بيىكتىك

وسىنداي تۆورچەستۆو­لىق تەگەۋ­رىندىلىك ءوز جەمى­سىن بەرمەي قويعان جوق. ويتكەنى ەكىنشى ەرەكشەلىك دەپ ايتار ونىڭ تۇپكى ناتيجەسى 1974 جىلعى قۋانىشتى حاباردان انىق كورىندى. ول رەكتوراتتىڭ سول ۋاقىتتا وقۋ بىتىرەتىن ءبىزدىڭ كۋرستاعى 50 تۇلەك­تىڭ 17-ءىن استانامىز الماتىداعى گا­زەت-جۋرنال مەن تەلەراديوعا جۇمىس­قا قالدىرۋ تۋرالى ۇيعارىمى ەدى. سونىڭ ارقاسىندا ءبىز الا­تاۋ باۋرايىنداعى ارمان قالادا قيىن دا قىزىقتى ەڭبەك جولىمىز­دى باستادىق.

بۇگىن مەن, مىنە, وسى كۋرستاستا­رىمىزدىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى ءناماز­الى وماشەۆ تۋرالى ءسوز قوزعاماق­پىن. ءيا, قازىر اتاعىنان ات ۇركە­تىن ۇلكەن عالىم, پروفەسسور, ءتۇرلى حا­لىق­ارالىق سىيلىقتاردىڭ لاۋ­رەاتى, رەسپۋبليكامىزعا ەڭ­بەك سى­­ڭىرگەن قايراتكەر ناكەڭ جۋر­نا­ليستيكاداعى ەڭ العاشقى قادا­مىن جوعارىدا ايتقان قازاق راديوسىنداعى تىلشىلىك جۇمىستان باس­تاعان-تىن. ول كەزدە ۇيلەنىپ, وتاۋ قۇر­عانىمىز, سالت باستى ساباۋ قامشىلى بولىپ جۇرگەنىمىز بار, بارىمىزدە باس­پانا دەگەن اتىمەن جوق. قالانىڭ كىشى ستا­نيتسا تاۋلىقىرات, تاستاق سەكىلدى تۇك­پىر-تۇكپىرىندە پاتەر جالداپ تۇرامىز. سون­دىقتان ۇدايى ارالاسىپ, حال-جاعدايدى ءبىلىپ تۇرۋ قيىن ەدى. بىراق وعان قاراماس­تان, قالادا قالعان 17 كۋرستاستىڭ ىشىندەگى نەسىپبەك, تۇرسىن, اسقار, ءنامازالى, ساۋلە­بەك جانە ءداۋىتالى باستاعان ءبىزدىڭ توپتىڭ جۇبى جازىلمادى. جۇمىس كۇندەرىندەگى كەشكى بوس ۋاقىتتا ­جيىلا قالىپ, «ارمان» ءدامحانا­سى­نا بارامىز. ول ءبىر-ءبىرىمىزدى كو­رىپ, امان-ساۋلىعىمىزدى بىلدىرە­تىن مەيىرلى ىنتىماق مەكەنى-ءتىن. ال سەنبى, جەكسەنبىدە «جەكە تۆورچەستۆومىزبەن شۇعىلدانۋ» ءۇشىن ورتالىق كىتاپحاناعا بەت الامىز. بۇل ءوزىمىز جالداپ تۇرىپ جاتقان سۋىق تا سۇرقاي باسپانا سەكىلدى ەمەس, ويعا العان شىعارماڭدى شابىتپەن ورىندايتىن جارىق تا جىلى ءارى وتە تىنىش ورىن بولاتىن. مىنە, وسى ەكى جەردە باس قوس­قان كەزدە ءبىز ءبىر-ءبىرىمىزدىڭ ءباس­پاسوز بەتتەرىنە شىققان, راديودان بەرىلگەن ماتەريالدارىمىزدى ايتىپ, قۇتتىقتايتىنبىز. ولاردى تالداپ, پىكىر بىلدىرەتىنبىز.

سونداي جۇزدەسۋلەردەگى كوپ ايتىپ, ماقتالاتىنى ءنامازالىنىڭ ەفيردەگى راديوفەلەتوندارى ەدى. ءوزىنىڭ ايتۋى بو­يىنشا ول قازاق راديوسىنا جۇمىسقا قا­بىلدان­عان كەزدە نىعمەت ءجاندىلدين دەگەن ەر كوڭىلدى اعا بۋىن وكىلىنىڭ قولاستىندا ىستەيدى. ارعى-بەرگىدەن حابارى مول بۇل كىسى قاراماعىنداعى جاس ءتىلشىنىڭ ۇشقىر دا شالت مىنەزدى قيمىلى مەن اۋىزەكى سوزدەگى وتتى ءتىلىنىڭ وتكىرلىگىن بايقايدى. سويتەدى دە ءوزى باسقاراتىن بولىمدەگى كوپ­تەن بەرى «جۇرمەي» كەلە جاتقان ءبىر جۇمىستى وسى قىزمەتكەرى ارقى­لى «جوندەپ» الۋعا بەل بايلايدى. ول راديوفەلەتون جانرىنا ءتان ماتەريالداردىڭ جۇتاڭ كۇيگە ءتۇسىپ, باردان گورى جوققا ءتان جاعدايعا جەتكەن مۇشكىل ءحالى ەدى. راس, مۇنداعى باسشى-قوسشى بولىپ ءبارى اتالعان كەمىستىكتى قايتسەك تۇ­زەتەمىز دەپ تالاي ارەكەتكە با­رىپ كو­رىپتى. سونىڭ ءبىرى مىسالى ساتيريك يسلام شۇعاەۆتى اۆتورلىق­قا تارتقان ەكەن. بىراق بولماپتى. سودان سوڭ ولار فەلەتونشى نۇر­داۋلەت بايسەركەەۆكە قولقا سالعان. ودان دا ەشتەڭە شىقپاپتى. وسىنى ايتقان نىعمەت اعاي بولىمەگى اتالعان كەمشىلىكتى جولعا قويۋدى نامازالىگە تاپسىرىپ, سىن ماقا­لاعا قالاي تاقىرىپ تاۋىپ, وعان قاجەت فاكتىلەردى قايدان الۋ كە­رە­كتىگىن تاپتىشتەپ تۇسىندىرەدى. سون­داعى ايتىلعان اقىلدىڭ ءبىرى رەس­پۋبليكالىق حالىقتىق باقىلاۋ كوميتەتىنە بارىپ, سولارمەن بايلانىس ورناتۋ ەدى.

ء«سىزدىڭ بىزگە كەلىپ جولىققان بۇل قادا­مىڭىز دۇرىس, – دەيدى ءتىل­شىنى قارسى العان قۇزىرەتتى مەكە­مەنىڭ جاۋاپتى قىزمەت­كەرى. – ولاي دەيتىنىم, رەسپۋبليكامىزدىڭ اي­ماقتارى مەن وڭىرلەرىنەن كەلىپ تۇسكەن دابىل حاتتاردى تەكسەرۋ ءۇشىن ءبىز سول جەرگە كوميسسيا جىبەرە­مىز. ولار ماسەلەگە كوز جەتكىزگەن سوڭ كەتكەن كەمشىلىكتەرگە بايلانىس­تى ساراپتامالىق انىقتاما جازادى. سوندا سىزگە ەگەر: «وسى تەك­سەرۋ قورىتىندىسىنداعى مىنا ەپيزود پەن فاكتىلەر مەنىڭ بولا­شاقتاعى سىن ماتەريالىما كەرەك-اۋ», – دەگەن وي كەلسە, مارحابات! الىڭىز. پايدالانىڭىز. كوز ال­دى­ڭىزعا ەلەستەتىپ كورىڭىزشى... «پراۆ­دا» گازەتىنىڭ شولۋشىسى يليا شاتۋنوۆسكيدى كىم بىل­مەيدى؟ ءبارى بىلەدى. مىنە, سول كىسى ءوزى ىس­تەيتىن باسىلىمداعى اپتا سا­يىن شىعىپ جاتقان فەلەتون­دارىنا كەرەك تاقىرىپتى قاي­دان تابادى؟ ءار جەتىدەگى بەرۋگە ءتيىس سىن ماقالالارىن جازۋ­عا قالاي ۇلگەرەدى؟ وداقتاس رەس­پۋب­­­لي­كا­لارداعى حالىقتىق باقى­لاۋ كوميتەتى انىقتاعان تەكسەرۋ قو­رى­تىندىلارىنان دەر ەدىك. اتاق­تى جۋرناليست سونداعى فاكتىلەرگە سۇيەنەدى. سويتەدى دە ونى فەلەتون­عا اينالدىرادى. ايتارىم, سىزدەر مەن بىزدەر وسىلاي ىنتىماقتاسىپ جۇمىس ىستەيىك. بۇدان قازاق راديوسى مەن حالىقتىق باقىلاۋ كوميتەتى ۇتپاسا, ۇتىلمايدى.»

جاڭا تانىسىنىڭ مىنا ءسوزى دىتتەگەن ويىن ءدوپ باسقان ءنامازالى قايتارىندا اتالعان مەكەمە­نىڭ تاياۋدا عانا تەكسەرىپ بىتىرگەن ءبىر دابىل حات قورىتىندىسىن الىپ رەداكتسياعا كەلەدى. سويتەدى دە سون­داعى ەپيزود بويىنشا «ماي شەل­پەك» اتتى فەلەتوندى ومىرگە اكە­لەدى. ودان سوڭ «سۇيكەپ جاتىر» سىن ماقالاسى تۋادى. ونىڭ بۇدان كە­يىن­گى وتكىر تىلمەن جازىلعان ء«تۇر­لى-ءتۇرلى جەگىش بار», «ساۋدا ساقال سيپاعانشا» دەگەن تاقىرىپتاعى ماقالالارى دا ەفيردەن تىڭدا­عان جۇرتتى ەنجار قالدىرمايدى. ال «ەت جەگىڭ كەلسە ەسەپتەسپە», «قۋلار جارىسى», «شۇقىماسا جۇرە الماي ما؟» فەلەتوندارى ءتىپتى قىزىق. فاكتىلەردى سويلەتۋى وزگەشە. كوتەرگەن تاقىرىپتارى كوكەيكەستى.

وسى ارادا ەسكە الاتىن ءبىر جايت, ول كەزدە كىسى ەسىگىندە جۇرگەن بىزدەرگە تە­لە­­­ۆيزور كورۋ ارمان. ال راديو مەن جۋر­­نال... قولجەتىم­دى. نەگە دەسەڭىز, كەز كەل­­گەن باسىلىمدى تاڭەرتەڭ كيوسكىدەن ساتىپ الا الاسىڭ. راديو ءوزىڭ جۇمىس ىس­تەي­تىن رەداكتسيا بولمەلەرى قابىر­عاسىندا ساڭ­قىلداپ تۇر. سوندىق­تان ارىپتەسىمىزدىڭ جو­عارىداعى اۋە تولقىنىنان بەرگەن فەلە­توندا­رىن كۇندىز قىزمەت ورنىمىز­دا وتى­رىپ تىڭداساق, كەشكە ترامۆايمەن ۇي­گە قايتقاندا, ونىڭ ەلەۋسىزدەۋ ءبىر بۇرى­شىنداعى ورىنعا جايعا­سىپ, سومكە­مىزدەگى «ۆەف – سپيدولا» ترانزيستورىنان ەستۋ ارقىلى جانكۇيەر بولىپ جۇردىك. مۇنداعى ايتپاعىم, ءنامازالىنى كازگۋ-دەگى وقۋدان كەيىن جۋرناليستيكا الەمىنە الىپ كەلگەن, ونىڭ اتى-ءجونىن ەلگە تانىتقان قازاق راديوسىنىڭ اۋە تولقىنى, سونداعى «كورەگەن» ايدارىمەن بەرىلگەن فەلەتوندارى ەدى.

...وسىلايشا ارادا ءۇش جىل وتكەن. ءبىر كۇنى كىتاپحانادا كەزدە­سىپ قالعان ءنامازالى ۋنيۆەرسيتەت­تەگى ۇستازدارى ءوزىن وقىتۋشىلىق­قا شا­قىرىپ جاتقانىن ايتتى. سوزى­­نە قا­راعاندا اڭگىمە بىلاي ەكەن. ­جۋر­فاكتا كوپ جىلدان بەرى «را­ديو حابارى» پانىنەن ساباق بەرە­تىن دو­تسەنت رامازان ساعىمبەكوۆ اعاي قاراعاندىعا قىزمەت اۋىس­تى­رىپتى. وبلىستىق «ورتالىق قا­زاق­ستان» گازەتىنىڭ رەداكتورى بو­­لىپ. «بوس تۇرعان ورىنعا كىم لايىق؟» دەگەندە دەكانات تاڭداۋى ءنامازالى وماشەۆقا تۇسەدى. سە­بەبى... بىرىنشىدەن, ول وسى فاكۋلتەتتىڭ تۇ­لەگى. بەس جىل بويى باسپاسوزگە قا­تىستى پاندەرمەن قاتار راديوجۋرناليستيكا كۋرسىن دا تەرەڭدەي وقىپ, ديپلوم جۇمىسىن وسى سالادان قورعاعان. ەكىنشىدەن, ۋنيۆەرسيتەتتى بىتىرگەن سوڭ ەڭبەك جولىن بىردەن قازاق راديوسىندا باستاپ, ونداعى شىعارماشىلىق-تەحنيكالىق ورتا احۋالىنا بەيىمدەلىپ قالعان پراك­تيك مامان. بۇعان قوسا اتالعان فاكۋلتەتتە جۇمىس ىستەيتىن كادر­لاردىڭ ورتا جاسى 65-تەن تومەن تۇسپەي تۇرعان قۇرامدى جاسارتۋ كەرەك دەگەن رەكتورات تالابى تاعى بار. وسىلاردى ەسكەرە كەلىپ دەكان تەمىربەك قوجاكەەۆ تەلەۆيزيا جانە راديو حابارلارى كوميتەتىنىڭ توراعاسى حاميت حاسەنوۆكە ءوتىنىش حات جولداعان عوي.

سونىمەن كەشەگى وسى جوعارى وقۋ ور­نىنىڭ تۇلەگى, ودان از عانا ۋاقىت ىشىن­دە قازاق راديوسىنىڭ ەلگە تانىلىپ ۇلگەرگەن تالانتتى وكىلى ۋنيۆەرسيتەتكە كەلىپ وقىتۋشىلىق جۇمىسىن باستادى. جاناشىر دوس­تارى بىزدەر: «قالاي بولار ەكەن؟» – دەيمىز ىشتەي. «قينالىپ جۇرگەن جوق پا؟» دەپ تە ويلاپ قويامىز كەيدە. جوق, ءبارى جاقسى ەكەن! بۇل حاباردى العاش ايتىپ, بىزگە جەتكىز­گەن ستۋدەنتتەر بولدى. «لەنينشىل جاستاعى» وندىرىستىك تاجىريبەدەن وتۋگە كەلگەن ولاردىڭ ايتۋىنشا, قازىر لەكتسياداعى بىرسارىندى­لىق­قا بۇيىققان بۇرىنعى كوڭىلسىز كورىنىس جوق. اۋديتوريا ءىشى جاندانا تۇسكەن. ويتكەنى جاس ۇستاز ساباقتى جاڭاشا وتكىزۋگە تىرىسادى. سونىڭ ءبىرى ماسەلەن ونىڭ ءوزى كوپ سويلەي بەرمەي, ستۋدەنتتەردى اڭگىمە ەتىپ وتىرعان تاقىرىپقا سۇراق-جاۋاپ نەمەسە تاپسىرما بەرۋ فورماسىنداعى ادىسپەن تارتا بىلەتىندىگى.

«بىردە, – دەدى فاكۋلتەتتەگى سونداي جايتتى ەسىندە ۇمىتپاي ساقتاپ قالعان جۋرناليست ءىنىمىز شارحان قازىعۇل, – اۋديتورياداعى لەكتسياسىن وقىپ بولعان ءنامازالى اعاي: «سەندەر, – دەدى بارىمىزگە بار­لاي قاراپ, – كەلەسى ساباققا بار-جوعى ­3­0 جول حابار جازىپ الىپ كەلىڭ­دەر». «سول دا ءسوز بولىپ پا؟!» دەپ مۇعالىمىمىزگە مەنسىنبەي قارا­دىق. بىراق نەبارى جارتى بەتتىك شا­عىن دۇنيەنىڭ مازمۇنىن ەستىگەن­دە, نە ىستەرىمىزدى بىلمەي ابدىرا­دىق تا قالدىق. «حابار بولعاندا بىلاي, – دەدى ول كىسى. – وسى جاڭا عانا راديودان ەستىدىڭدەر. بۇگىن تاڭعى ساعات 8-دەن 23 مينۋت 35 سەكۋند كەتكەندە بايقوڭىردان كوس­موس كەمەسى ۇشىرىلدى. بۇل حابارلان­عان اقپاراتتان وقىرماننىڭ بىل­گىسى كەلەتىنى: «ول نەگە تۇستەن كەيىن ۇشپادى؟ نەگە تۇندە اۋەگە كو­تەرىلمەدى؟ نەلىكتەن تاڭەرتەڭگى ۋاقىتتا عارىشقا ستارت الىپ وتىر؟». سەندەر مىنە, وزدەرىڭ جازا­تىن حاباردا بارىنەن بۇرىن وسى سۇ­راققا جاۋاپ بەرۋگە تيىسسىڭدەر». ال كەرەك بولسا؟ الگىندە ايتىلعان جارتى بەت تاپسىرمانى 10 مينۋتتا جازىپ تاستايتىنداي بولىپ وتىرعان ءبىز كوزىمىزبەن جەر شۇ­قىپ, وتىردىق تا قالدىق. ىزدەمە­گەن عىلىمي جۋرنال, قاراما­عان انىقتامالىق كىتابىمىز جوق. تابا الماي پۇشايمان بولدىق. ويتكەنى بۇل سۇراقتىڭ جاۋابىن وسىعان دەيىن ەش مامان جازباعان. كوسموناۆتيكا تاقىرىبىمەن ءبىر ادامداي شۇعىلدانعان «كوم­سو­مولسكايا پراۆداداعى» ياروسلاۆ گو­لو­ۆانوۆ دەگەن جۋرناليست بار ەدى. وكىنىشكە قاراي, ول دا ەشتەڭە دە­مەپتى. قويشى, نە كەرەك, اتالعان سۇراقتىڭ جاۋابىن ىزدەپ جارتى اي جۇردىك. سويتسەك, عارىش عى­لى­مي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ال­دىن الا ەسەپتەۋلەرى بويىنشا, باي­­قوڭىردان كوسموس كەمەسى ءدال جو­عارىداعى كورسەتىلگەن ۋاقىت بو­­يىنشا ۇشىرىلعاندا عانا سال­ماق­سىزدىق كەڭىستىگىنە جەتەدى ەكەن. وسى تۇجىرىمدى ءبىلۋ ءۇشىن ءبىز ەكى جەتى ىزدەندىك. ونى ويىمىزعا توقۋ ءۇشىن كوپتەگەن گازەت-جۋرنال اقتاردىق. ستۋدەنتتەرگە بۇل پايدا ما؟ پايدا. وقۋلىقتارداعى ەسكىر­گەن ەرەجە, كونەرگەن دەرەكتەردەن كونس­پەكت جاساعاننان كوڭىلگە قوناتىن نە بار؟ ەشتەڭە. ال جاڭادان كەلگەن وقىتۋشىمىز ءنامازالى اعايدىڭ مىنا تاپسىرماسى بولاشاق جۋرناليست بىزدەردىڭ بەلگىلى تاقىرىپتى تۇبىنە دەيىن ىزدەپ, زەرتتەۋگە دەگەن قۇشتارلىعىمىزدى وياتتى».

شارحان قازىعۇل وسىلاي دەسە, ونىڭ ارىپتەسى بەكجىگىت سەر­دالى ۇستازىنىڭ سول ءبىر كەزدەگى لەك­تسياسىنىڭ تارتىمدىلىعى تۋرالى بىلاي دەگەنى بار. «بايقاماي ءجۇرىپپىز, – دەيدى ول, – راديونىڭ ومىردەگى ماڭىزى زور تىرشىلىك قۇ­رالى ەكەنىن ءنامازالى اعانىڭ سابا­عى ارقىلى ۇقتىق. ء«سىز اۆتوكو­لىك جۇرگىزىپ كەلە جاتىرسىز دەلىك, – دەپ باستاعان-تىن ول كىسى ءبىر لەكتسياسىن. – سوندا كۇندەلىكتى جاعدايدان حاباردار بولۋ ءۇشىن اقپارات قۇرال­دارى: تەلەديدار, گازەت, راديوعا كوڭىلىڭىز اۋاتىنى انىق. العاشقى­سى – ۇيدە. ول ماشينا ىشىندە جوق. سوندىقتان ونى ىزدەمەيسىز. ال گازەت ... كولىك جۇرگىزىپ كەلە جاتقان ادامعا باسىلىم بەتتەرىن اشىپ وقۋ قيىن. ويتكەنى رۋلدە وتىرعان ءسىز الدىڭىزداعى جولدان نازارىڭىز باسقاعا اۋىپ, اپاتتى جاعدايعا ۇشىراپ قالۋىڭىز مۇمكىن. سوندىقتان مۇنداي كەز­دەگى ەڭ ىڭعايلى نارسە – راديو. قولىڭىز – رۋلدە, كوزىڭىز – الدا, قۇلاعىڭىز – كابيناداعى راديو­دا. تەك زەيىن قويىپ, تىڭداپ وتىر­ساڭىز بولعانى». ساباقتاعى ايتىلعان وسى سوزدەردەن كەيىن, ەندى سەن اۋە تولقىندارى الەمىنە قىزىقپاي كور!؟.. ۇمىتپاسام, سول جىلى كۋرسىمىزداعى بۇكىل «ب» توبى بولىپ, وندىرىستىك پراكتيكامىزدى قازاق راديوسىنا بارىپ وتكىزۋگە ۇيعارىم جاساعانبىز. ءسوي­تىپ, ونداعى انۋاربەك باي­جانباەۆ پەن ساۋىق جاقانوۆا سە­كىلدى «اڭىز» اعا-اپالارىمىزدى كو­زىمىزبەن كورىپ, ەفيرگە حابار تا­راتاتىن ستۋديالارعا كەرەمەت قۇش­تارلىقپەن قىزىعا قاراعانىمىز بار. سونداي عاجاپ ورتانى تانىپ, بىلۋگە سەبەپ بولعان ءنامازالى اعا­نىڭ جوعارىداعى لەكتسياسى ەدى».

...بۇل كەيىپكەرىمىزدىڭ كازگۋ-گە وقىتۋشى بولىپ كەلگەن كەزدەگى جۋرفاكتىڭ وقۋ ۇدەرىسىنە قوسقان جاڭالىعىنىڭ بىرەۋى عانا. ايتا بەرسەك مۇنداي تىڭ باستاما, وزىق تاجىريبەلەر ونىڭ ساباق بەرۋ مەتوديكاسىندا كوپ. تىپتەن كوپ. ولار, ماسەلەن, لەكتسيادا ستۋدەنتتەردىڭ ءبىر توبىنىڭ: «الماتىدان سويلەپ تۇرمىز!» – دەپ مىنبەردەن كەزەك-كەزەك ديكتور كەيپىنە ەنىپ ءماتىن وقۋى, ەكىنشىلەرىنىڭ سەميناردا بولىنگەن 15 مينۋت ىشىندە وقىتۋشى ۇسىنعان تاقىرىپقا رەپورتاج جازىپ ۇلگەرۋى نەمەسە قىسقى سەمەستر كەزىندە بۇكىل كۋرس قىز-جىگىتتەرى بولىپ ءوز كۇشتەرىمەن قالاداعى وفي­تسەرلەر ءۇيى ومىرىنەن بروشيۋ­را كىتاپشا, بوتانيكا باعىنىڭ تى­نىس-تىرشىلىگىنەن ا-3 فورما­تىن­داعى گازەت شىعارۋى ۇستاز ءناماز­الى وماشەۆ يدەياسىنان تۋىندا­عان سا­باق ادىستەرى بولاتىن.

ءتۇرلى ىزدەنىس­تەرگە تولى وسىنداي ەڭبەكتەر­دىڭ ناتيجەسىندە ول الدىمەن ستۋدەنت قاۋىمىنىڭ سۇيىسپەنشىلىگىنە يە بولدى. ۋاقىت وتە كەلە وقىتۋشى-پرو­فەس­سورلار قۇرامىنىڭ ىستىق ىقى­لاسىنا بولەندى. فاكۋلتەتتەگى قالىپ­تاسقان وسى ءبىر قولايلى مو­رال­دىق-پسيحولوگيالىق احۋال كە­يىپ­كەرىمىزدىڭ بويىنداعى جو­عا­رىدا بايقالعان پەداگوگتىك بە­يىم­­دىلىگىن عانا ەمەس, عىلىم مەن اكىم­­شىلىك باسقارۋ سالالارىن­دا­عى قابىلەتتىلىگىنىڭ دە جارقىراي كو­رىنۋىنە كەڭ جول اشتى. سونىڭ ار­قاسىندا ناكەڭ مگۋ-دە كاندي­دات­تىق ديسسەرتاتسيا قورعاۋعا قول جەتكىزىپ, وسى عىلىمي اتاققا يە بولعان سوڭ «راديوجۋرناليستيكا» كافەدراسىنا جەتەكشىلىك ەتتى. دوك­تور اتانىپ, فاكۋلتەت دەكانى, ودان ۋنيۆەرسيتەت پرورەكتورى بولدى. ونىڭ 1981–2001 جىلدار ارا­لىعىنداعى بۇل تاماشا ەڭبەك جولىن مەن ەگجەي-تەگجەيلى ايتىپ جاتپايمىن. سەبەبى, مۇنىڭ ءبارىن كەزىندە تەگەۋرىندى تالانت باۋىرجان ومار ۇلى «يۋنەسكو-نىڭ پروفەسسورى» اتتى ماقالاسىندا كەلىستىرە وتىرىپ جازعان. سوندىقتان ونداعى دەتال, شتريح, فراگمەنتتەردى قاي­تالاماي: «عالىم ءنامازالى وماشەۆ عىلىمدا نە جاڭالىق اشىپ, بۇل سالاعا نەندەي ەڭبەك ءسىڭىردى؟» دەگەن تاقىرىپ توڭىرەگىندە از-كەم اڭگىمە قوزعايىن.

بۇل سۇراققا جاۋاپ ىزدەگەندە ويى­مىزعا: «بارەكەلدى!» – دەپ ايتار­لىق ءۇش ماسەلە ورالادى. ونىڭ ال­عاشقىسى ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ-الا­ڭىندا كازگۋ-ءدىڭ جۋرفاگىنداعى وقۋ ۇدەرىسىندە كەيىپكەرىمىزدىڭ ءوزى جەكە دارا جاساپ, ومىرگە ەنگىزگەن جاڭا كونتسەپتسياسى. ودان كەيىنگى اتاپ ايتار جايت, قازاق راديوسى حابارلارىنىڭ قاي جىلدان باستاپ ەفيرگە تارالعان ۋاقىتىن مۇراعاتتاعى تىڭ دەرەكتەردى تاۋىپ, انىقتاۋ ارقىلى ونىڭ بۇ­رىنعى تاريحىنا وزگەرىس ەنگىزگەن باتىل قادامى. سوڭعىسى رۋحانيا­تىمىزدىڭ ءبىر دە بىرەگەي بولىگى جۋرناليستيكا الەمىن ەل-جۇرتقا عىلىم رەتىندە تانىتىپ, وعان رەسمي تۇردە مارتەبە بەرۋگە قول جەتكىزگەن ەرەن ەڭبەگى.

ەندى وسى اتالعان قاداۋ-قا­داۋ جاڭالىقتارعا جەكە-جەكە توقتا­لا­يىق. مىسالى: «جاڭا كونتسەپتسيا­نى جەكە دارا ءوزى جاسادى», دەگەن ماسەلەگە كەلەر بولساق... ءيا, مۇنى وقىرماندارعا كورنەكتى عالىم مۇحتار قۇل-مۇحاممەدتىڭ ءسوزى ار­قىلى جەتكىزگەنىمىز ءجون عوي دەپ ويلايمىن. سول كەزدەگى جاعدايدان جاقسى حاباردار مۇحتار ابرار ۇلى: «90-جىلدارى دەكان ءنامازالى وماشەۆ جاڭا زامان تالابىنا جاۋاپ بەرەتىن كونتسەپ­تسيانى قولعا الىپ, ونى ءوزى جاساپ شىقتى. ول كەزدە مۇنداي ۇم­تى­لىس مگۋ-ءدىڭ وزىندە جوق ەدى. ءيا, ءسويتىپ, بۇرىنعى alma mater م.ۆ.لومونوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندەگى جوق باعدارلاما قازاقستاندا جاسالدى. سونىڭ ناتيجەسىندە قازۇۋ جۋرفاگىندا يۋنەسكو-نىڭ ءباسپاسوز قۇرىلىمدارىمەن بايلانىس ورنا­تىل­دى. حالىقارالىق جۋرناليس­تي­كا كافەدراسى اشىلىپ, باق مە­­نەدجمەنتى مەن جارناماسى, پاب­ليك ريلەيشنز كۋرستارى جۇمىس ىس­تەي باستادى. 1995–2005 جىلدارى مۇن­داي جاڭالىق ۇشقىندارى ورتا­لىق ازياداعى كورشىلەس مەملەكەت­تەردە ءالى جوق-تىن. سوندىق­تان بۇ­لاردى جوعارىدا ايتىلعان جاڭا كون­تسەپتسيانىڭ جەمىسى دەپ ءبىلۋى­مىز كەرەك», – دەيدى.

ەندى كەيىپكەرىمىزدىڭ عىلىم­داعى ەرەكشە ءىز قالدىرعان ەكىنشى ماسەلە تۋرالى بىرەر ءسوز. ناكەڭ­نىڭ ايتۋىنشا كەڭەستىك كەزەڭدەگى, ءتىپتى تاۋەلسىزدىك تۇسىنداعى ءتۇرلى قۇجاتتاردا قازاق راديوسىنىڭ تاريحى 1931 جىلدان باستالادى دەپ جازىلىپ كەلگەن. بۇل رەسپۋب­ليكا ۇكىمەتىنىڭ اتالعان داتانى سول ۋاقىتتاعى الماتىدا پاي­دالانۋعا بەرىلگەن 10 كيلوۆاتتىق جاڭا راديوستانسانىڭ اشىلۋىمەن بايلانىستىرعان شەشىم ەدى. بىراق 70-80-جىلدارى زەرتتەۋشى­لەر جوعارىداعى جايتقا بايلانىستى جاڭا جورامالدار ايتا باس­تادى. مىسالى, كەزىندە اتالعان سالاعا ءبىراز ۋاقىت جەتەكشىلك ەتكەن ن.سىزدىقوۆ پەن ي.كولچين: «قازاقستاندا راديو العاش 1923 جىلى ىستەدى», دەسە, عالىم ر.سا­عىم­بەكوۆ: «20-جىلداردىڭ باسىن­دا-اق ەلگە قولدا بار راديوستانسالار ارقىلى حابارلار بەرىلە باستادى», – دەيدى. ال پروفەسسور س.قوزىباەۆ بولسا جوعارىداعى سوزدەردى قۇپتايدى. سويتەدى دە ءوز ويىن: «رەسپۋبليكا العاشقى راديو حابارىن 1920–1921 جىلدارى باستادى», دەپ تۇجىرادى.

«جارايدى», – دەلىك. بىراق مۇندا جەتپەيتىن ءبىر نارسە بار. ول – دالدىكتىڭ جوقتىعى. بۇلاي دەيتىنىمىز, الداعى اۆتور پىكىرىن: «20-جىلداردىڭ باسىندا», – دەسە, سوڭعىسى: «1920–1921 جىلدارى», – دەپ شامالايدى. وسىلاردى وي ەلەگىنەن وتكىزگەن عالىم ءنامازالى وماشەۆ تاۋەلسىزدىكتىڭ الدىندا اتالعان اقتاڭداقتىڭ سىرىن اشۋعا بەل شەشىپ كىرىسەدى. ناتيجەسىندە, كوپ تىڭ دەرەككە قول جەتكىزەدى. سولاردىڭ ىشىندەگى قۇندىسى بۇ­رىنعى كوكپ ورتالىق كوميتەتى جا­نىنداعى ماركسيزم-لەنينزم ينس­تيتۋتىنىڭ مۇراعاتىنداعى 17-قوردان تابىلعان مالىمەت ەدى. قىزىعى – پاپكا سىرتىنا جازىلعان تاقىرىپتىڭ راديوعا مۇلدە قاتىسى جوقتىعى-تىن. ونىڭ كوپ ۋاقىت بويى زەرتتەۋشىلەر نازارىنان تىس قالىپ كەلگەندىگى وسىدان بولسا كەرەك.

ال ىشىندە... 1921 جىلعى ناۋرىزدا رەسپۋبليكامىزدىڭ سول كەزدەگى استاناسى ورىنبوردا ءباسپاسوز, راديو حابارلارىن ۇيىمداستىرا­­­تىن رەسەي تەلەگراف اگەنتتىگىنىڭ قازاق بولىمشەسى (قازروستا) اشىل­­عا­نى اتاپ ايتىلعان. سونى نەگىزگە ال­­­عان قازاق اكسر حالىق كوميسسار­­لا­رى كەڭەسى ارنايى شەشىم شىعا­را­دى. ول 1921 جىلدىڭ 1 قازانى­نان ­باس­تاپ, ورىنبورداعى ورتالىق را­ديوستانسا ارقىلى كۇنىنە 1 600 سوزدەن تۇراتىن راديوبيۋللەتەن ماتەريالدارىن رەسپۋبليكا اۋما­عىنا تاراتۋعا قۇقىق بەرگەن قۇجات ەدى. اتاپ ايتارىمىز – بۇعان دەيىن ۇكىمەت تاراپىنان وسىنداي رەسمي پارمەن ارقىلى ەلىمىزدىڭ اۋە تولقىنىنا تاراعان راديو حابارلارى بولماعان. جانە جەرگىلىكتى جەردەگى ەفيرلىك قۇرىلىمدار سول كۇننەن باستاپ ورىنبورداعى ور­تالىق راديوستانساعا باعىنىپ, ەسەپ بەرىپ وتىرعان. «ەندەشە», – دەپ ويلايدى ناكەڭ. 1921 جىلدىڭ قازان ايىن قازاق راديوسىنىڭ تۋعان كۇنى دەپ اتاۋعا نەگىز بار!». وسىلايشا ىزدەنىمپاز عالىم اۋە تولقىنىمىزداعى قۋاتتى اقپارات كەڭىستىگىنىڭ تاريحىن 1931 ەمەس, 1921 جىل دەپ 10 جىل ارىگە جىلجىتقان جايى بار.

ءسوز سوڭىندا ءوزى قازۇۋ-دە وقى­تۋشى, دەكان, پرورەكتور بولىپ ءجۇ­رىپ ۇلتتىق جۋرناليستيكامىزدى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرگەن, 1996 جىل­­عى د.14ا.02.22 ديسسەرتاتسيا­لىق ­كەڭ­ەس­تە «جۋرناليستيكا» مامان­دى­عى بويىنشا جەكە 10.01.10 شيف­ر­­ىن اشۋعا قول جەتكىزىپ, بۇل سالا­عا عىلىم رەتىندە مارتەبە بەرۋگە جول اشقان كەيىپكەرىمىزدىڭ ادام­گەرشىلىك بولمىسىنىڭ دا وتە جو­عارى جان ەكەندىگىن ايتا كەتكىمىز كە­لەدى. ءيا, ول جۇرتقا قامقور ىزگى­لىك ىستەر يەسى. ونى سوزبەن ەمەس, ومىر­دىك مىسالدارمەن ءورىپ ايتساق, 1994 جىلى «قازاقتەلەفيلم» ستۋدياسى جابىلىپ قالدى. ونداعى جۇمىسسىز قالعان 80 ادامنىڭ ىشىن­دە 20 جىلى بويى سوندا تابان اۋدارماي ەڭبەك ەتكەن كۋرس­تاسىمىز قوسىلعان ءابجانوۆ تا بار ەدى. جاسى سول كەزدەرى 50-گە كەپ قالعان اعامىزدى ول ۋاقىتتا كىم جۇمىسقا الا قويسىن؟... مىنە, سوندا ناكەڭ ونى ەش ويلانباستان جۋرفاكتاعى «تەلەراديو» كافەدراسىنا وقىتۋشىلىققا شاقىردى. عىلىمي اتاعى جوق دەگەن قاڭقۋ سوزدەن قۇتقارۋ ءۇشىن ءوزى جەتەكشى بولىپ ءجۇرىپ, كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعاتتى. ءسويتىپ, كۋرستاس اعامىزدى زەينەت جاسىنا جەتكىزىپ قانا قويماي, تاعى دا جۇمىس ىستەۋگە مۇمكىندىك تۋعىزىپ, ول كىسىنىڭ وتباسى الدىنداعى ابىرويىن اسىر­عا­نى بار. ال اقىن باۋىرجان جاقىپ­قا قولۇشىن بەرۋى... «1986–2001 جىلدارى مەن قازۇۋ-دەگى جۋر­فاكتا ءنامازالى اعامەن بىرگە جۇمىس ىستەدىم», دەيدى ول. قىزمەت­كە كەل­گەن كەزىمدە ناكەڭ دەكان­­نىڭ ورىن­باسارى ەدى. سول ۋاقىتتا-اق مەنى بىردەن وزىنە جاقىن تار­تىپ, اقىلشىم بولا ءبىلدى. اعامىز 1995 جىل­دان باستاپ دەكان بولدى. سون­دا مەنى كەزەڭ-كەزەڭىمەن ەكى كافەد­را­عا مەڭگەرۋشى ەتىپ تاعايىن­دا­دى. ­2001 جىلى... ۋنيۆەرسيتەت­تىڭ ­پرو­رەكتورى بولىپ جوعارىلا­عاندا, مەنى ورنىنا دەكاندىق­قا قويىپ كەتتى. ناكەڭنىڭ وسى جاق­سىلىقتا­رىن مەن ەش ۋاقىتتا ۇمىتپايمىن».

مىنە, ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىزدىڭ بول­مىس-ءبىتىمى وسىنداي. قولى اشىق, كوڭىلى اق, پەيىلى كەڭ, جانى جو­مارت وعان جاقىن دوستارى ءبىز دە, ەل دە قىزىعا قارايدى. جاق­سى­لى­عىنا جانكۇيەرمىز, تىرشىلىگىنە تىلەك­­تەسپىز.

جانبولات اۋپباەۆ,

قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى

استانا