دۇبىرگە تولى دۇنيە
اقپارات قۇرالدارىنان «يسلام مەملەكەتى» جاساقتارىنىڭ اۋعانستان مەن تمد ەلدەرى شەكاراسى ايماعىندا پايدا بولعانى تۋرالى حاباردى ەستىگەندە, ەرىكسىز شوشيسىڭ. شىنىمەن-اق بۇلار وسىلايشا اۋقىمىن جايا بەرە مە, قانىپەزەرلىككە توقتاۋ بولمايتىن با ەدى دەيسىڭ.
ولار قاڭتار ايىنىڭ باسىندا اۋعانستاننىڭ ەڭ وڭتۇستىگىندەگى گيلمەند پروۆينتسياسىندا كەزىكسە, ەندى اراعا اي سالماي ەلدىڭ سولتۇستىگىندەگى قۇندىز پروۆينتسياسىندا پايدا بولعان. بۇل پروۆينتسيا تاجىكستان مەن وزبەكستانعا ءتيىپ تۇر. ازىرگە بۇل ەلدەردە, سونداي-اق, قىرعىزستاندا سول راديكال-ەكسترەميستەر جاساقتارى كەزدەسپەگەنمەن, ولارعا ادام تارتۋشى ناسيحاتشىلاردىڭ بوي كورسەتىپ جۇرگەنى دە بەلگىلى.
سول «يسلام حاليفاتى» جاساقتارىنىڭ جان تۇرشىگەرلىك جاۋىزدىق ارەكەتتەرى تۋرالى اقپارات قۇرالدارىندا از ايتىلىپ جاتقان جوق. سويتسە دە ءدىن اتىن جامىلعان جاۋىزداردىڭ قاتارىنا قوسىلۋشىلار بارشىلىق. بۇعان دەيىن سوناۋ الىستاعى سيرياعا تالاي ەلدىڭ جەرىن باسىپ ءوتىپ باراتىن بولسا, ەندى ولار ىرگەگە كەلگەندە, وعان قوسىلاتىن ادامدار دا بۇل ايماقتان كوبەيەتىن شىعار. سول اۋعانستانعا كورشىلەس ەلدەردىڭ ۇكىمەتتەرىن الدىمەن مازالايتىن وسى جاي.
ارينە, ولار قامسىز وتىرعان جوق. ولاردان ءتۇسىپ جاتقان حابارلارعا قاراعاندا, سوڭعى كەزدە وعان ەرەكشە ءمان بەرىلە باستاعان. وزبەكستاندا دا, تاجىكستاندا دا, قىرعىزستاندا دا ءدىني ەكسترەميستەرگە قارسى شارالار جۇيەسى بەلگىلەنگەن, سوعان وراي ەلدىڭ زاڭنامالارىنا ءبىرشاما وزگەرىستەر ەنگىزىلگەن. قۇقىق ورىندارى ءوز قىزمەتتەرىن شيراتىپ, ەكسترەميستەردىڭ حالىققا ىقپالىن شەكتەۋ جولىندا ءبىراز جۇمىس تا اتقارىپ وتىر.
ءدىني راديكالدىق ەكسترەميستەردىڭ ماقساتتارى ۇلكەن. وزدەرى باسىپ كىرمەگەنمەن, مۇمكىن بولعان جەردىڭ بارىندە, ءدىني, ساياسي تۇرعىدا ىرىتكى سالۋعا ۇمتىلادى. الدىن الا مالىمدەمەلەر جاساپ, قاي ەلدە نەندەي ارەكەتتەر جاسايتىنىن حابارلاپ-اق وندا تۇراقسىزدىق احۋال تۋدىرۋعا تىرىسادى. بيىلعى جىلعى كوكتەمدە وزبەكستاندا بىرنەشە تەررورلىق اكتىلەر جاسايتىنىن مالىمدەپ ۇلگەرگەن. ال بۇل ەلدە ناۋرىزدا پرەزيدەنت سايلاۋى وتپەك. ەسترەميستەر سول ساياسي ناۋقاندى ءوز مۇددەلەرىنە پايدالانباق. ال تاجىكستاندا پارلامەنت سايلاۋى بولعالى جاتىر. سىرتقى ءدىني ەكسترەميستەردىڭ ارەكەتتەرىنەن ەل ىشىندەگى ءدىني توپتاردى دا پايدالانعىسى كەلەتىنى اڭعارىلادى.
اۋعانستان مەن وزبەكستان اراسىنداعى شەكارانىڭ ۇزىندىعى 137 شاقىرىم. ەل ۇكىمەتى ونى نىعايتۋدى مىقتاپ قولعا الماق. ال تاجىكتەرگە 1344 شاقىرىم شەكارانى كۇزەتۋ وڭايعا سوقپاس. قازىردىڭ وزىندە شەكارالىق پياندج وزەنىنىڭ ارعى بەتىندە ءدىني ەكسترەميستىك جاساقشىلاردىڭ توپتاسىپ جاتقانى جايىندا حابار ءتۇسىپ جاتىر. رەسپۋبليكا ىشكى ىستەر ءمينيسترى رامازون راحيمزودا سودان قاۋىپ قىلاتىنىن مالىمدەدى.
بۇرىن جۇرت اۋعانستاندى ايتقاندا, كوڭىلگە تاليبتەر, «تاليبان» قوزعالىسى ورالار ەدى, ەندى وعان «يسلام مەملەكەتى» ەكسترەميستەرى قوسىلىپ وتىر. قالاي دەگەندە دە, باسقاعا قول جايعاننان گورى ءوز قامىڭدى ءوزىڭ ويلاعان ءجون. ەتەك-جەڭىڭدى جيناپ, ءوزىڭ قىمتانباساڭ, جاعاڭا جارماساتىن جاۋ جاقىن كەلىپ تۇر.
بايلىعى كوپ ەلدەگى تاپشىلىق نەدەن؟
اڭگىمە ۆەنەسۋەلا جايىندا. بۇل – وڭتۇستىك امەريكاداعى اۋىزعا كوبىرەك ىلىنەتىن ەل. ونىڭ باستى سەبەبى بايلىعى. الەمدەگى ەڭ باستى تاۋار سانالاتىن مۇنايدىڭ ەڭ كوپ قورى وسى ەلدە. بىراق سول بايلىق ءجوندى يگەرىلمەگەن. سودان دا بۇل ەلدىڭ, اراب ەلدەرىندەي ەمەس, ەكونوميكاسى تومەن.
ءيا, قازىر مۇنايدىڭ باعاسى تومەندەپ كەتتى. بىراق بۇل – تەك ۆەنەسۋەلانىڭ باسىنداعى جاي ەمەس, بۇكىل الەمدىك قۇبىلىس. سول مۇنايعا باي ەلدەردىڭ كەيبىرەۋلەرى بولماسا, كوپشىلىگىنىڭ مۇرتى قيسايعان جوق. ايتالىق, اراب ەلدەرى وزدەرىنىڭ سول مۇنايدان جاساعان قورىنىڭ ارقاسىندا بۇگىنگى قيىندىقتان قينالماي وتىر. ال ۆەنەسۋەلا بولسا, اسىرەسە, وسىدان ءبىراز بۇرىن دۇنيەدەن وتكەن باسشىلارى ۋگو چاۆەستىڭ كەزىندە بار تاپقاندارىن قارۋ-جاراققا جۇمساپ, قايداعى ءبىر سوعىسقا دايىندالعان. الەمدەگى ەڭ ءبىر ميليتاريلانعان ەلدەرمەن دوستاسىپ, ءبىرازىنا قارىزدانىپ تا قالعان. ارينە, قارۋ-جاراق حالىققا تاماق بولمايدى, بۇلارعا تاپ بەرەتىن جاۋ دا تابىلا قويعان جوق.
ءدال قازىر سول ۆەنەسۋەلا حالقى تاماقتىڭ, ازىق-ت ۇلىكتىڭ تاپشىلىعىنان زارداپ شەگىپ وتىر. ازىق-ت ۇلىكتىڭ كوپ پايدالانىلاتىن ءسۇت, ۇن تۇرلەرىنە كارتوچكا جۇيەسى ەنگىزىلگەن. وعان دا ۇزاق تۇرىپ, كەزەك كۇتىپ جەتەسىڭ. ازىق-ت ۇلىك دۇكەندەرىنە حالىقتىڭ اپتاسىنا ەكى-اق رەت كىرۋگە حاقى بار. بىرنەشە كۇنگە جەتەرلىگىن سوندا الىپ الماساڭ, كەيىن قولىڭ جەتپەيدى. سونىڭ وزىندە سول الاتىندارىڭ تولىپ تۇرعان جوق, ىلىنگەنگە قۋاناسىڭ.
بۇل ەلدەگى ازىق-ت ۇلىك قاتشىلىعى اقپارات قۇرالدارىنىڭ كوپ ايتاتىن اڭگىمەسىنە اينالدى. مۇندا, ءتىپتى, كۇلكىلى جايلار دا كوپ. ەلدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى جونىندەگى ۇلتتىق قىزمەتىنىڭ جەتەكشىسى كارلوس وسوريو ۇزىن-سونار كەزەكتىڭ بولۋىن بارشىلىقتىڭ كورىنىسى سانايدى. ول تەلەارنادان سويلەپ: «ەگەر ۆەنەسۋەلادا تاماق بولماسا, كەزەك تە بولماس ەدى عوي. بۇل – بىزدەگى بارشىلىقتىڭ ايعاعى», دەپ ءبىراز جۇرتتى كۇلدىرگەندەي دە بولعان.
ال جۇرت سول تاپشىلىقتان كەزەككە ءتۇنى بويى تۇرۋعا ءماجبۇر. ياراكۋي شتاتىنىڭ گۋبەرناتورى حۋليو لەون ەرەديا سول تۇنگى كەزەككە دە تىيىم سالىپ, حالىقتى ودان سايىن قيناعان.
وسىنىڭ ءبارى حالىقتىڭ نارازىلىعىن تۋدىردى. ۇكىمەت جوقتى بار دەپ ايتىپ, قۇتىلا الماسىن بىلگەن سوڭ, ەلدەگى ازىق-ت ۇلىك تاپشىلىعىن وپپوزيتسيا مەن كاسىپكەرلەرگە, سونداي-اق, اقش يمپەرياليزمىنە جاۋىپ, اقتالماق بولىپ ەدى, حالىق وعان دا يلانبادى. سوندا پرەزيدەنت نيكولاس مادۋرو ازىق-ت ۇلىك ساتاتىن دۇكەن باسشىلارىنا ءتيىسىپ, ولاردىڭ ءبىرازىن تۇرمەگە دە جاپتى. ولاردى ساتۋشىلاردى ازايتىپ, كەزەكتى قولدان جاساپ وتىر دەپ ايىپتادى. وعان دا ەشكىم سەنە قويماس.
قازىر ەلدە ازىق-ت ۇلىك ساتاتىن ساۋدا ورىندارى ەڭ ماڭىزدى نىساندارعا اينالعان. ولاردى پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى كۇنى-ءتۇنى كۇزەتىپ, ايرىقشا قامقورلىقتارىنا العان. كۇيزەلگەن حالىقتان ءبارىن كۇتۋگە بولعانداي. ينفلياتسيا دەڭگەيى ەلدە 63,6 پايىزعا جەتكەن.
پرەزيدەنت نيكولاس مادۋرو ەل ارالاپ, كومەك سۇراپ قايتتى. قىتايدان 20 ميلليارد دوللار نەسيە السا, كاتار 5 ميللياردتاي قارىز بەرمەك بولىپتى. مۇنى پرەزيدەنتتىڭ ءوزى تىنىس تارىلعانداعى وتتەگى ساناپ وتىر. ول تاۋسىلسا قايتپەك؟ جاۋ ىزدەپ, قارۋ جيناعانشا, كۇنى بۇرىن حالىقتىڭ قامىن ويلاعاندا, ارينە, بۇلاي بولماس ەدى. راس, مۇناي باعاسىنىڭ كۇرت تومەندەۋى قيىنشىلىق تۋدىردى. بىراق ول تەگىنگە ساتىلىپ جاتقان جوق. الەمدەگى مۇناي قورى ەڭ كوپ ەلدىڭ قارجىدان تارىققانى, ءسىرا, تاڭدانارلىق وقيعا رەتىندە تاريحتا قالاتىن شىعار.
ماماديار جاقىپ, جۋرناليست.