زاماننىڭ ءسوزىن سويلەسەك...

دەسەك تە بۇل تۇجىرىمدارعا تو­لىقتىرۋلار جاساۋ قاجەت. «بۇرىن با, كەيىن بە» دەگەن سۇراققا: «الدىمەن بولعان وقيعا تۋرالى اقپارات تاراتۋ, سونان كەيىن فولكلور», دەپ جا­ۋاپ بەرۋگە بولادى. اكادەميك, فولكلورتانۋشى سەيىت قاسقاباسوۆ: ء«اربىر جاڭادان تۋعان جانر وزىنەن بۇرىنعىعا نەگىزدەلەدى...»; «اڭىز جانرى تاريحي شىندىق, تاريح نەگىزىندە قالىپتاسادى... اڭىزدا ايتىلاتىن حابار, وقيعا ەش كۇمان تۋعىزبايدى, ويتكەنى ونىڭ ءتۇپ نەگىزى – تاريحي شىندىق». «اڭىز وسى وقيعا داۋىرىنە جاقىنىراق بولادى...», دەيدى ء«ويورىس» كىتابىندا. اڭىز نەگىزى تاريحتا بولعان شىن وقيعادان قۇرالادى ەكەن. جانە سول داۋىرگە ۋاقىت جاعىنان ەڭ جاقىنى. ال وندا ول وقيعا اڭىز بولىپ قالىپتاسقانعا دەيىن قانداي ۇلگىدە تارالدى؟ البەتتە, الدىمەن حابار تۇرىندە تارادى. سوندىقتان دا اڭىزدىڭ وزەگىندە قوعامدىق ساناعا قوزعاۋ سالاتىن حابار جانرى دا, وقيعات (وقيعا تۋرالى اقپارات) جانرى دا كەزدەسەتىنى زاڭدىلىق. مۇحتار ماعاۋيننىڭ «التىن وردا» كىتابىندا مىناداي سويلەم بار: «...ودان بەرگى الەي وقيعالاردىڭ حابارى جەتپەگەن»; نەمەسە «...قالعان ەكى ەلشىنىڭ ساقالىن كۇزەپ قورلاپ, بار زىلىمەن كەرى قايتارا­دى. ەسىركەگەننەن ەمەس, حابارشىلىق ءۇشىن» (مۇحتار ماعاۋين. التىن وردا. Magauin Publishing. الماتى, 2024. 12-13-ب.). العاشقىسىنداعى «حابارى جەتپەگەن» دەگەن تىركەستىڭ استارىن اشىپ كورسەڭ, «بولعان وقيعا تۋرالى ماع­لۇماتى بار اقپارات بەرىلمەگەن» دەگەن مازمۇن شىعادى. دەمەك بولعان وقيعا تۋرالى العاشقى ايتىلعان اقپاراتتىڭ جيىنتىعىن قازاقتار «حابار» دەگەن. ال حاباردى جەتكىزۋشىنى «حابارشى» دەگەن. بۇل حابارشى, ياعني «اقپارات جەتكىزۋشى» دەگەن ماعىناداعى اتاۋ حح عا­سىردىڭ باسىنداعى قازاق باسپا­سو­زىندە دە بولدى. مىسالى, قاپەز بايعابىل ۇلى ء«تىلشى» گازەتىنىڭ جەر­گى­لىكتى جەردەگى حابارشىسى بولعان. سونى­مەن بىرگە وقيعانى كوزىمەن كورگەن ادام بولعان وقيعا تۋرالى تولىعىراق اقپارات ايتادى. ونى ءبىز «وقيعات» دەي­مىز. وقيعاتتا اقپارات حابارعا قا­را­عان­دا مولىراق بولادى. ۋاقىت وتە كە­لە بولعان وقيعا تۋرالى اۋىزەكى اڭگى­مەلەر تارايدى. اۋىزەكى اڭگىمەدە وقيعا اقپاراتتارىنىڭ ناقتىلىعى ازا­يىپ, شىندىعى كومەسكىلەنە باستايدى دا, وتكەن شاقپەن ايتادى. سەبەبى مەن سالدارىنا كوبىرەك نازار اۋدارىلادى. ءبىر ۇرپاقتان ەكىنشى ۇرپاققا اۋىسا كەلە دەرەكتەردىڭ ناقتىلىعى مەن انىقتىعى السىرەپ, اڭىزعا اينالادى.

ءاسىلى, فولكلور بەلگىلى ءبىر تاريحي شىندىقتىڭ نەگىزىندە ومىرگە كەلەدى. ال قوعامدىق ساناعا قوزعاۋ سالۋ ءۇشىن ايتىلعان ءسوزدىڭ مىندەتى – وسى كۇنگى بولىپ جاتقان وقيعالاردان اقپارات بەرىپ, الەۋمەتكە وسى كۇننىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن ايتۋ, ارەكەتكە باستاماشى بولۋ. بۇل دا ۋاقىت وتە كەلە ەسكىرەدى. كەيىنگىگە قاجەتى بولماي دا قالادى. ونىڭ ەلەسىن فولكلور اڭىز تۇرىندە كەيىنگىگە جەتكىزەدى. دەمەك فولكلوردان بۇرىن قوعامدىق ساناعا قوزعاۋ سالۋ جانرلارى حابار, وقيعات ومىرگە كەلەدى ەكەن.

زامانحات پا, ءزامانسوز بە؟

ء«زامانسوز» تەرمينىنىڭ اقپارات قۇ­رالدارىندا ايتىلىپ, وقۋ باعدار­لاما­لارىندا قولدانىلىپ كەلە جاتقانىنا اجەپتاۋىر ۋاقىت بولدى. «زامانحات» دەگەن تەرمين احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ «ادەبيەت تانىتقىشىندا» بار. عالىم زامانحات تۋرالى جازعانى:

ا) «زامانحات بىرەۋدىڭ زامانىندا بولعان تاريحي ۋاقيعادان دەرەك بەرەدى». دەمەك ويدان شىعارىلعان ەرتەگىگە ەمەس, بەلگىلى ءبىر تۇلعا ءومىر سۇرگەن زامان­نان جانە سول زاماندا بولعان تاريحي وقي­عا­دان حابار بەرەتىن اقپاراتقا قۇرىلادى;

ءا) «...ياكي ءوز ىشىندە بولعان ىستەردەن دەرەك بەرەدى». زامانحات دەرەگى ءدۇدامال اڭىز ەمەس, ول ايتۋشىنىڭ كوزىمەن كورگەن الەۋمەتتىك ارەكەتتەردەن الىنعان ناقتى دەرەك, شىن ماعلۇماتقا قۇرىلعان دايەگى بار, دالەلى انىق تۋىندى.

ب) «زامانحات شەجىرەدەي ەمەس, ءتار­تىپتى, جۇيەلى كەلەدى».

دەمەك ول جاپاتارماعاي جازىلعان, ءاۋ باستا كىمنىڭ جازعانى بەلگىسىز شەجىرە ەمەس, بەلگىلى ءبىر اۆتوردىڭ ويدى باس­تاۋى, وقيعانى ءوربىتۋى, جۇيەسى بار جۋرناليستىك شىعارما.

ۆ) «زامانحاتتى وقىمىستى ادامدار جازادى».

گ) «مۇندا قۇر حالىق اۋزىندا اۋەزە بولىپ جۇرگەن دالەلسىز سوزدەر جازىلمايدى». ءتۇيىپ ايتساق ومىرلىك اقيقاتقا نەگىزدەلەدى ەكەن.

د) «زامانحاتتا... ۋاقيعانى بولعان كۇيىنشە جازباي, جازۋشى ءوز كوڭىلىنىڭ كۇيىنە بوياپ, رەڭكىن وزگەرتۋى ىقتيمال. ولاي ەتۋ ۋاقيعانىڭ دۇرىستىعىنا كەم­شىلىك كەلتىرەدى». دەمەك جۋرناليست اسە­رىنە ەلتىپ, جاندۇنيەسىنىڭ ىرقىنا ەرىپ, ءوز كوڭىل كۇيىنىڭ اۋانىمەن اۋا جايىلىپ كەتپەي, اسىرەلەۋگە, اسپەتتەۋگە بوي الدىرماي, وقيعانى بولعان كۇيىنشە شىنايى جەتكىزۋى كەرەك دەگەندى ەسكە ­سالادى عالىم.

احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ بۇل ايقىن­دامالارى – سول كەزدەگى كوسەمسوز جانرلا­رىنا ءتان بەلگىلەردىڭ جيىنتىعى. ول اي­تادى: «كوسەمسوز – شەشەنسوز سياقتى الەۋمەتكە ايتقانىن ىستەتۋ ماقساتىمەن شى­عارىلاتىن ءسوز. شەشەنسوزدەن مۇنىڭ ايى­رىلاتىن جەرى – شەشەنسوز اۋىزشا اي­تى­لادى, كوسەمسوز جازۋمەن ايتىلادى. الەۋ­مەت ىسىنە باسشىلىق پىكىر جۇرگىزەتىن ءسوز بول­عان­دىقتان دا كوسەمسوز دەپ اتالادى».

اقاڭنىڭ «كوسەمسوز» دەگەنى, ءبىزدىڭ قازىرگى ۇعىمىمىزشا – جازباشا پۋبليتسيستيكا, ال «شەشەنسوز» دەگەنى – اۋىزشا پۋبليتسيستيكا ەكەن. بىراق ءبىز جالپى «پۋبليتسيستيكا» دەگەن تەرميننىڭ ۇلت تىلىندەگى بالاماسىن «كوسەمسوز» دەپ قانا الىپپىز دا, تەرميننىڭ ماعىناسىن ايقىندايتىن قازاقشا ۇعىمنىڭ اۋىز­شاسى – «شەشەنسوز» دە, جازباشاسى – «كوسەمسوز» ەكەنىن ەلەمەپپىز. بىراق ەكەۋىنىڭ دە ماعىناسىن ءبىر ارناعا سىيدىرىپ, ەكەۋىنە ورتاق ءبىر اتاۋ بەرگىمىز كەلسە, ول البەتتە, شەتەلدەن ەنگەن «پۋب­ليتسيستيكا» دەگەن ءسوز بولا المايدى. «پۋبليتسيستيكا» دەگەن تەرمين قازاقتا تەك كوسەمسوز, ياعني «جازباشا پۋبليتسيس­تيكا» دەگەن ۇعىم رەتىندە قالىپتاسىپ قالدى. بۇل – ءبىر. ەكىنشىدەن, ءبىز قوعامدىق ساناعا اقپاراتتى اۋىزشا جانە جازباشا جەتكىزۋ ارقىلى عانا اسەر ەتىپ قويمايدى ەكەنبىز. قوعامدىق ساناعا اقپاراتتى يشارامەن دە, دىبىسپەن دە, بەينەمەن دە تاراتۋ ارقىلى قوزعاۋ سالادى ەكەنبىز. ەندەشە, «الەۋمەتكە ايتقانىن ىستەتۋ ماقساتىندا», ياعني قوعامدىق ساناعا قوزعاۋ سالۋ ءۇشىن اقپاراتتى بەينەمەن دە, قيمىلمەن دە, دىبىسپەن دە, ايتۋمەن دە, جازۋمەن دە تاراتۋ ارقىلى قوزعاۋ سالۋ امالدارىنىڭ جيىنتىعىن احاڭنىڭ باعىتىمەن «زامانحات» دەپ اتاساق, عىلىمي ساناعا جات ەمەس. بىراق مۇندا تاعى دا ءبىز جازباشا ايتىلعان اقپاراتتاردى عانا قامتىپ قالامىز. سەبەبى «حات» دەگەن «قاعازعا جازىلعان ءسوز» دەگەن ما­عىنانى ايقىندايدى. اۋىزشا اي­تىلعان اقپاراتتار جيىنتىعى نازاردان تىس قالادى. تەك ايتۋمەن جانە جازۋمەن ەمەس, دىبىستاۋمەن, بەينەلەۋ­مەن, قيمىلداۋمەن دە اقپارات تاراتۋ ارقىلى قوعامدىق ساناعا قوزعاۋ سالۋ امال­­­دارى قامتىلماي قالادى. سون­دىق­تان, قو­عامعا قاجەتتى ويدى ايتۋ ماشىق­تا­رى­نىڭ بارىنە ورتاق جيىنتىق اتاۋ ء­«زا­مان­سوز» بولعانى ساناعا قونىمدى.

ء«زامانسوز» دەگەن اتاۋدىڭ ماعىناسى ءبىز بۇعان دەيىن جات تىلدەگى نۇسقاسىمەن قولدانىپ كەلگەن «پۋبليتسيستيكا» دەگەن تەرميننىڭ اياسىنان كەڭ جانە تامىرى تەرەڭ. ويتكەنى بۇل اتاۋدىڭ استارىندا قوعامنىڭ وتكەنى مەن بۇگىنى جانە بولاشاعى قامتىلادى.

ساعاتبەك مەدەۋبەك ۇلى,

م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋىنىڭ جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەرى