ورمانشى

«كوكشەتاۋ» مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركىنىڭ اۋماعىن­داعى ايىرتاۋ فيليالى ورمان­شىلارىنىڭ ىشىندەگى اسقاروۆ­تار اۋلەتىنىڭ ەڭبەك ءوتىلى 78 جىلدى قۇرايدى. اتاسى دا, بالاسى دا, نەمەرەسى دە ورمان­شى. اتام قازاقتىڭ «اكە كور­گەن وق جونار» دەگەن اتالى ءسوزىن وسى جەردە قولدانۋعا بولار. تال بەسىكتە تەربەلىپ ەرجەت­كەلى بەرى كورگەنى – تاماشا تابيعات­تىڭ اياسى. تۇيسىنگەنى – سول تابي­عاتتىڭ تىنىس-تىرشىلىگى, ءانى مەن جىرى. اراگىدىك مۇڭى. بالكىم سونشالىقتى كوز قارىقتىرار سۇلۋلىقتىڭ ورتاسىندا ءجۇرىپ مۇڭايعانى نەسى دەرسىز. سۋىق قولىن سۇعۋشىلار بار. اڭ-قۇسىنا جەرىكتەر دە كەزدەسەدى.

ومىراۋىنا سەكسەن كولدەن مونشاق تاققان كوكشە ءوڭىرى سىڭسىعان ورمان دەپ ۇعۋ قاتە. الاشتىڭ بار دالاسى مۇنداي بايلىققا مەلتەكتەپ تۇرعان جوق. تۇلپاردىڭ تۇياعىن, سۇڭ­قاردىڭ قاناتىن توزدىراتىن دارقان دالانىڭ 4,6 پايىزى عانا ورماندى ءوڭىر. دەمەك كوزدىڭ قاراشىعىنداي قورعاۋدى قاجەت ەتەدى. وتپەلى كەزەڭنىڭ وكپەك جەلى قايىڭنىڭ جەلەگىن جۇلمالاپ, قاراعايدىڭ ءدىڭىن قاۋساتقان. بۇل ولكەدەگى شالعايداعى شاعىن اۋىلدار ءالى كۇنگە دەيىن ساۋ قايىڭدى وتقا جاعادى. كومىر تاسۋ ارتىق شىعىن, بەل كەتەتىن بەينەت دەپ سانايدى. ارينە, ورمان شارۋاشىلىعى تاراپىنان بەلگىلەنگەن تارتىپپەن بوساتىلعان اعاش بولعانى­مەن, كوركەمدىككە قۇمار كوڭىل قيمايدى ەكەن.

داتكە قۋاتى, ورمانشىلار وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرىپ, ءبىر اعاش كەسىلسە, ورنى­نا ەكى كوشەت ەگۋدى مۇرات تۇت­قان. كەمى كەمەرىنە كەلسىن دەگەن نيەت. ايىرتاۋ فيليالىنا باسشىلىق ەتەتىن كىشى اسقاروۆتىڭ ايتۋىنشا, جىل سايىن جۇزدەگەن قايىڭ-قاراعاي كوشەتتەرى وتىرعىزىلادى. قارا جەرگە تال ەككەن جان ونىڭ جايقالىپ وسكەنىن, كوكتەگەنىن كورىپ قۋانادى. شۇكىرشىلىك ەتەدى. فيليال وتكەن جىلى عانا 26,2 گەكتارعا كوشەت ەگىپتى.

قاۋلاعان ورماننىڭ كەلەشە­گىن ويلاپ جۇرگەن اسقاروۆتار اۋلەتى تۋرالى تاراتىپ ايتا كەتەلىك. ورمانعا وي كوزىمەن قاراپ, تابانى تاستان تايماعان تارلانبوزداي ەڭبەگىن سىڭىرگەن اتالارى اسقار سۇپىبەكوۆ 1904 جىلى دۇنيەگە كەلگەن. اۋەل باستا ۇجىمشار توراعاسى, ساۋدا سالاسىنىڭ قىزمەتكەرى بولسا, 1953 جىلدان باستاپ ەت جۇرەگى ورماندى قالاپتى. بار تاعدىر-تالايى تابيعاتپەن تامىرلاس. ورمانشىنىڭ ەڭبەگى كوزگە كورىنبەگەنىمەن, شارۋاسى قياپات. ۋاقىتپەن ساناسپايدى, تاۋلىگىنە 12-13 ساعات جۇمىس ىستەۋگە بار. جىلى توسەگىندە جايباراقات جاتقىزبايتىندار – براكونەرلەر. سانيتارلىق تازالاۋ جۇمىستارى تاۋسىلىپ بىتپەيتىن ماشاقات. قاي اعاشتىڭ اۋىرىپ تۇرعانىن سەزىنە ءبىلۋى كەرەك. جۇقپالى اۋرۋلاردى تاراتپاۋ ءۇشىن الدىن الىپ, زالالسىزداندىرۋ قاجەت. ءار اۋرۋ اعاشتى تاۋىپ بەلگىلەۋ, ۋاقىتىندا تازارتۋ – ورمانشىنىڭ مىندەتى. بۇل ىستە نەمەرەسى قايروللا كومەكشى. ساباقتان كەيىن قولىنا ورمانشىنىڭ بالعاسىن الىپ كوكمۇنارلى ساعىم كومكەرگەن ورمان ءىشىن ارالايدى. ءار اعاشقا بەلگى سوعادى, ەسەپكە الادى. بۇل وتباسىنداعى جارىق دۇنيە ەسىگىن اشقان ءار بالا ورماندى ءوز ءۇيى, ءوز كوركەم ءمۇيىسى سانايدى. يەن بايلىققا ىندىنى قۇرىپ تۇراتىن سۋىق قولدى سۇعاناق­تار بۇل وتباسىنىڭ قىزمەت ەتە­تىن ور­ماندى القاپتارىنا كوز الار­تا المايدى. سەبەبى اتادان بالاعا مۇرا بولىپ كەلە جات­قان ءماندى ماماندىقتى قالا­عان, ءتول تابيعاتتى ايالاعان اۋلەت ەل مۇراسىن قۇتتى شەكارانى كۇزەت­كەندەي كىرپىك ىلمەي كۇزەتەدى.

كۇزەتسە كۇزەتكەندەي, تابي­عاتى عانا ەمەس, تاعىلىمى­نىڭ ءوزى تالايدى تاڭعالدىرار ءوڭىر. كوركەم سۇلۋلىق قانا ەمەس, قويناۋى تولعان قازىنا. ساياباق اۋماعىندا رەسپۋبليكالىق ما­ڭى­زى بار 13 تابيعات ەسكەرت­كىشى بار. پارك ۇجىمى ولار­دىڭ ارقايسىسىنا تۋريستىك باعىت­تار اشىپ وتىر. كوركەم تابي­عات­تىڭ قويناۋىنا كەلگەن جان سۇلۋلىعىنا سۇقتانىپ قانا قوي­ماي, رۋحاني ءنار الماق, كوكىرە­گىندەگى قىزدار تىككەن كەستەدەي كەستەلەنىپ جاتقان بايلىقتى ەسەلەي تۇسپەك. بالكىم سودان با ەكەن, الىستان ات ارىتىپ جەتەتىن ويلى دا ىزدەنىمپاز مەيمانداردىڭ ادەيىلەپ كەلىپ, يەن بايلىققا ءشولىن قاندىراتىن جەرى. اناۋ كوز ۇشىندا كوكتورعىن ساعىمدى ءسال عانا سىلىكسەڭىز, عاجايىپ بەينەسى جارق ەتە تۇسەتىن ايىر­تاۋ شوقىسى قوزىكوش جەردەن مەنمۇندالاپ, قويناۋىنا شاقىراتىنداي. ايىرتاۋ اۋىلىنان باتىسقا قاراي بەتتەسەڭىز, ون ەكى شاقىرىم قاشىقتىقتا ورنالاسقان ەكى جوتا تابيعات تاماشاسىنا توياتاتتادى. جالعىز سۇلۋلىعىمەن عانا ەمەس, ەستى جاندى ەلىتەتىن ەستەلىگىمەن. مىنا ءبىر عاجاپتى قاراڭىزشى, ەكى جوتا شامامەن ءۇش ءجۇز مەترگە دەيىن قويىنداسا قۇشاقتاسىپ بارادى دا, قاق ايىرىلادى. تۇپكى ەتەك, الدە تامىر دەيىك پە, قوس جوتانىڭ قويىنداسقان تۇسى جۇمىرلانا ءبىتىپ, كىرىگىپ كەتكەن. ءبىرىن-ءبىرى قۇشاقتاپ, ماعىنا ۇستەپ, مازمۇنىن بايىتىپ تۇراتىنداي. وسى ولكەنىڭ كونە تاريحىن كوكىرەگىنە قاتتا­عان اقساقالداردىڭ ايتۋىنشا, باتىرلاردىڭ بىلەگىنەن تامعان تامشىدان, جۇرەگىنەن اققان قاننان جەمىس-جيدەكتەر پايدا بولىپتى. كوپتىگى سونداي, قىرىق كۇن شىلدەدە ورمان ارالاعان سالت اتتى جولاۋشى كولىگىنىڭ تۇياعى قىپ-قىزىل بولىپ جەمىس سولىنە بويالىپ قالادى ەكەن.

كونەكوز قاريالاردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ورماندى وتاۋ وقيعاسى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە بولىپتى. كۇزەتۋ دە وڭايعا سوقپاعان. اڭ-قۇس­تىڭ قاراۋىلعا كوبىرەك ىلىككەنى دە وسى كەزەڭ ەكەن. 1996 جىلى ۇكىمەت قاۋلىسىمەن «كوكشەتاۋ» مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي  پاركى قۇرىلعان. وسى كەزەڭنەن باستاپ كەلەر ۇرپاققا قالار سىباعا ءدىن امان. اۋلەتتىڭ ءبىر وكىلى قايروللا اسقار ۇلى ورمان شارۋاشىلىعىندا قىرىق جىل قىزمەت ەتكەن. ءمىنسىز, ۇلگىلى قىزمەت. ۇلى ارداق قازىر في­ليالدىڭ ديرەكتورى. ۇرپاقتار ساباقتاستىعى وسىلايشا جالعا­سىپ جاتىر. ادال ەڭبەك جاستارعا ۇلگى, جاقسى مىسال. 

– فيليال ورمان ءوسىرۋ وندى­رى­سى­­مەن 1961 جىلدان بەرى اينا­لىسا­دى, – دەيدى  ارداق اسقاروۆ. – ءجۇز جىلدان استام تاري­حى بار دەندرولوگيالىق پارك­تىڭ ەكپە­لەرىنە عىلىمي باقىلاۋ جۇرگىزى­لەدى. ايىرتاۋ فيليالىنىڭ دەندرو­پاركى سىرىمبەت-تۇكتى ورمان شارۋاشىلىعى 55-ورا­مى­نىڭ سولتۇستىك-باتىس بۇرى­شىن­دا ورنالاسقان. شىعىس جاعى­نان پارككە فيليال كەڭسەسى ورنالاس­قان ايىرتاۋ ەلدى مەكەنىنە قوسى­لادى. دەندروپارك ءتۇرلى اعاش-بۇتا تۇقىمدارىنىڭ, تابي­عي تەكتى قايىڭ اعاشىنىڭ نەگىزىن­دە قۇرىلدى. العاشقى وتىر­عىزۋ­لار 1904-1905 جىلدارى جۇرگى­زىل­دى. قازىرگى ۋاقىتتا پاركتە اعاش-بۇتا تۇقىمدارىنىڭ وتىز­دان اس­تام ءتۇرى وسەدى. ونىڭ ىشىندە, قارا­عاي, شىرشا, بالقارا­عاي, قا­يىڭ, كوكتەرەك, ۇساق جا­پى­راق­تى جوكە, تەرەك, تاتار ۇيەڭ­كىسى, وتكىر جاپىراقتى ۇيەڭكى, تال, شەگىر­گۇل, الما, باسقا دا تۇرلەر, ءبىر دا­نا ماي­قارا­عاي وسەدى. سارى اكاتسيا, جۇ­پارگۇل, ىرعاي, تاڭقۋراي, قارا­قات, ايۋ­بادام, يتمۇرىن ءتارىزدى بۇ­تا­لار بار. پاركتىڭ وڭتۇستىك-باتىس باعى­تىندا 1962-1965 جىل­دارى جەمىس باقشاسى ۇيىمداستىرىلعان. 

ورمان شارۋاشىلىعىنداعى ماڭىزدى ماسەلەنىڭ ءبىرى – ءپىسىپ-جە­تىلگەن اعاشتان ارىلۋ. جالاۋ­لى جاسىل دۇنيەدە ماڭگىلىك ەشتەڭە جوق, اعاش تا قارتايادى. سولىپ, ءشىرىپ, مولاققا اينالادى. شىرىگەن سوڭ اۋرۋ تاراتپاق. بىراق زاڭ بويىنشا كەسە الماي­سىڭ. اۋرۋ اعاشتان تاراعان تۇقىم دا ءالسىز. كەي ورماننىڭ ىشىندە قۋراپ قالعاننىڭ كوبەيۋى سودان. قازىر بۇل ماسەلەنى مارتەبەلى مىنبەلەردەن ايتىپ ءجۇر.

– پاركتەگى بەس فيليالدىڭ ۇزدىگى ايىر­تاۋدا, – دەيدى «كوك­شە­تاۋ» مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي  پاركىنىڭ باس ديرەكتورى ەربول ساعديەۆ. – بارلىق كورسەت­كىش جونىندە وق بويى وزىپ تۇر. 

اقمولا وبلىسى