ەرتىس بويىنىڭ حالقى اڭشىلىقپەن ەرتەدەن بەرى اينالىسادى. باعزى داۋىردە ول تىرشىلىك كاسىبى بولسا, بۇگىندە كوڭىل قۇشتارىن باساتىن اۋەسقويلىق سيپات العان. وكىنىشكە قاراي, وڭىردەگى اڭشىلار كەيىنگى جىلدارى بىرقاتار كەدەرگىگە ۇشىراپ وتىر.
اڭشىلار ءتۇز تاعىلارىن اۋلاۋعا رۇقسات بەرىلگەن جەرلەردىڭ تارىلىپ كەتكەنىنە, قارۋ ساقتاۋ ەرەجەلەرىنە ءجونسىز تالاپتار قويىلاتىنىنا الاڭدايدى. قوس اۋدانداعى اڭشىلىق اۋماقتار جابىلىپ, جەرگىلىكتى اۋەسقويلار مىلتىقتارىنىڭ ۇڭعىلارىن قىزدىرماعالى ءۇش جىلدان استام ۋاقىت وتكەن. «قانسونار» اڭشىلاردىڭ قوعامدىق بىرلەستىكتەرى مەن شارۋاشىلىعى سۋبەكتىلەرىنىڭ رەسپۋبليكالىق قاۋىمداستىعى پاۆلودار وبلىسى بويىنشا وكىلدىگىنىڭ ديرەكتورى باقتىبەك بايمۇراتوۆتىڭ ايتۋىنشا, ءىس جۇزىندە وڭىردەگى جەرلەردىڭ تەڭ جارتىسى اڭشىلار ءۇشىن جابىق.
– ايماقتا باياناۋىل ۇلتتىق پاركى مەن «ەرتىس ورمانى» تابيعي رەزەرۆاتى, «ەرتىس» جايىلماسىنىڭ قاۋمالى, وزگە دە رەزەرۆاتتار ورنالاسقان. بۇل اۋماقتار اڭشىلىققا جارامدى جەرلەردىڭ كوبىن الىپ وتىر. جۇرگىزىلگەن ساراپتاما ناتيجەلەرىنە سۇيەنسەك, اڭشىلاردىڭ 80 پايىزى دالا قۇستارىن ءوز اۋداندارى اۋماعىندا اۋلاعاندى ءجون كورەدى. كەيبىرى ءتىپتى ءوز اۋىلدىق وكرۋگى اۋماعىنان شىقپايدى. ال قالتالى, وزگە وبلىستارعا بارىپ اڭشىلىق قۇراتىن ازاماتتار ءۇشىن پاۆلودار وڭىرىندەگى اڭشىلىق ءىش پىستىرارلىق دەڭگەيدە. وكىنىشكە قاراي, بۇل سالانى باقىلايتىن مەملەكەتتىك ورگاندار اڭشىنىڭ بارلىعىن براكونەر دەپ ويلايدى. كانىگى اڭشى ەشقاشان براكونەر بولمايدى, سەبەبى براكونەر بولىپ بايىپ كەتۋدىڭ قيسىنى جوق. ول ەڭ اۋەلى تابيعاتتى ايالاپ ۇيرەنگەن, قۇمارىن اڭ-قۇس اۋلاۋمەن قاندىراتىن ادام. اڭشىلىق مەرزىمدەرىن ساقتاپ, زاڭعا باعىنادى, قۇستى بەلگىلەنگەن شامادان تىس اتىپ المايدى. اڭشىلىق مينيمۋمى بويىنشا زاڭنامانى بۇگە-شىگەسىنە دەيىن وقىپ, سونىڭ اياسىندا عانا ارەكەت ەتەدى. مۇنى ايتىپ وتىرعانىم, ۇيىندە اڭشىلىق قارۋ ۇستايتىن ازاماتتارعا كەيدە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى ورەسكەل جازالار قولدانادى. قارۋ ساقتايتىن سەيفتە قارۋدان وزگە زات بولماۋى كەرەك دەگەن ويعا سىيمايتىن تالاپ بار. جاقىندا اقتوعاي اۋدانىنىڭ پوليتسەيلەرى ءبىر قاريانىڭ سەيفىنەن نەمەرەسىنە دەپ تىعىپ قويعان ءتاتتىنى كورىپ, 5 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش كولەمىندە ايىپپۇل سالعان. مۇنى ەستۋدىڭ ءوزى كۇلكىلى, – دەيدى ول.
تاجىريبەلى اڭشىنىڭ سوزىنشە, سوڭعى جىلدارى وڭىرلىك مەملەكەتتىك مەكەمەلەر اڭشىلاردىڭ ءوز ارەكەتتەرىن ىسكە اسىرۋىنا مۇمكىندىك بەرمەي وتىر. كەيبىر اۋداندا بۇرىن جۇمىس ىستەپ كەلگەن اڭشىلىق شارۋاشىلىقتارى جابىلىپ قالعان. ونى قايتا ىسكە قوسۋعا اۋكتسيون جاريالانباي وتىرعانى دا تاڭعالدىرادى. بۇل جاعدايعا نارازى 300 اڭشى سوتقا جۇگىنىپ, ماسەلەنى شەشۋدى سۇراعان. الايدا ودان شىققان ناتيجە جوق.
اڭشىلىق شارۋاشىلىقتاردى اۋكتسيون ارقىلى تاراتۋ جۇيەسى بۇرىننان قىزمەت ەتىپ كەلە جاتقان اڭشىلىق سۋبەكتىلەرىنىڭ باس اۋىرتاتىن ماسەلەسىنە اينالىپ تۇر. بۇل جۇيە جەرگىلىكتى اڭشىلىق شارۋاشىلىقتاردى بارا-بارا تەك تابىس تابۋمەن اينالىسۋعا ماجبۇرلەيدى. ەرتىس بويىنىڭ اڭشىلارى اڭ اۋلاۋعا رۇقسات ەتىلگەن جەرلەردى وزگە تۇلعالاردىڭ سىرتتان كەلىپ جالعا الۋىنا قارسى. القاپتاردى يەلەنۋ قۇقىعى جەرگىلىكتى ادامدارعا بەرىلۋى كەرەك. سەبەبى ءوڭىردىڭ بارلىق ۇڭعىل-شۇڭعىلىن جەرگىلىكتى كاسىپكەرلەر جاقسى بىلەدى. كەلەسى ماسەلە ەرتىس وزەنى جايىلماسىنان اڭ اۋلاۋعا تىيىم سالىنۋىنا قاتىستى. ءبىر ەرتىستىڭ سۋىن پايدالانىپ وتىرعان ىرگەدەگى اباي وبلىسىندا, رەسەيدىڭ ومبى وبلىسىندا وزەن قاۋمالىن جاپقان جوق, اۋەسقوي اڭشىلار ءوز مەزگىلىندە اڭشىلىق قۇرادى. ەرتىستىڭ پاۆلودار وڭىرىندەگى بولىگىندە قارت اڭشىلار ءومىر بويى اڭ اۋلاپ كەلگەن. وكىنىشكە قاراي, سوڭعى وزگەرىستەر بۇعان مۇمكىندىك بەرمەي وتىر.
اتاپ ءوتۋ كەرەك, قاۋىمداستىقتىڭ وكىلدىگى ايماقتاعى جاس اڭشىلارعا ارنايى كۋرس جوباسىن ازىرلەپ جاتىر. ول اڭشىلىقتى جاڭادان ۇيرەنىپ جاتقاندارعا اڭشىلىقتا ءوزىن-ءوزى ۇستاۋ, زاڭ قاعيدالارىن ساقتاۋ, قارۋ-جاراقتى پايدالانۋ, اڭ-قۇستى قالاي اۋلاپ, قالاي جاراتۋ كەرەكتىگىن تاپتىشتەپ تۇسىندىرەدى. جوبا الداعى ۋاقىتتا قولعا الىنادى دەپ كۇتىلىپ وتىر.
جوعارىدا «ەرتىس ورمانى» رەزەرۆاتى اۋماعىندا اڭشىلىققا تىيىم سالىنعانىن ايتىپ وتتىك. ءبىر قىزىعى, سوناۋ 2009 جىلى وبلىس اكىمدىگى رەزەرۆاتتان 50 كيلومەتر جەرگە دەيىن اڭ اۋلاۋعا تىيىم سالۋ تۋرالى قاۋلى قابىلداعان. الايدا قاۋلى سول قابىلدانعان كۇيىندە تابانداي 12 جىل شاڭ باسىپ سورەدە جاتقان. تەك 2021 جىلى پروكۋراتۋرا سىبايلاس جەمقورلىق دەرەكتەرى ءجيى بايقالاتىن رەزەرۆاتتىڭ, ونىمەن بايلانىستى مەكەمەلەردىڭ قۇجاتتارىن تەكسەرىپ ءجۇرىپ, وبلىس اكىمدىگىنىڭ الگى قاۋلىسىنا كەزىگەدى. قۇزىرلى ورگان بىردەن قاۋلىنى جۇزەگە اسىرۋدى تالاپ ەتكەن سوڭ, وبلىستاعى اققۋلى, شارباقتى اۋداندارىنداعى اڭشىلىق شارۋاشىلىقتارىنىڭ قىزمەتى توقتاتىلادى. سونىڭ سالدارىنان اتالعان اۋماقتارداعى جەرگىلىكتى اڭشىلار ءۇش جىلدان استام ۋاقىت بويى اڭ-قۇس اتۋدان قالعان. اۋماقتاردى جالعا الىپ كەلگەن اڭشىلىق سۋبەكتىسى الگى قاۋلى تىيىم سالعان جەرلەردەن وزگە بولىگىن اڭشىلىق شارۋاشىلىققا قايتارىپ بەرۋدى سۇراعان ەكەن. وكىنىشكە قاراي, پاۆلودار وبلىسىنىڭ جەر قويناۋىن پايدالانۋ, قورشاعان ورتا جانە سۋ رەسۋرستارى باسقارماسى ماسەلەنى ءالى كۇنگە شەشە الماي وتىر.
– اڭشىلىق شارۋاشىلىقپەن سوناۋ 2007 جىلدان بەرى اينالىسىپ كەلەمىن. العاش شارباقتى اۋدانىنداعى 465 مىڭ گەكتار جەردى اڭشىلىق القاپ رەتىندە جالعا الىپ جۇمىس ىستەي باستادىق. ودان سوڭ اققۋلى اۋدانىندا 2015 جىلى 512 مىڭ گەكتار جەر شىعارىلدى. ونى دا كونكۋرس نەگىزىندە يەلەنىپ, جۇمىس جۇرگىزدىك. اڭشىلىق رۇقساتى بار ادامدار ماۋسىم اشىلعاندا دالا قۇستارىن, قويان, تۇلكى, دالا شوشقاسىن, تۇياقتى اڭداردى اۋلاپ, قۇمارىن تارقاتاتىن. ال 2009 جىلى وبلىس اكىمدىگى قابىلداعان قاۋلى تۋرالى بىزگە ەشكىم ەسكەرتكەن جوق. سوندىقتان 2021 جىلعا دەيىن ەش الاڭسىز جۇمىس ىستەپ كەلدىك. پروكۋراتۋرا پارمەنىمەن ەكى شارۋاشىلىقتى دا تولىقتاي جاۋىپ تاستادى. سول ۋاقىتتان بەرى شارباقتى, اققۋلى اۋداندارى اۋماعىندا اڭشىلىق شارۋاشىلىقتارى جوق. جەر قويناۋىن باسقارۋ باسقارماسى جاڭادان كارتا جاساپ, اڭشىلىق القاپتاردى قايتا بەلگىلەۋدى جۇزەگە اسىرامىز دەگەن. الايدا ونىڭ ناتيجەسى ءالى كۇنگە جوق. كەلەر جىلعا كونكۋرس تا ويناتىلعان جوق. جەرلەر قايتادان بەرىلگەننىڭ وزىندە ول تەك 2026 جىلدان عانا ومىرشەڭ ەتىلەدى. سەبەبى كونكۋرس جىل بۇرىن جاريالانۋى كەرەك, –دەپ مۇڭىن شاقتى «الليۋر كومپاني لتد» جشس-نىڭ باسشىسى ۆيتالي چەرنىح.
انىقتاعانىمىزداي, «ەرتىس ورمانى» اۋماعىندا ارنايى قاۋلىمەن تىيىم سالىنعان جەرلەر ءالى كۇنگە باقىلاۋسىز جاتىر. اۋماقتاردا ءتىپتى انشلاگ تا ورناتىلماعان. سالدارىنان براكونەرلىك دەرەكتەرى جيىلەگەنى بايقالادى.
جالپى, اڭشىلىق جەرلەردىڭ تارىلىپ كەتۋى ماسەلەسى كەرەكۋلىك قۇسبەگىلەردى دە الاڭداتادى. قۇسبەگىلىكتەن وبلىستىڭ اعا جاتتىقتىرۋشىسى بەكبولات ىسقاقوۆ اقسۋ قالاسىنىڭ ماڭىنداعى كوپ جەرلەردە ساياتشىلىق قۇرۋعا تىيىم سالىنعانىن تۇسىنە الماي وتىر. ايتۋىنشا, شاھارعا جاقىن ورمان-توعاي مەن الاڭقايلاردا بۇركىتىمەن اڭ-قۇس قاعۋعا رۇقسات جوق. ءماجبۇرلى تۇردە الىستاعى اۋىلدارعا ساپار شەگەدى. ەكى ورتا ءبىراز جەر. سوندىقتان ەرتىس وزەنى بويىنداعى جايىلمالاردىڭ اڭشىلار ءۇشىن اشىق بولۋىن سۇرايدى.
– قۇسبەگىلەر مىلتىق اسىنعان اڭشى ەمەس, اڭدى جارالامايمىز. قىران قۇس ءتۇز تاعىسىن السا الدى, شالا الماسا اڭ-قۇس ەش زيان كەلمەستەن قۇتىلىپ كەتە بەرەدى. ونىڭ ۇستىنە بۇركىتتىڭ اۋلايتىنى قويان, تۇلكى, قارساق سەكىلدى ۇساق اڭدار عوي. سوندىقتان قۇسبەگىلەردىڭ قاۋمالعا كىرىپ, ساياتشىلىق قۇرۋىنا رۇقسات بەرىلۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيمىز. تاعى ءبىر ماسەلە, رەسپۋبليكالىق جارىستارعا بارعاندا بۇركىتىمىزدى تاسىمالداۋ قيىن. قىراندى پويىزعا المايدى. مىڭداعان شاقىرىمعا قۇستى اۆتوكولىكپەن جەتكىزۋ ءبىر قيامەت. وسىنى رەسپۋبليكا دەڭگەيىندە شەشۋ كەرەك. بۇعان قوسا جەرگىلىكتى جەردە قۇسبەگىلىككە جاس ۇرپاقتى باۋلۋعا ماڭىز بەرىلمەي وتىر. اقسۋداعى بالالار-جاسوسپىرىمدەر سپورت مەكتەبىندە ارنايى شتات جوق. ال ەلىمىزدىڭ كوپتەگەن اۋدان-قالالارىندا جاتتىقتىرۋشىلار شتاتتا ەڭبەك ەتىپ جاتىر. وسى ماسەلەلەردى جاۋاپتى ورگاندار ەسكەرسە ەكەن, – دەيدى قۇسبەگى.
پاۆلودار وبلىستىق ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى اۋماقتىق ينسپەكتسياسىنىڭ مالىمەتىنشە, ەرتىس-بايان وڭىرىندە 2005–2013 جىلدار ارالىعىندا 38 اڭشىلىق القابى قۇرىلعان. جالپى جەر كولەمى – 9 ملن 393 مىڭ گەكتار. قازىرگى ۋاقىتتا ولاردىڭ 7,4 ملن گەكتارىن 7 اڭشىلىق شارۋاشىلىق جالعا الىپ وتىر. اتاپ ايتقاندا, پاۆلودار اڭشىلار مەن بالىقشىلار قوعامى قوعامدىق بىرلەستىگى, «الليۋر كومپاني لتد» جشس, سكۆورتسوۆ ميحايل الەكساندروۆيچ جك, مازۋكين ۆاديم ۆيكتوروۆيچ جك, «ارلان» حالىقارالىق كولىك كومپانياسى» جشس, ب.مارسالىكوۆ جك, «اكتۋكووپ» جشس.
نەگىزى اڭشىلىق شارۋاشىلىقتار ءوز جۇمىستارىندا «جانۋارلار دۇنيەسىن قورعاۋ, ءوسىمىن مولايتۋ جانە پايدالانۋ تۋرالى» 2004 جىلعى 9 شىلدەدەگى زاڭدى, اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترىنىڭ 29.05.2015 جىلعى №18-2/501 بۇيرىعىمەن بەكىتىلگەن «اڭشىلىق شارۋاشىلىعىن جۇرگىزۋ قاعيدالارىن», قىزمەت سالاسىنا سايكەس باسقا دا زاڭناما نورمالارىن باسشىلىققا الادى.
– پاۆلودار وبلىسىنىڭ اۋماعىنداعى بوس تۇرعان (بەكىتىلمەگەن) اڭشىلىق جەرلەردى الۋدىڭ ءتارتىبى اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترىنىڭ 2015 جىلعى 19 ناۋرىزداعى № 18-04/245 بۇيرىعىنا سايكەس جۇزەگە اسىرىلادى. ناقتىراق العاندا, اتالعان بۇيرىقتىڭ 1-قوسىمشاسىندا «اڭشىلىق القاپتار مەن بالىق شارۋاشىلىعى سۋ ايدىندارىن جانە (نەمەسە) ۋچاسكەلەرiن بەكiتiپ بەرۋ جونiندە كونكۋرس وتكiزۋ قاعيدالارى» كورسەتىلگەن. بۇيرىقتىڭ 2-قوسىمشاسىنا سايكەس, اڭشىلىق القاپتار مەن بالىق شارۋاشىلىعى سۋ ايدىندارىن جانە (نەمەسە) ۋچاسكەلەرiن بەكiتiپ بەرۋ جونىندەگى كونكۋرسقا قاتىسۋشىلارعا قويىلاتىن بىلىكتىلىك تالاپتارى بار. بۇل كونكۋرستى ۇيىمداستىرىپ, وتكىزۋشى – وڭىرلىك جەر قويناۋىن پايدالانۋ, قورشاعان ورتا جانە سۋ رەسۋرستارى باسقارماسى, – دەيدى وڭىرلىك ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى اۋماقتىق ينسپەكتسياسىنىڭ باسشىسى رۋسلان تولەپباەۆ.
وڭىرلىك جەر قويناۋىن پايدالانۋ, قورشاعان ورتا جانە سۋ رەسۋرستارى باسقارماسىنداعىلار 2025 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن بارلىق القاپتاردى بەكىتۋ ۇدەرىسىن اياقتاۋ جوسپارلانىپ وتىرعانىن حابارلادى. جوسپار جۇزەگە اسسا, وبلىستاعى جەرلەردىڭ 70%-ىندا اۋەسقوي اڭشىلىققا رۇقسات بەرىلەدى. بۇل ءوز كەزەگىندە اڭشىلىق ءتۋريزمدى ىنتالاندىرۋدا ماڭىزدى قادام بولماقشى.
– اڭشىلىق القاپتاردىڭ پاسپورتتارىن تالداۋ بارىسىندا «شارباقتى», «اققۋلى» شارۋاشىلىقتارىنىڭ اۋماقتارى كەڭەيتىلگەن قورعانىس ايماعىمەن ءىشىنارا قيىلىساتىنى انىقتالدى. «ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتار تۋرالى» زاڭنىڭ 53, 48-باپتارىنا سايكەس, قورعانىس ايماقتارىندا, سونىڭ ىشىندە «ەرتىس ورمانى» رەزەرۆاتىنىڭ اۋماعىندا اڭ اۋلاۋعا قاتاڭ تىيىم سالىنادى. باسقارما اڭشىلىق القاپتاردىڭ شەكارالارىن قايتا قاراۋ جۇمىستارىن ۇيىمداستىردى. جاڭارتىلعان پاسپورتتارعا سايكەس, 2025 جىلعى 10 قاڭتاردان باستاپ القاپتاردى بەكىتۋ بويىنشا كونكۋرس وتكىزىلەدى. 2025 جىلدىڭ كوكتەمىنە قاراي ولاردىڭ مارتەبەسىن تۇپكىلىكتى راسىمدەۋ اياقتالادى. بۇل كەيىننەن بەلگىلەنگەن شەكارالاردا اڭشىلىقتى قايتا باستاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, – دەيدى باسقارما باسشىسى ساعىن تولەۋتاەۆ.
ايتا كەتەلىك, پاۆلودار وبلىسىندا بيىل 173 تۇياقتى جانۋاردى, 7577 تەرىسى باعالى اڭداردى, 33 586 قۇستى اۋلاۋعا رۇقسات بەرىلگەن. ءليميتتىڭ 90 پايىزى بۇگىندە يگەرىلگەن.
پاۆلودار وبلىسى