ءبىراز ەلدە, مىسالى, بىزدە دە قىتاي كومپانيالارى جۇمىس ىستەيدى. ولاردىڭ دا وزىندىك قۇنى, قۇيعان قاراجاتى بار. قازىر مۇناي باعاسى كۇرت تۇسەتىن بولسا سىرتتا قۇيعان ينۆەس­تيتسياسىن قايتارا الماي قالادى, ەكىنشىدەن, ونى قىتايعا الىپ كەلۋ ءۇشىن دە بەلگىلى ءبىر قارجىنى تالاپ ەتەدى. سوندىقتان قازىرگى باعانى قولايلى دەپ ايتۋعا نەگىز بار.

وسىدان بەس جىلداي بۇرىن ەلىمىز ءۇشىن مۇنايدىڭ وزىندىك قۇنى 40-50 دوللار دەپ ەسەپتەلگەن ەدى. قۇرلىقتا – باررەلىنە 40 دوللار, تەڭىزدە – 50 دوللار. بىراق قازىر ينفلياتسيامەن ول دا كوتەرىلگەن بولۋى مۇمكىن. ەگەر ەلىمىزدىڭ كەن ورىندارىن جەكە-جەكە قارايتىن بولساق, ارقايسىندا باعا ءارتۇرلى. مىسالى, جاڭاوزەندەگى مۇناي باررەلىنە 70 دوللاردان تومەن بولسا, ەشقانداي تابىس اكەلمەيدى. شىعىندى جاپپايدى. سول سەبەپتى, قازاقستان ءۇشىن باعانىڭ باررەلىنە 60 دوللاردان تومەن تۇسپەگەنى وڭتايلى. بيۋدجەتتە مىسالى, بازالىق باعا 75 دوللار دەپ جازىلعان.

ارينە, مۇناي باعاسىنىڭ تومەن بولۋى بىزگە ءتيىمسىز. ويتكەنى الەۋمەتتىك جاۋاپ­­كەرشىلىكتى نەگىزىنەن مۇنايدان تۇس­كەن تابىس ارقاسىندا جاۋىپ وتىرمىز. بيۋد­جەت­تىڭ 8%-­ى عانا ەكونوميكانى ارتاراپ­تاندىرۋعا, دامىتۋعا باعىتتالادى. دامىعان ەلدەردە بۇل كورسەتكىش – كەمى 50 پايىز.

2008 جىلدارى مۇناي باعاسى باررەلىنە 150 دوللارعا دەيىن جەتتى. 2010–2014 جىلدار ارالىعىندا تۇراقتى 100 دوللار دەڭگەيىن ۇستاپ تۇردى. بۇل كەزدى «التىن ءداۋىر» دەپ اتاسا دا بولادى. بىراق سونشا كوپ اقشانى ەكونوميكامىزدى ءارتاراپتاندىرۋ باعىتىنا قاراي لايىقتى جۇمساي المادىق. ياعني ماسەلە اقشانى دۇرىس جاراتا بىلۋدە بولىپ تۇر. جىل سايىن جىلۋ ەلەكتر ورتالىعىن جاڭعىرتۋعا 180 ملرد تەڭگە قارجى بولىنەدى. بىراق سولاي بولدى ەكەن دەپ جىلۋ جۇيەمىز كەرەمەت جۇمىس ىستەپ جاتقان جوق. تۇركىستان وبلىسىندا 150 ورىندىق مەكتەپتى قايتا جوندەۋ ءۇشىن 1 ملرد تەڭگە بولىنگەن. مۇنداي مىسالدار كوپ. ارتىق-اۋىس, اقشا تابۋ ءۇشىن جاسالعان جالعان جوبالاردان ارىلىپ, ەتەك-جەڭىمىزدى قىمتاپ, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ بويىنشا, تەندەر بويىنشا تازالىق جۇرگىزۋىمىز كەرەك. بۇلاي ەتپەيىنشە ءوندىرىستى ۇلعايتقاننان ۇتا قويمايمىز.

مۇناي باعاسىن بيۋدجەتتە جوعارى ەتىپ بەكىتىپ قويامىز, ول كەيدە جوعارى بولار, كەيدە تومەن بولار, قالاي بولسا دا تۇسەتىن كىرىس ازايا بەرەدى. ءسويتىپ, بيۋجەتكە قىسىم كۇشەيەدى. اقشا دىتتەگەن ماقساتقا جەتپەي, تالان-تاراجعا تۇسە بەرسە, بەرەكە بولمايدى. دامىعان ەلدەردە, اسىرەسە نورۆەگيادا اشىقتىقتىڭ جولعا قويىلعانى سونشالىق, حالىق مۇناي مەن گاز ساتۋدان قانشا تابىس ءتۇستى جانە ول قانداي ماقساتقا جۇمسالدى, ءبارىن كورىپ وتىرا الادى. مۇنداي اشىقتىقتى بىزگە دە ەنگىزەر بولسا, بيۋدجەتتەگى كوپتەگەن ءتيىمسىز جۇمساۋلاردى انىقتاۋعا بولار ەدى.