الدا – كەزەكتى كوكتەمگى دالا جۇمىسى. وكىنىشكە قاراي, وتاندىق فەرمەرلەردى قولداۋ تەتىكتەرى ءالى دە ءالسىز. سۋبسيديا تولەۋدەگى ادىلەتسىزدىك, نەسيە تۋرالى اقپاراتتىڭ ازدىعى, تەحنيكا قۇنىنىڭ شارىقتاپ كەتۋى, ەكسپورتقا ءونىم شىعارۋدىڭ تيىمسىزدىگى, تاعىسىن تاعى ماسەلەلەر ديقان قاۋىمنىڭ كەجەگەسىن كەيىن تارتىپ تۇر.
نەسىبەدەن قاعىلعان فەرمەرلەر
ءساۋىر ايىندا ەگىس تاناپتارىندا ديقان قاۋىم ىلعال جابۋ, مامىردىڭ سوڭىن الا تۇقىم سەبۋ ءىس-شاراسىنا جۇمىلادى. بۇل جۇمىس تىڭعىلىقتى ازىرلىك پەن قارجىلاي قولداۋدى قاجەت ەتەدى. ەگىن شارۋاشىلىعىن قولداۋعا مەملەكەت قازىناسىنان قاراجات ميللياردتاپ بولىنگەنىمەن, ونىڭ پايداسىن تۇكپىردەگى اۋىل-ايماقتىڭ تۇرعىندارى اسا سەزىنە قويمايتىندارىن ءجيى ايتادى. بۇل ورايدا ەلىمىزدەگى استىقتى وڭىرلەردىڭ قاتارىنان سانالاتىن پاۆلودار وبلىسى فەرمەرلەرىنىڭ ايتار بازىناسى بارشىلىق.
ەرتىس-بايان وڭىرىندە ەگىن سالۋمەن 1 385 شارۋاشىلىق اينالىسسا, ولاردىڭ 48-ءى عانا ءىرى شارۋاشىلىق (جالپى ساننان 3,5%) بولىپ ەسەپتەلەدى. وكىنىشكە قاراي, مەملەكەتتەن بولىنەتىن ميللياردتاعان سۋبسيديانىڭ تەڭ جارتىسىن اتالعان 48 شارۋاشىلىق يەلەنىپ وتىر. تارقاتا ايتساق, بىلتىر وڭىرگە بەرىلگەن 9,4 ملرد تەڭگەنىڭ 4,7 ملرد تەڭگەدەن استامىن سولار يەلەنگەن. قالعان بولىگىن 1 337 فەرمەر قاناعات ەتكەن.
تاعى ءبىر ماسەلە – وتكەن جىلى تۇقىم, تىڭايتقىش پەن گەربيتسيد ساتىپ الۋعا تولەنەتىن دەمەۋقارجىنى, جالپى سوماسى 14,6 ملرد تەڭگە سۋبسيديانى شارۋالار ءالى كورگەن جوق. مۇنداي ماسەلەگە كەزىككەندەر – تولىعىمەن ورتا جانە ۇساق شارۋالار. قولداۋ قاراجاتىنان دامەلەنىپ, سۋبسيدياعا ءوتىنىم تاپسىرعانداردىڭ قۇجاتى جىل سوڭىندا كەرى قايتارىلعان جايتتار دا كەزدەسىپ وتىر. «قۇجاتىڭىز تولىق ەمەس» دەگەن سىلتاۋ ءجيى ايتىلادى. الايدا ءوتىنىم تولتىرىلعان مەزەتتە قۇجاتتاردىڭ تولىق پاكەتىن قابىلداپ العان مامانداردىڭ بۇل تۋرالى ەشبىر ەسكەرتۋ ايتپايتىنى تاڭعالدىرادى. سايىپ كەلگەندە, فەرمەرلەر تۇسىنىكسىز جاعدايدا تيەسىلى قاراجاتتان قاعىلىپ جاتىر.
«بىزگە تەحنيكانىڭ قۇنىن ارزانداتقانى كەرەك»
«بولاشاق-جايما» اۋىل شارۋاشىلىعى وندىرىستىك كووپەراتيۆىنىڭ وكىلدەرى وتكەن ەگىن ماۋسىمىنان تۇك تابىس تاپپاعانىن, كەرىسىنشە, شىعىنعا باتىپ وتىرعانىن جەتكىزدى. شارۋاشىلىق 2 مىڭ گەكتارعا ەگىن سالادى. كووپەراتيۆ باسشىسى ابىلاي ءجۇنىسوۆ بىلتىر بيدايدىڭ كيلوسىن 55–60 تەڭگەدەن وتكىزگەن. تەحنيكاعا, ەگىسكە بىرنەشە باعىتتا بەرىلەتىن سۋبسيديا تولەمدەرى ءالى كۇنگە تۇسپەگەن. سالدارىنان شارۋاشىلىق ءوز قىزمەتكەرلەرىنىڭ ەڭبەكاقىسىن ارەڭ تاۋىپ بەرىپ وتىر.
«سۋبسيديا ورتا جانە شاعىن شارۋاشىلىقتاردى ناعىز سارساڭعا سالاتىن دۇنيە بولىپ تۇر. كوپ جاعدايدا سۋبسيدياعا ءوتىنىم بەرەتىن «Gosagro.kz» پورتالى دۇرىس جۇمىس ىستەمەي تۇرادى نەمەسە قانشا تىرىسساق تا مەرزىمىنە ۇلگەرمەي قالامىز. جاۋاپتى مەكەمەلەردە وتىرعاندار اقىر-سوڭى سۋبسيديا اقشاسى ءبىتىپ قالدى دەيدى. وكىنىشكە قاراي, قۇجاتتى ءوز بەتىمەن جيناعان فەرمەرلەر سۋبسيديادان قۇر قالىپ قويادى دا, اراعا دەلدال سالعانداردىڭ, ءىرى شارۋاشىلىقتاردىڭ قالتاسى قامپايىپ شىعادى. ءبىز سياقتىلار ۇنەمى رەزەرۆتە تۇرامىز. بۇل بارىپ تۇرعان ادىلەتسىزدىك دەر ەدىم. «تەلەگرام» مەسسەندجەرىندە فەرمەرلەرگە ونلاين كەڭەس بەرەتىن ارنالاردىڭ اتى بار دا, زاتى جوق. مۇلدە جۇمىس ىستەمەيدى, كەرى بايلانىسقا شىقپايدى. بۇل ءبىر. ەكىنشىدەن, تەحنيكا قۇنىن سۋبسيديالاۋ پايدا بولعالى اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكالارىنىڭ باعاسى ءتىپتى اسپانداپ كەتتى. تەحنيكاعا سۋبسيديا تولەگەنشە, ۇكىمەت ونىڭ قۇنىن تۇسىرۋگە ارەكەتتەنگەنى ابزال», دەيدى فەرمەر.
«بولاشاق-جايما» ورنالاسقان باياناۋىل اۋدانىندا 600-گە جۋىق شارۋاشىلىق بار بولسا, بىلتىر سولاردىڭ نەبارى ەكەۋى عانا نەسيەگە جاڭا تەحنيكا ساتىپ العان. وزگەسىنىڭ قىمبات تەحنيكانى الۋعا شاماسى جوق نەمەسە العان كۇننىڭ وزىندە نەسيەنى تولەۋگە الەۋەتى جەتپەيدى. اۋدانداعى اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكالارىنىڭ 95%-دان استامى توزىپ تۇر. وسىدان ءتورت-بەس جىل بۇرىن 4 ملن تەڭگە تۇرعان متز-80 تراكتورىنىڭ قۇنى بۇگىندە ەكى جارىم ەسە قىمباتتاپ, 10 ملن تەڭگەگە جەتكەن. ال ديقانداردىڭ ارمانىنا اينالعان زاماناۋي سەبۋ كەشەندەرىنىڭ قازىرگى قۇنى 100 ملن تەڭگەنىڭ ۇستىنە شىعىپ كەتەدى. مۇنداي شىعىندى ۇساق شارۋاشىلىقتىڭ قالتاسى قايتىپ كوتەرسىن...
ء«وز مىسالىمدا ايتايىن, بىلتىر 80 ملن تەڭگەگە 8 دوڭگەلەكتى «بيۋلەر» سەبۋ كەشەنىن نەسيەگە ساتىپ الدىم. تىركەيتىن قوسىمشا اگرەگاتتارىن قوسا ەسەپتەگەندە 100 ملن تەڭگەگە جەتتى. ۇكىمەت ينۆەستيتسيالىق سۋبسيديا تولەيمىز, تەحنيكانىڭ 30%-ىن وتەپ بەرەمىز دەگەنگە سەنىپ, «قازاگروقارجى» ارقىلى ليزينگكە العانبىز. جىل سوڭىنا دەيىن تۇسەدى دەگەن سۋبسيديا ءالى جوق. تەحنيكانىڭ العاشقى جارناسىن سونىڭ ەسەبىنەن جابامىن دەگەن ءۇمىتىم كۇلگە اينالدى. ەندى قارجى ۇيىمى جارنانى كەشىكتىرگەنىڭ ءۇشىن تۇراقسىزدىق ايىبىن تولەيسىڭ دەيدى. مۇنداي جاعدايدا بەلگىلى ءبىر شەشىمدەر بولۋى كەرەك قوي. مۇنداي پروبلەمانى اۋدانداعى «التىنتورى» شارۋا قوجالىعى دا باستان كەشىپ وتىر. تەك تەحنيكانىڭ ينۆەستيتسيالىق سۋبسيدياسى ەمەس, كۇنباعىس تۇقىمىنا تولەنۋگە ءتيىس 2,5 ملن تەڭگە سۋبسيديانى دا الا الماي وتىرمىن. كۇنباعىس تۇقىمىن بىلتىر رەسەيدەن الدىم, سەبەبى وتاندىق تۇقىم قىمبات», دەپ مۇڭىن شاقتى ابىلاي ءجۇنىسوۆ.
دەلدالداردى تارتىپكە شاقىرۋ كەرەك
ءماجىلىس دەپۋتاتى, «قازاقستان فەرمەرلەر وداعى» قاۋىمداستىعىنىڭ باسقارما توراعاسى جيگۋلي دايراباەۆ مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا كوكتەمگى ەگىسكە بولىنگەن 700 ملرد تەڭگەنى نەسيە تۇرىندە ۇلەستىرۋ باياۋ ءجۇرىپ جاتىر دەپ ەسەپتەيدى. ەلىمىزدە 300 مىڭنان استام ءارتۇرلى فورماداعى شارۋاشىلىق بار. ولارعا قاراجات شۇعىل تۇردە قولجەتىمدى بولۋعا ءتيىس.
«مەملەكەتتىڭ سۋبسيديا بويىنشا شارۋالار الدىنداعى قارىزى بۇگىندە ماسەلەگە اينالىپ تۇر. فەرمەرلەر ءوز شىعىندارىنان بولەك, «ازىق-ت ۇلىك كەلىسىمشارت كورپوراتسياسىنا», «دامۋ» قورى, «قازاگروقارجى» جانە وزگە دە قارجى ينستيتۋتتارىنا قارىز. ولاردىڭ قيىن جاعدايىن ەسكەرىپ, بيۋدجەت قارجىسى وسى ماسەلەنى شەشۋگە باعىتتالۋى كەرەك. پرەزيدەنتىمىز اگروكەشەندى قارجىلاندىرۋدى 1,5 ترلن تەڭگەگە جەتكىزۋدى, سونىڭ ىشىندە اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكالارىنىڭ كەمى 8–10%-ىن جاڭارتۋ ءۇشىن 450 ملرد تەڭگە ءبولۋدى تاپسىرعان ەدى. بيىل تەحنيكا ساتىپ الۋعا 200 ملرد تەڭگە قاراستىرىلىپ وتىر. الايدا مينيسترلىكتەر اراسىنداعى كەلىسۋ ۇدەرىسى ۇزاققا سوزىلىپ كەتەدى. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ قۇزىرەتى شەكتەۋلى, سوندىقتان وزگە ۆەدومستۆولار وعان كومەكتەسۋى كەرەك. بىلتىر 26 ملن توننا استىق جيناپ, قايدا جىبەرەرىمىزدى بىلمەي قاتتى ساستىق. «ازىق-ت ۇلىك كەلىسىمشارت كورپوراتسياسىندا» استىق ساتىپ الاتىن قاراجات تاپشى ەكەنى بايقالدى. قىس ورتاسىندا كارتوپ قىمباتتاپ ەدى, ءبارىمىز دۇرلىگىپ شىعا كەلدىك. فەرمەرلەر ارتىق اقشانى قالتاسىنا باسىپ جاتقان جوق, بۇل – دەلدالداردىڭ قيتۇرقىسى. ەندەشە, بۇدان شىعاتىن قورىتىندى – جاۋاپتى ورگاندار ويىنا كەلگەن باعانى قويىپ, تۇتىنۋشىلار اراسىندا الاڭداۋشىلىق تۋدىراتىن دەلدالداردى جازالاۋمەن ناقتى اينالىسۋعا ءتيىس», دەيدى قاۋىمداستىق توراعاسى.
ەكسپورت نەگە وڭباي تۇر؟
ماجىلىستەگى اگرارلىق ماسەلەلەر كوميتەتىنىڭ مۇشەسى نۇرجان اشىمبەتوۆ ەليتالىق, جوعارى رەپرودۋكتسيالى تۇقىمداردى ساتىپ الۋعا قاراجاتى بولماي, ارزان تۇقىمدى الىپ, سالدارىنان ءونىمى ناشار شىعاتىن شارۋالاردىڭ جاعدايىن ەڭ اۋەلگى كەزەكتە نازارعا الۋ كەرەك دەگەن پىكىردە. مۇنداي فەرمەرلەر سۋبسيدياعا ىلىگە المايدى.
«مەملەكەت باسشىسى بىلتىر اۋىل شارۋاشىلىعى ەڭبەككەرلەرىنىڭ ءبىرىنشى فورۋمىندا ديقاندارعا قاراجاتتى جەلتوقسان ايىنان باستاپ ۇلەستىرۋ كەرەك دەگەن تاپسىرما بەرىپ, ناتيجەسىندە, «كەڭ دالا 2» باعدارلاماسى ەكى ايدان بەرى فەرمەرلەرگە 5%-بەن ارزان نەسيە ۇسىنىپ جاتىر. «دامۋ» قورى كەپىلگە قوياتىن مۇلكى جوق شارۋالاردىڭ نەسيە سوماسىنىڭ 80%-ىنا دەيىن كەپىلدىك بەرەدى. ارزانداتىلعان جانار-جاعارماي, تۇقىم قورى الدىن الا جاساقتالادى. قارجىلاندىرۋ العاش رەت كوكتەمگى ەگىستى جۇرگىزۋدەن بۇرىن باستالدى. بۇل فەرمەرلەرگە تۇقىمدى, تىڭايتقىشتى الدىن الا ساتىپ الۋعا, تەحنيكانى دايىنداۋعا جانە بارلىق قاجەتتى جۇمىستى ساپالى جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. بىلتىر كۇزدە مول ءونىمدى ساتا الماعاندا, ەڭ اۋەلى شاعىن شارۋاشىلىقتاردىڭ استىعىن وتكىزۋگە ءمان بەرىلدى. مۇنداي قولداۋ ۇنەمى جەتىلدىرىپ, تۇراقتى تۇردە جالعاسىپ جاتىر. بىراق ۇساق شارۋالاردا ماسەلە ءالى دە بارشىلىق. ولارعا جان-جاقتى كونسۋلتاتسيا جەتىسپەيدى. قۇجات ماسەلەسى دە بار. جەرگىلىكتى اكىمدىكتەر مەن جاۋاپتى ۇيىمدار وسىعان نازار اۋدارۋعا ءتيىس», دەيدى ءماجىلىس دەپۋتاتى.
نۇرجان كەمەر ۇلىنىڭ پىكىرىنشە, ديقاندار ەگىستى ءارتاراپتاندىرۋدى جالعاستىرا بەرۋى قاجەت. مايلى داقىلداردى كوبىرەك وسىرۋگە, ولاردى سىرتتان ساتىپ الۋشىلاردى تابۋعا ۇمتىلعان ابزال.
«ەلىمىزدە بيدايدىڭ تونناسى 90–100 مىڭ تەڭگە بولسا, كۇنباعىس ءدانىنىڭ تونناسى 150 مىڭ تەڭگەدەن كەم بولىپ كورگەن ەمەس. قىتاي مەملەكەتى ونى بىزدەن 250 مىڭ تەڭگەگە ساتىپ الادى. الايدا بۇل جەردە ءونىمدى قايتا وڭدەيتىن وتاندىق كاسىپورىنداردىڭ قيتۇرقى ءلوببيى بار. بىزدە كۇنباعىس مايىن شىعاراتىن نەبارى 5 زاۋىت بار. سولاردىڭ ۇسىنىسىمەن ۇكىمەت ەكسپورتقا شىعارىلاتىن ءار توننا كۇنباعىس دانىنە 100 ەۋرو باج سالىعىن بەلگىلەپ قويعان. بۇل دەگەنىمىز ديقانعا شامامەن 55 مىڭ تەڭگە قوسىمشا شىعىن اكەلەدى. سالدارىنان كۇنباعىستى ەكسپورتقا وتكىزۋ قىمباتقا شىعادى. كۇنباعىس ءدانىن ءوزىمىزدىڭ زاۋىتتار ءبارىبىر تولىق وڭدەي المايدى, كوپ بولىگى قويمادا قالىپ قويادى. سالدارىنان شارۋاشىلىقتار باج سالىعىن تولەپ, ۇتىلىپ وتىر. بۇل پارادوكستى جويۋ كەرەكتىگىن جاۋاپتى مينيسترلىككە تالاي مارتە ەسكەرتتىك», دەپ قوستى دەپۋتات.
نەسيە الۋدىڭ ماشاقاتى
وڭىرلىك اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باسشىسى دارحان دوششانوۆتىڭ مالىمەتىنشە, 2024 جىلى اگروونەركاسىپ كەشەنىن قولداۋعا 82 ملرد تەڭگەدەن استام قاراجات, ونىڭ ىشىندە سۋبسيديالاۋعا 32,2 ملرد تەڭگە باعىتتالعان.
ء«ار شارۋاشىلىق ءوزىنىڭ ءوندىرىس كولەمىنە سايكەس سۋبسيديا الا الادى, جەر كولەمى بويىنشا دا شەكتەۋ جوق. سوڭعى بىرنەشە جىلدا سۋبسيديا تولەنەتىن پلاتفورماعا جاڭاشىلدىق ەنگىزىلدى. ياعني بيۋدجەتتە قاراجات بولماسا دا, اۋىل شارۋاشىلىعى سۋبەكتىلەرى وتىنىمدەرىن جولداي بەرەدى. سوندىقتان وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا كۇتۋ پاراعىندا 14,6 ملرد تەڭگە سوماسىنا سۋبسيديا بويىنشا بەرەشەگىمىز بار جانە ول بيىلعى قاڭتار ايىنان باستاپ تولەنىپ جاتىر», دەيدى دارحان دوششانوۆ.
ەگىن شارۋاشىلىعىن قولداۋعا بيىل وبلىستا 4,1 ملرد تەڭگە سۋبسيديا قارالعان. سۋبسيديا الۋ ءۇشىن فەرمەرلەر مەملەكەتتىك اقپاراتتىق جۇيەسى ارقىلى, ياعني «Gosagro.kz» پلاتفورماسىندا ءوتىنىم بەرەدى. «زاڭدى تۇلعالار» نەمەسە «جەكە تۇلعالار» مەملەكەتتىك دەرەكقورلارىمەن اقپاراتتىق ءوزارا ءىس-قيمىلى ناتيجەسىندە راستالعان جەكە شوتى بولۋ قاجەت. سۋبسيديالاناتىن تاۋارعا نەمەسە تەحنيكا مەن جابدىقتاۋىشتارعا, قۇرىلىس كەزىندە جۇمسالعان شىعىندار راستالۋعا ءتيىس. ءوتىنىم باسقارمادا تىركەلگەن ساتتەن باستاپ 14 كۇن ىشىندە قارالىپ, سۋبسيديا الۋ شارتتارىنا سايكەس ونىڭ قابىلدانعانى راستالادى نە تەرىس شەشىم شىعارىلادى.
قاڭتار ايىندا ەرتىس-بايان ءوڭىرىنىڭ شارۋالارى نەسيە باعدارلامالارى ارقىلى 2,5 ملرد تەڭگە قاراجات الىپ ۇلگەرگەن. ونىڭ 2,3 ملرد تەڭگەسى «كەڭ دالا 2» اياسىندا رەسىمدەلگەن. بۇل تۋرالى «اگرارلىق نەسيە كورپوراتسياسى» اق وبلىستىق فيليالىنىڭ ديرەكتورى ارداق تاڭجارىق حاباردار ەتتى.
بىراق ەكىباستۇزدىڭ اۋىلدىق ايماعى, باياناۋىل, تەرەڭكول, ماي, شارباقتى اۋداندارىنىڭ فەرمەرلەرى ازىرشە اتالعان باعدارلاماعا ءوتىنىم بەرمەگەن. فيليال باسشىسى ۇسىنعان قاجەتتى قۇجاتتار پاكەتىن شولىپ وتىرىپ, ديقاندار ءۇشىن شىنىمەن نەسيە الۋ ۇدەرىسى ماشاقاتتى شارۋا ەكەنىن تۇسىندىك. جشس, كووپەراتيۆتەردى بىلاي قويعاندا, شارۋا قوجالىعى, فەرمەرلىك شارۋاشىلىق, جەكە كاسىپكەرلىكتەر جەكە باستى كۋالاندىراتىن قۇجاتتاردان بولەك, سالىق, نەسيە تولەمدەرى مەن نەسيە تاريحى, جەر مەن تەحنيكاعا, ءتورت ت ۇلىككە, ۆەتەرينارلىق احۋالعا, جەتكىزۋشىمەن اينالىم قارجىسى تۋرالى جاساعان كەلىسىمشارتقا (جانار-جاعارماي, تۇقىم, قوسالقى بولشەكتەر, تىڭايتقىشتار جانە ت.ب.) قاتىستى قۇجاتتاردى, بيزنەس جوسپار نەمەسە تەحنيكا-ەكونوميكالىق نەگىزدەمە, تاعىسىن-تاعى قۇجاتتاردى تاپسىرۋى كەرەك. بۇل العاشقى كەزەكتەگى قۇجاتتار عانا. ودان سوڭ نەسيەنى كەپىلمەن قامتاماسىز ەتۋ, نوتاريالدىق كۋالاندىرۋ بويىنشا دا قانشاما قۇجاتتار جيناۋ كەرەك بولادى. مۇنىڭ بارلىعى قىرۋار ۋاقىتتى قاجەت ەتەدى. ونسىز دا الداعى ەگىستىڭ جايىن ويلاپ باسى قاتىپ جۇرگەن ديقاندى قۇجات ماشاقاتىنان قۇتقاراتىن امبەباپ جۇيە تابىلماي تۇرعانى وكىنىشتى.
پاۆلودار وبلىسى